1928 jyly baı sharýashylyqtardy kámpeskeleý jáne olardy turǵylyqty mekeninen kóshirý barysynda quzyrly organdardyń nazaryna, ásirese, han urpaqtary men burynǵy bolys pravıtelder aldymen ilikti. Osy naýqan qyza túsken ýaqytta OGPÝ-dyń Oral óńirlik bólimine Bektileý Alǵazıev, Latyp Omarov (Soqyr Latyp) jáne Muhamedııar Muqatovqa qatysty qylmystyq is kelip túsken. Bul qujat búginde Batys Qazaqstan oblystyq Polısııa departamenti arhıvinde saqtaýly. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi Batys Qazaqstan oblysy boıynsha jumys tobynyń múshesi jáne zertteý tobynyń jetekshisi retinde atalǵan arhıv qujatymen tanysyp kórdik.
Shań basqan arhıv qujattaryn zer sala qaraǵanda baıqaǵanymyz, Azǵyr aýdanynyń №5 aýyly, Shalqar jáne Taýbuırat aýyldarynyń aýqatty baılary kámpeske kezeńinde «dúnıe-múlkin jasyrdy, keńes bıligine qarsy úgit-nasıhat júrgizdi, patsha dáýirindegi ómirdi dáriptedi, jergilikti keńestik bılik apparatyn ózderine baǵyndyryp aldy jáne bılik organdary ókilderine qarsylyq tanytty» dep aıyptala bastaǵan.
Azǵyr aýmaǵy áýelde Bókeı ordasyna qarap, 1926 jyldan 1930 jylǵa deıin Oral okrýginiń quramynda Azǵyr aýdany bolyp turǵan. Búginde Atyraý oblysynyń Qurmanǵazy aýdanyna qaraıdy. Mine, sol kezdegi Azǵyr aýdanyna qarasty Taýbuırat, Tolybaı, Jıdeli, Shalqar, Úshtaǵan jáne basqa da aýyldarynda kámpeskeleý saıasatynyń kesirinen dúrbeleń etek alyp, baılardyń mal-múlki talan-tarajǵa túsedi. Tarıhshy Zulqoja Sharafýtdınov «Taýbuırat» atty eńbeginde Oral okrýginde kámpeskeleýdiń alǵashqy kezeńinde 67 baıdyń tizimi jasalǵanyn, sol tizimdegi baılardyń kópshiligi Azǵyr aýdanynan shyqqandar ekenin atap kórsetken.
Oral okrýgindegi kámpeskeleý naýqanyna qatysty derekter BQO memlekettik arhıviniń №992 qorynda saqtalǵan. Arhıv qujattary boıynsha Azǵyr aýdanynan kámpeskeleýge ushyraǵan 22 baı mynalar: Shamaq Dosqalıev, Baqı О́tegenov, Shápen Omarov, Ábýbákir Mámbetov, Bomash Boldııanov, Bektileý Alǵazıev, Latyp Omarov, Maqash Isenbaev, Kóptileý Alǵazıev, Shármen Omarov, Imanǵazy Ǵabbasov, Halyq Máshekenov, Muhamedııar Muqatov, Sátı Balqashev, О́teshqalı Muqashev, Ǵusman Dosqalıev, Qajybaı Absatyrov, О́tebala Baıanasov, Musaǵalı Toǵaıbaev, Zulqash Shubaev, Qojantaı Haıyrlıev, Qabı Úmbetov. Osy baılardyń ishinen Bektileý Alǵazıev, Latyp Omarov jáne Muhamedııar Muqatov quzyrly organdardyń baqylaýyna burynyraq túsken.
