2022 jyl – jahandyq saıası reformalar men ózgerister jyly. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Konstıtýsııaǵa ózgerister engizý jónindegi keńeste Ekinshi respýblıkanyń paıda bolý prosesin belgiledi. Al zań jobasynyń belgilengen talaptarǵa sáıkestigin Konstıtýsııalyq Keńes qarady.
El Prezıdentiniń «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda qoıylǵan mindetter muqııat, jedel, kásibı ári saýatty kózqarasty talap etetinin atap ótken jón. Bastamalardy iske asyrýdyń quqyqtyq jáne demokratııalyq memleketti odan ári damytý úshin bazalyq negizge aınalǵany mańyzdy. Rasymen de saıası júıeni, ákimshilik-aýmaqtyq qurylymdy ózgertý, jańa ekonomıkany qalyptastyrý, «estıtin» memleket qurý jáne taǵy basqalar boıynsha kóp qyrly ári naqty baǵdarlama usynyldy.
Bıyl 4 mamyrda Konstıtýsııalyq Keńes Ata Zańǵa túzetýler engizý jobasy boıynsha túzetýlerdiń barlyq tarmaǵyna qatysty oń qorytyndy berdi. Usynylǵan qorytyndyda ishki qaıshylyqtar men problemalardy shuǵyl sheshý, halyqtyń qajettilikterin qanaǵattandyrý úshin jaǵdaı jasaý kórsetildi. Eń bastysy, konstıtýsııalyq reformanyń birinshi tarmaǵy sýperprezıdenttik basqarý modelinen ketý týraly ereje boldy.
Konstıtýsııalyq reforma qoǵam múddesi úshin júrgiziledi. Prezıdenttiń buryn konstıtýsııalyq jáne zańnamalyq turǵydan belgilengen memleketti basqarýdaǵy absolıýtti ústemdiginen óz erkimen bas tartý faktisiniń ózi qazirgi Memleket basshysyna qurmet pen senim týdyrady. Q.Toqaev memlekettik organdardy saıasılandyrmaý máselesine erekshe nazar aýdaryp, Prezıdenttiń óz ókilettigi kezeńinde partııaǵa músheligin toqtatý mindetin, Ortalyq saılaý komıssııasynyń, Esep komıtetiniń jáne Konstıtýsııalyq keńestiń tóraǵalary men músheleriniń partııadan mindetti túrde shyǵýy týraly erejeni zańnamalyq túrde resimdeýdi usyndy.
Osy syndarly oıdy jalǵastyra otyryp, myna máselege toqtalǵym keledi. Qazaqstandaǵy Parlamenttiń qos palataly qurylymy taıaý bolashaqqa qalatynyna baılanysty Prezıdenttiń Parlament depýtattarynyń, sonyń ishinde Senattyń sanyn qysqartý týraly usynysy óte oryndy. О́ıtkeni qazir tek senatorlar (47) Premer-Mınıstrmen jáne onyń orynbasarlarymen birge mınıstrlerden eki ese kóp.
Budan ári azamattarǵa Konstıtýsııalyq sotqa júginýge tikeleı quqyq berý oń bolyp sanaldy. Ol azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa konstıtýsııalyq kepildiktiń negizi bolady. El azamattaryna osyndaı quqyq berý halyqaralyq tájirıbede de kezdesedi ári halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keledi. Oǵan mysal, Venesııa komıssııasynyń Konstıtýsııalyq sot tóreligine jeke qoljetimdiligi týraly esebinde azamattardyń konstıtýsııalyq shaǵymynyń Konstıtýsııalyq sotqa jalpy ıýrısdıksııa sottarynyń aldyn ala suraýlarymen úılesýi adam quqyqtaryn qorǵaý turǵysynan eń tolyq ári tıimdi sanalady. Halyqaralyq quqyq qorǵaý qurylymdary men kóptegen memleket azamattardyń konstıtýsııalyq shaǵymdaryn (Túrkııa, Majarstan, Ýkraına, Lıtva jáne t.b. elder) engizýge basymdyq beredi.
Sonymen birge Memleket basshysy Konstıtýsııa mátinine jer men onyń jer qoınaýyn halyqtyń menshigine berýdi kózdeıtin túzetý engizý týraly usynysqa bastamashy boldy. Bul usynys – Táýelsiz Qazaqstannyń jańa dáýiriniń paıda bolýynyń aıǵaǵy. Sebebi Konstıtýsııalyq keńestiń qorytyndysynda: «Konstıtýsııalyq qundylyqtardyń kópshiligi búkil konstıtýsııalyq keńistiktiń odan ári demokratııalyq evolıýsııasyn turaqtandyrý úshin alǵysharttar jasaıdy» dep atap ótildi.
Túzetýlerdiń azamattar úshin qosymsha konstıtýsııalyq kepildikterin bekitýge, sondaı-aq olardyń quqyqtaryn qorǵaý ınstıtýtyn kúsheıtýge baǵyttalǵanyn eskere otyryp, Memleket basshysynyń Konstıtýsııaǵa túzetýler engizý boıynsha Qazaqstanda referendým ótkizý týraly bastamasy qoldaý tapty. Respýblıkalyq referendýmda daýys berý arqyly eldiń Negizgi Zańyna ózgerister engizýdiń demokratııalyq ádisi neǵurlym tıimdi bolady.
Ásel QAZBAEVA,
Ádilet mınıstrliginiń «Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýty» RMK dırektorynyń orynbasary,
zań ǵylymdarynyń kandıdaty