Ákemdi janymdaı jaqsy kórip, ónegemen órilgen ómirin úlgi tutyp kele jatqanyma jarty ǵasyrdan asty. Tyrnaqaldy týyndym «Ákem – maqtanyshym» aýdandyq gazette jarııalanǵanda júregim jarylardaı qýanǵanym áli esimnen ketpeıdi. Ákemdi janymdaı jaqsy kórip, ónegemen órilgen ómirin úlgi tutyp kele jatqanyma jarty ǵasyrdan asty. Tyrnaqaldy týyndym «Ákem – maqtanyshym» aýdandyq gazette jarııalanǵanda júregim jarylardaı qýanǵanym áli esimnen ketpeıdi.
Osydan toǵyz jyl buryn 92 jasqa qaraǵan shaǵynda kelmestiń kemesine minip, máńgilik mekenine attanǵan ákemniń ómiri ońaı bolmaǵany aıtýǵa ǵana ońaı. Balalyq shaǵy halqymyzdyń ǵasyrlyq qasireti – 1932 jylǵy asharshylyq zulmatyna tuspa-tus kelgendikten taǵdyrdyń kermek dámin erte tatty. On jasqa jetpeı anadan aıyrylý ońaı deımisiz? Saq babamyz ıeleri tastap ketip, qaraýsyz qalǵan «toqal» úılerdiń tóbesin ashyp, jabylǵy ornyna jumsalǵan sabandy topyraqtan arshyp alyp, kúni boıy ary bir, beri bir sapyryp, bir ýys bıdaı jınap kelip tuńǵyshyna tapsyrady. Ákem ony qýyryp, talqan qylyp, eki baýyryn asyraǵan ǵoı.
Áýpirimdep júrip asharshylyqtan áreń aman qalyp, endi es jııa bastaǵanda Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastaldy. El basyna kún týǵan tusta ákemiz – kámelettik jasqa jańa tolǵan bozbala. 1941 jyly 19 jasynda ásker qataryna alynady da, bir jyl daıyndyqtan keıin sol kezdegi Stalıngrad shahary mańynda keskilesken urysqa kiredi. Sodan tórt jyl soǵys tozaǵynyń aldyńǵy shebinen tabylyp, ómir men ólim arpalysynyń qııamet-qaıymynda qarylady. Eki ret ajal tajalynan aman qalady.
Praga qalasyn azat etý shaıqasyndaǵy erligi – óz aldyna jeke dastan. Keńes áskeri shaharǵa saltanatty sherý jasap kiredi ǵoı azat etýshiler keıpine enip. Qala halqy qushaq jaıa qarsy alady dep shatasqan ǵoı. Eýropa qalalarynyń kóshesi tar, eki jaǵy sap túzegen ǵımarattar emes pe? Soǵan bekinip alǵan nemis basqynshylary oq jaýdyryp qarsy alady. Ákemiz onda artıllerııalyq atqyshtar tobynyń komandıri. Mashına súırep bara jatqan zeńbirekti jalma-jan sheship alyp, tabanyn bekitýge ýaqyt joqtyqtan táýekelge baryp, qarsylastaryna qarsy oq atyp úlgeredi. Sonyń ózi tym-tyraqaı qashyp jatqan áskerge es bolyp, jan saqtaý úshin shaıqas bastalady. «Úı panalap jaýmen atysyp jatqanbyz. Bir kezde batareıa komandıriniń maǵan daýystap aıqaılaǵan: «Joldas Sahov, shınelińdi sheshshi» degen komandasyn oryndasam, «Aı, qazaq, seniń qudaıyń qaı qudaı?» dep basyn shaıqaıdy. Sóıtsem, fashıstiń júrek tusymnan atqan oǵy qoltyǵymdy janaı ótip, jaý qolyna tússe, kommýnıst ekenin bilsin dep jan qaltamyzdan tastatpaıtyn partbıletimniń buryshyn tese shınelimniń artqy jaǵyn opyryp shyǵyp ketken ǵoı. Komandırim meni et qyzýymen bilmeı tur, qazir qulaıdy dep oılaǵan bolýy kerek», dep eske alyp otyratyn ákemiz sol bir surapyl kúnder týraly áńgime órbitkende. Osy erligi úshin polk komandıri shaıqas aıaqtalǵannan keıin sap túzegen jaýyngerler aldyna shyǵaryp, «Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynamyn» dep erligin atap ótken eken. Ony ákemizden emes, Uly Jeńistiń 60 jyldyǵyna oraı balalary uıymdastyrǵan toıǵa shaqyrylǵan maıdandas dostary aýzynan estigenimizde, odan beıhabar ekenimizge tańdanysymyzdy jasyra almaǵanbyz. Máskeýden mán-jaıyn suratqanymyzda, ol ataqqa usynylǵany ras, alaıda KSRO joǵary ásker komıssııasy «Qyzyl Juldyz» ordenine almastyrǵan degen bir japyraq jaýap alyp, qazaq bolǵandyqtan ol ataqty qımaǵan ǵoı dep qoıǵanbyz.