1928 jyly 28 tamyzda OGPÝ-dyń Oral óńirlik bólimi Orda aýdany boıynsha ýákilderine Oral okrýgine qarasty Azǵyr aýdany №5 aýylynyń turǵyny Omarov Soqyr-Latypty, Taýbuırat aýylynyń turǵyny Muqatov Muhamedııardy, Shalqar aýylynyń turǵyny Alǵazıev Bektileýdi tintýge ruqsat beretin orderdi tabystaǵan. Sóıtip, olardyń mal-múlki, qora-qopsysy, úı-jaıy tekserilip, tintý hattamalary toltyrylǵan. Tergep-tekserý barysynda Omarov Latyptyń 2 qystaýy, 2 jazǵy orny, 85 jylqysy, 35 túıesi, 300 sıyry, 400 qoıy bar ekeni anyqtalǵan. Al Muqatov Muhamedııardyń menshiginde 2 jer úıi, 1 kıiz úıi, 50 jylqy, 40 túıe, 150 sıyr, 300 qoı bar ekeni kórsetilse, 100 sıyryn, 100 qoıyn jasyrǵany málim bolǵan. Alǵazıev Bektileýdiń ıeliginde 2 kıiz úıi, 2 jaqsy jabdyqtalǵan jeri úıi, 130 jylqysy, 70 túıesi, 250 iri qarasy, 500 qoıy bolsa, budan basqa 750 iri qara maldy, 1000 bas qoı men eshkini jasyrǵany anyqtalǵan. Baılardyń mal-múlkiniń bir bóligi kámpeskelengen.
Azǵyr aýdanynyń «asa qaýipti áleýmettik element» retinde kórsetilgen baılary týraly BQO Polısııa departamenti arhıvindegi P-4298 nómirli qujatta mynadaı derekter bar:
Bektileý Alǵazıev, 52 jasta, qazaq, alasha rýynan shyqqan, Oral okrýgi Azǵyr aýdanynyń Shalqar aýylynyń turǵyny, aýqatty baı, 2 klastyq ýchılısheni bitirgen, 2 áıeli bar, malshy, partııa qatarynda joq, baı retinde daýys berý quqyǵynan aıyrylǵan, buryn isti bolmaǵan jáne sottalmaǵan. Bektileý Alǵazıev patsha bıligi kezeńinde óziniń bedelin paıdalanyp, 1897-1905 jyldar aralyǵynda Ishki Bókeı ordasyn basqarý jónindegi Keńestiń janynda depýtat bolsa, 1910-1912 jyldary sol keńeste pısar, al 1916 jyldan Naryn bólimi pravıteliniń kómekshisi qyzmetterin atqarǵan. 3 márte medalmen marapattalǵan. Qazaqtan tyl jumysyna adam alý kezeńinde Alǵazıevtiń óz qyzmetin paıdalanyp, aýyl turǵyndarynan iri kólemdi para alǵany iste aıtylǵan.
Bektileý Alǵazıev eski júıeniń tabandy jaqtaýshysy retinde Qyzyl Armııaǵa belsendi túrde qarsy shyqqan jáne aq gvardııashylarmen, bandalyq toptarmen tyǵyz baılanys jasap otyrǵan. 1918 jyly Naryn bólimin qyzyldardan azat etý maqsatynda B.Alǵazıev osy óńirdiń asa iri baılarymen birge Anohın bandasyn Ordaǵa shaqyrýǵa bastamashylyq etken. Anohın toby Ordada 80 jigitti óltirip, qandy qyrǵyn jasaǵany tarıhtan belgili. Bul oqıǵalardan Bektileý Alǵazıevtiń Keńestik bıliktiń ornaýyna ashyq qarsy shyqqany kórinip tur.
Keńes bıligi ornaǵan soń Bektileý Alǵazıev óziniń kontrrevolıýsııalyq qyzmetin jasyryp, jergilikti bılik apparaty qataryna ótken. 1919-1922 jyldary Revtrıbýnalda, aýdandyq atqarý komıtetinde, halyq sotynda jaýapty qyzmet atqarǵan.
Tóńkeriske deıin halyq arasynda Alǵazıevtiń yqpaly kúshti bolǵan, sol yqpalyn Keńes ókimeti kezeńinde de saqtap, ortashalar men kedeılerdiń bir bóligin ózine baǵyndyra bilgen. 1925 jyly endi ózi joǵary laýazymdy oryndarǵa ıe bolmasa da jergilikti bılik organdaryn basyp alýǵa umtylýyn toqtatpaǵan. 1926 jyly saılaý naýqany kezinde ol Shalqar aýyldyq keńesiniń quramyna ózine jaqyn jáne qajetti adamdardyń ótýine bar kúshin salǵan. Osy maqsatta ol óz úıine aýyldyq keńeske saılaýǵa túsetin adamdardy jınap, onyń bastamasy men kúshteýi nátıjesinde aýyldyq keńes tóraǵalyǵyna Artanalıev, hatshysyna Isjanov saılanady. Osylaısha, ol ózi qoıǵan adamdar arqyly aýyl turǵyndaryna yqpalyn júrgizedi.
OGPÝ-dyń málimeti boıynsha 1927 jyly Alǵazıev aýyldyq keńes múshelerimen birge meshit qurylysyna turǵyndardan májbúrli túrde qarajat jınaǵan. Osy másele boıynsha Alǵazıevtiń úıinde birneshe qaıtara jıylys ótip, aýyl baılary meshit qurylysyna qarajat jınaý maqsatynda turǵyndar arasynda úgit-nasıhat júrgizgen. Nátıjesinde halyqtan 15 saýyn sıyr, 12 buqa, 150 som aqsha jınalǵan. Keıin Bektileý Alǵazıevtiń meshit salýdaǵy bul ıgi bastamasy ózine aıyp bolyp taǵylǵan.
Sonymen birge Alǵazıev aýyldyq keńestiń múshelerine óziniń yqpalyn júrgize otyryp, shuraıly shabyndyq jerlerge ıe bolǵan. Aýylsharýashylyq alym-salyqty tólemeý jaǵyn qarastyryp, ózine tıesili jerlerdi ádeıi jasyryp kelgen.
Soqyr-Latyp Omarov, 44 jasta, qazaq, alasha rýynan shyqqan, Oral okrýgi Azǵyr aýdanynyń №5 aýylynyń turǵyny, baı, saýatsyz, otbasyly, malshy, partııa qatarynda joq, baı retinde daýys berý quqyǵynan aıyrylǵan, shabyndyq jerdi bóliske salý boıynsha isti bolǵan. Revolıýsııaǵa deıin asa iri baı retinde kedeılerdiń eńbegin paıdalanyp kelgen. 1916 jyly aýyl starostasy bolǵan, bıliktiń arqasynda Latyp Omarov jergilikti halyqqa kúshti yqpal etken. Ony tyl jumystaryna qazaq jigitterin alý kezinde baılardan para aldy dep aıyptaǵan.
Omarov eski júıe ókilderimen tyǵyz qarym-qatynasta bolyp, olardyń aldynda zor bedelge ıe bolǵan. 1918 jyly Naryn bólimi pravıteliniń oń qoly, eń jaqyn kómekshisi esebinde sheksiz quqyqqa ıe bolǵan. 1919 jyly aqgvardııashylarmen baılanysa otyryp, Bektileý Alǵazıev, Shármen Omarov jáne Shápen Omarov sekildi baılarmen birge Bókeı gýbernııasy terrıtorııasyn qyzyl áskerden azat etý qozǵalysyna belsendi qatysqan. Aqgvardııashylar áskerin azyq-túlikpen, at-kólikpen qamtamasyz etip otyrǵan. Latyp Omarovtyń jeke ózi aqtardyń áskerine 11 arǵymaq atyn bergen eken.
Bókeı gýbernııasynda aqgvardııashylar men bandalar joıylyp, Keńes bıligi ornaǵannan keıin Latyp Omarov halyq arasynda óz yqpalyn saqtap, О́teshqalı Muqashevpen jáne basqalarymen birge №5 aýyl keńesiniń quramyna múshe bolyp kiredi. 1920-1927 jyldary aýyldyq keńestiń quramynda bolǵan kezeńinde Latyp Omarovqa «ortaq dúnıe-múlikti, maldy talan-tarajǵa saldy, óziniń týysqandaryna bólip berdi, alypsatarlyqpen aınalysty», dep kiná taqqan.
Patsha ókimeti kezeńinde barlyq Omarovtar, sonyń ishinde Soqyr-Latyp ta «Jaman Bestaý», «Terekti» mekenderindegi eń jaqsy shuraıly shabyndyq jerlerdi ıelenip kelgen. 1926 jyly Latyp Omarov óz kúshimen jáne aýyldyq keńes múshelerine yqpal etýi arqyly «Terekti» mekenindegi jerdi kedeılerden tartyp alyp, qarsy shyqqandaryn uryp-soǵady. Omarovtyń qaharynan qoryqqan kedeıler bul jerden kóship ketýge májbúr bolǵan. Mundaı jaǵdaı 1928 jyly shabyndyq jerdi bóliske salǵanda da qaıtalanǵan. «Qyzylshoshaq», «Qyzylbaýyr» mekenderindegi kedeılerge berilýi tıis jerler Omarovtyń ıeligine ótip ketken. Omarovtardyń óz adamy, aýyldyq keńes tóraǵasy Meńdihanov baılardyń, aqsaqaldardyń múddesin qorǵap, aıtqanyn oryndap otyrǵan. Osylaısha, Azǵyr aýdany aýyldaryndaǵy jergilikti bılik shyn máninde baılardyń burynǵy patsha dáýirindegi sheneýnikterdiń qolynda bolǵan. Latyp Omarov aýyldyq keńeste bolǵan jınalystarda Keńestik bılikti moıyndamaı, kámpeskeleý saıasatyna qarsy baǵyttalǵan narazylyqtardy uıymdastyrǵan.