Sol soǵysta jarty Eýropany fashızm lańynan tazartyp, qaqaǵan aıaz, aptap ystyqta aılap-jyldap, aryp-ashyp jer shalǵanyn, jol ústinde sap túzep bara jatyp, eki qaptaldaǵy jaýyngerden basqasy uıyqtap demalatynyn, túnde zeńbirek súıretken mashınalar jaý kózine túspeý úshin sham jaqpaı júretindikten, dóńgelek japqyshynyń ústine otyryp alyp, júrgizýshige aýyzy talǵanyna qaramastan aıqaılap jol nusqaıtyn kezderin aıtpaǵanda, ómir men ólim aıqasynda shybyn jany shyrqyrap, ajalmen betpe-bet kelgen tustary qanshama. Ásirese ákemiz Dnepr ózenin kesip ótken kezdegi shaıqasty jıi esine alatyn. On shaqty ret ózennen ári ótý áreketi jasalynypty. Jaý da tiresip turyp alǵan. Rotadan jalǵyz ózi qalǵan kezi de bolǵan. Jańadan jasaqtalǵan jaýyngerlermen qaıta shabýyl jasaǵanda bir-birimen qoshtasyp, arazdasyp attanatynyn áńgimelegende, qos janaryna jas úıiriletin.
«Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» degen ras. Ákemizdiń tórt jyl jan alyp, jan berisken soǵystyń ón boıynda aldyńǵy shepten tabylǵanyna qaramastan, aman-esen elge oralýy qudaı qaqqannan. Oǵan dáneker – azan shaqyryp qoıǵan aty dep oılaımyn. О́miri uzaq bolsyn dep esimin О́mirbaı qoıǵan Saq atamyzdyń taza nıeti perishteniń qulaǵyna shalynǵan bolýy kerek. Omyraýyna taǵyp oralǵan jaýyngerlik «Qyzyl Juldyz», Qyzyl Tý, birinshi, ekinshi jáne úshinshi dárejeli «Otan soǵysy» ordenderi men «Eren erligi úshin», «Berlındi bosatqany úshin», «Pragany azat etkeni úshin», «Birinshi paradqa qatysqany úshin» medaldary qazaq batyrlarynyń dańqyna saı erlikpen shaıqasqanyn kórsetedi.
Uly Jeńiske arnalǵan alǵashqy paradqa qatysý úshin Máskeýge aldyrtqanda joǵary partııa mektebinde qysqa kýrsta oqyǵan. Alǵyrlyǵy unaǵan bolýy kerek, ondaǵylar qyzmetke alyp qalamyz degende, aýylda eki kózi tórt bolyp kútip otyrǵan ákesi men baýyrlaryn oılap, solarǵa pana bolý úshin elge qaıtady. Maman tapshylyǵy qysyp turǵan ýaqyt. Jerlesteri qýana qarsy alyp, jergilikti partııa uıymynyń tóraǵasy etip saılaıdy. Sodan 50 jylǵa jýyq týǵan jeri – qazirgi Túrkistan oblysynyń Tólebı aýdanyndaǵy «Sovet» kolhozynyń ósip-órkendeý jolynda eńbek sińirý baqyty buıyrady. Ujymdyq sharýashylyq brıgadıri, sút fermasynyń meńgerýshisi qyzmetterin abyroımen atqaryp, berisi aýdan, arysy oblys jurtshylyǵynyń qurmetine bólengen. Qaı qyzmetti atqarsa da, adaldyǵy men zor jaýapkershilikpen qaraýynyń arqasynda úlken tabystarǵa jetti. Birneshe dúrkin respýblıkalyq eńbek jarysynyń jeńimpazy atandy. Almatyda ótken tuńǵysh Kolhozshylar seziniń delegaty boldy. «Eren eńbegi úshin» medalimen, keıinnen Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy. Ol kezde memlekettik nagrada Máskeýden, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń sheshimimen beriletinin eskersek, bul marapattardyń baǵasy eselene túsedi. Eńbek er atandyrady degen qaǵıdany ustanǵan ákemiz sol bıikti baǵyndyra bildi.