Muhamedııar Muqatov, 63 jasta, qazaq, berish rýynan shyqqan, Oral okrýgi Azǵyr aýdanynyń Taýbuırat aýylynyń turǵyny, baı, shala saýatty, otbasyly, partııa qatarynda joq, buryn isti bolǵan. Muqatov Muhamedııar patsha ókimeti kezeńinde 5-6 jyl Naryn bólimi №7 aýylynyń starshınasy bolǵan. Halyq arasynda yqpaly kúshti bolǵany sonshalyq, onyń 30-40 jigitten turatyn shabarmany barymtamen, adamdardy uryp-soǵýmen aınalysqan. Muhamedııar Muqatov óziniń qyzmettik jaǵdaıyn paıdalanyp, kólemdi shabyndyq jerlerdi ıelenip alǵan, jer satýmen shuǵyldanǵan.
Qazan tóńkerisi kezinde Muqatov eski júıeni qoldap, aqgvardııashylardyń, bandalyq toptardyń jaǵynda bolady. 300 qarýly bandy áskerin aýylyna shaqyrǵan. Banda basshylaryn óz úıinde qabyldap, qalǵanyn aýyldaǵy basqa úılerge jaıǵastyrady, olardy tamaqtandyryp, atyna jem-shóp berip otyrady. Banda Muqatovtyń aýylynda qyzyl ásker kelgenshe eki aı boıy bolady. Bandamen birge Muqatov ta qashyp, óziniń turǵylyqty jerine 1920 jyly ǵana oralady. Sóıtip, Muhamedııar Muqatov Bókeı Orda gýbernııasy terrıtorııasynda keńes bıligi orna- ýyna óziniń qarsylyǵyn bildirgen.
Keńes ókimeti ornaǵannan keıin de Muqatov aýyl-aımaqtaǵy kedeılerdi qyspaqtaýyn qoımaı, olarǵa bólingen jaqsy shabyndyq jerdi azyn-aýlaq aqy beremin dep tartyp alatyn bolǵan. Mysaly, 1927 jyly «Qaraoı» qystaýyndaǵy shabyndyq jerdi kedeılerden alyp, olarǵa bir qoı beremin dep ýáde etken. Sondaı-aq Muhamedııar turǵyndarǵa aýyldyq keńestegi senimdi adamdary arqyly yqpal etip kelgen, al baılardyń múddesine qarsy shyǵyp, óz degenin oryndamaǵandaryn jazalap otyrǵan. Máselen, 1927 jyly 3 maýsymda jerdi bóliske salýǵa arnalǵan jınalystyń aldynda basqa da baılarmen birge kedeılerdi aýyldyq keńestiń tóraǵasy Masalımovqa qarsy aıdap salady. Olardy tóraǵany uryp-soǵyp, qolyndaǵy qujattaryn tartyp alýǵa ıtermeleıdi. Seıitov, Yqmalıev, Álikenov sekildi kedeıler Muqatovtyń aıtqanyna kónip, aýyldyq keńes tóraǵasy Masalımovty uryp tastaǵan. Jalpy, 1927 jyly shabyndyq jerdi qaıta bólý kezinde Muqatov bul sharaǵa kedergi keltirip, ózine shuraıly jerlerdi alyp qalýǵa tyrysqan. Ol keı jaǵdaıda aýyldyq keńestiń múshelerine yqpal etý jolymen, keıde kedeılerge kúsh kórsetip, olardy aldaý arqyly maqsatyna jetip otyrǵan. Sonymen OGPÝ-dyń Oral okrýgtik bóliminiń aıyptaý isi boıynsha M.Muqatov Keńes bıligi saıasatyna baǵynbaıtyn, sosıalıstik qurylysqa qaýip tóndiretin tulǵa retinde eseptelindi.
Sóıtip, Azǵyr aýdanynyń asa iri baılary Keńes ókimetiniń baılardy tap retinde joıýǵa baǵyttalǵan solaqaı saıasatynyń qurbanyna aınalyp, saıası qýǵyn-súrginge dýshar boldy. Shyn máninde olardyń esh kinási joq edi, olardyń bar kinási yqpaldy iri baı bolǵany, aqgvardııashylardy qoldaǵany. Al azamat soǵysy kezeńinde eldiń ekige jarylyp, biri-birimen soǵysýy – tarıhı zańdylyq. Alashordashylarǵa, burynǵy patsha ókimetine qyzmet etken sheneýnikterge bastapqyda keshirim bergen Keńes bıligi keıin olardan qaýiptendi, olardy qoǵamnan alastap, saıası jaǵynan qýdalaýdy, jappaı sottaýdy ózderine maqsat etip qoıdy.
1928 jyly tamyz-qarasha aılaryndaǵy tergep-tekserý sharalarynan keıin 16 qarashada Oral okrýgtik OGPÝ-y Bektileý Alǵazıevke, Latyp Omarovqa, Muhamedııar Muqatovqa Qylmystyq kodekstiń 58-10-13, 59-3-baptary boıynsha alǵashqy aıyp taǵyp, 22 qarashada qamaýǵa alǵan. Al 29 qarashada úsheýinen Qylmystyq kodekstiń 59-3-baby boıynsha bandıtızmge aıyptaý alynyp tastalǵan jáne isti Qazaq KSR-ine qarasty OGPÝ-dyń saıası ókildiginiń qaraýyna jiberýge sheshim qabyldanǵan. 1928 jyly 20 jeltoqsanda OGPÝ-dyń QKSR boıynsha ókildiginiń aıyptaý qorytyndysy shyǵarylyp, 1929 jyly 7 qańtarda atalǵan is OGPÝ-dyń sottan tys alqasynyń qaraýyna joldanady. 1929 jyly 28 qańtarda olarǵa «qylmystyq is» Máskeýdegi OGPÝ-dyń ortalyq tirkeý bólimine kelip túsken.
1929 jyly 15 naýryzda Máskeýdegi OGPÝ alqasynyń arnaıy otyrysynda Qylmystyq kodekstiń 58-10 baby boıynsha B.Alǵazyevke, Omarovqa, Muqatovqa qatysty №69040 aıyptaý isi qaralyp, úsheýin Máskeý, Lenıngrad, Harkov, Kıev, Odessa, Dondaǵy Rostov gýbernııalary men okrýgterinde jáne Ortalyq Azııa aýmaǵynda turý quqyǵynan aıyryp, 3 jyl merzimge Qazaqstannan jer aýdarýǵa sheshim qabyldanǵan. 1929 jyly sáýir aıynyń sońynda olardy Penza óńirindegi baı-kýlaktardy qabyldaıtyn eldi mekenge jóneltken.
Azǵyr aýdanynan jer aýdarylǵan azamattardyń keıingi taǵdyry belgisiz, olar týraly qolymyzda qandaı da bir derek joq. Degenmen elimiz egemendiginiń arqasynda 1999 jyly 29 sáýirde jazyqsyz saıası qýdalaýǵa ushyraǵan Bektileý Alǵazıev, Latyp Omarov, Muhamedııar Muqatov Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasynyń qaýlysymen aqtalyp shyqqan. Saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan Azǵyr aýmaǵynan shyqqan aýqatty adamdar Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jylǵy zańymen quqyqtyq jaǵynan aqtalǵan, endi olardy qoǵam bolyp moraldyq jáne saıası turǵydan tolyq aqtap alýymyz kerek. «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen, saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń esimderin bir sát eske alyp, olardyń qandaı da bir qatelikteri bolsa, keshirimmen qarap, arýaqtaryna taǵzym etý – paryzymyz!
Esqaırat HAIDAROV,
Jáńgir han atyndaǵy BQATÝ-dyń aǵa oqytýshysy,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty,
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi BQO boıynsha jumys tobynyń múshesi