Bir bolǵan oqıǵa esimnen ketpeıdi. Jumysyna ylǵı atpen qatynaıtyn ákemdi bir joly ózi basshylyq etetin sút fermasynyń traktorshysy Temirhan kókem úıge jetkizip saldy. Qoıarda-qoımaı qaramaǵyndaǵy jumysshysyn úıge alyp kirip, qonaq qylyp kútýge kiristi. Úıdegi malǵa keshki jem-sýyn berip, jaıǵap bolǵannan keıin asyq oınaıtyn balamyz. «Qol astyńyzdaǵy traktorshyny da kútýimiz kerek pe endi» degen sóz aýzymyzdan qalaı shyǵyp ketkenin bilmeı qaldyq. Sonda ákemniń «ol – fermada traktorshy, al úıge kirgen soń qonaq» dep tyıyp tastap, qonaqty rıza qylyp attandyrýǵa jumyldyrǵany jadymnan ketpeıdi.
Qarapaıym kolhozshylar qurmet tutqan ákemdi aýdan, oblys basshylary da aıryqsha syılaıtynynyń talaı kýási boldyq. Elimizge belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Asanbaı Asqarov oblysqa basshylyq jasaǵan kezde eren eńbegine dán rıza bolǵan ákemdi ár mereke saıyn syı-syıapatsyz qaldyrmaı, qurmet kórsetetin. «Moskvıch» kóligin mingizgende túgel aýyl quttyqtap, toı jasaǵany esimde. Syılyq jasaǵannan emes, tula boıy jaqsy qasıetterge toly bolǵandyqtan Asekeńdi aýzynan tastamaı, syılap ótti. Bir nemeresiniń esimin Asanbaı dep qoıǵany – sonyń aıǵaǵy.
Aldymen aýdanymyzǵa, keıinnen oblysqa basshy bolǵan kezinde de Tereshenko Sergeı Aleksandrovıch ákemizben talaı dámdes bolyp, ónegeli ómirimen aýyl-aımaqqa úlgili adam dep qurmet tutqanyna jurt kýá. Soǵys ardageri ózi bosatqan Berlınge baryp, syı-syıapat kórip qaıtsyn dep Nemis Demokratııalyq Respýblıkasyna (GDR) arnaıy delegasııa quramynda jibergeni úshin ákemiz alǵysyn jaýdyryp júretin. Halyq sharýashylyǵyna sińirgen esepsiz eńbegi baǵalanǵannan bolar, ákemizdi zeınet jasyna jetken kezde de basshylyq qyzmetinen bosatpady. Elimiz egemendigin alyp, naryqtyq ekonomıka talabyna saı reforma saldarynan kolhoz, sovhozdar ujymdyq sharýashylyqtarǵa taratylǵannan keıin ǵana zeınetke shyqty. Biraq zeınetkermin dep úıden shyqpaı, jatyp alý – ákemiz úshin jat qylyq edi. О́miriniń sońyna deıin attan túspedi.
«Áke kórgen – oq jonar» demekshi, ákemizdiń tárbıesi týraly aıtpaı ketý qııanat bolar edi. Jeti ul, alty qyz ósirip, odan kózi tirisinde alpysqa tarta nemere, onnan asa shóbere súıip, ata-analyq baqytqa bólengen áke-sheshemiz urpaq tárbıesinde ata-babalarymyzdyń dástúrine berik boldy. Úlkenniń aldyn kespeý, kishige izet, úlkenge qurmet kórsetý, kisini alalamaý, adam balasynyń ala jibin attamaý, urlyq-zorlyqqa jolamaý, ótirik-ósekten aýlaq bolý, kópke adal qyzmet etý ósıetterin boıymyzǵa sińirip ósirdi. Jastaıymyzdan eńbekke baýlydy. Jalqaýlyqqa jol bermeı, eńbek emýdi ómirlik baǵdarsham etip ustaý – otbasymyzdyń basty ustanymy edi. Allaǵa myń shúkir, odan jaman bolǵan joqpyz. On úshimiz on úsh úı tútetip, mańdaı ter, adal eńbegimizben qatarymyzdan qalmaı, jaman sózge ilikpeı, tárbıeli urpaq ósirip, máýeli baqqa aınalyp kelemiz.
Qaırat SAQ,
jýrnalıst, alashtanýshy ǵalym