Saǵat Áshimbaevtyń rýhanı álemin taný úshin onyń ádebı syndaryn oqý azdyq etedi. Sákeńniń kúndelikterine úńilseń, ony burynǵydan da tanı túsesiń. Oı bıiktigi men bilim tereńdigi birden baýrap alady. 42 dápter kúndelik rýhtyq oılardyń máıegindeı kórinedi.
Árıne, kúndelik jazý álemdik dástúrde bar. Ol týraly professor inim Qulbek Ergóbek jazǵan eken. Biraq ár qalamgerdiń óz ereksheligi bar. Bireýler kúni boıy ne istep, ne qoıǵanyn, kimdermen áńgimeleskenin, olar ne degenin jazady. Bul da ádebı forma.
Adamnyń rýhanı bolmysy – súıinishi men kúıinishi. M.Áýezov, M.Ǵabdýllın, S.Shaımerdenov kúndelikteri zaman aǵysy, ýaqyt tynysyn ańǵartady. Qadyr Myrzalıev aǵa óz kúndelikterin «Iirim» degen atpen kitap etip bastyryp ketti.
Al Jumeken Nájimedenov pen Muqaǵalı Maqataevtyń kúndelikterin tapqyzyp, búgingi «Jas Alashqa» jarııalatqanymdy ózimniń úlken ádebı oljam dep esepteımin.
Sonymen bar bolǵany 44 jyl ǵana ómir súrgen zamandas, qalamdas Saǵat Áshimbaevtyń kúndelikterin oqyǵanda, múldem bólek kúıge enesiń. Munda kórgen-bilgeninen góri, oqyǵan-toqyǵan bıiktigi kórinedi. Muny túısinip tereń zerdelep oqyǵan adam ádebıetshi, ádebı syn týraly leksııa tyńdaǵandaı bolady.
Ulylar ómiriniń árbir sáti nemese kórinisi jandy jerińe tıedi. Bilmegenińdi – bilesiń, óreń jetpegenińdi – túsinesiń. О́ıtkeni bul Saǵattyń qanshalyqty oqyǵan kitaptyń nárin alyp, kerek jerin terip, oǵan óziniń kózqarasyn bildirgenin baıqaısyń.
M.Áýezovtiń memorıaldyq mýzeı úıinde uly klassıktiń qoly tıgen qanshama kitap bar. Munyń bárin oqydy ma eken? – degen oryndy suraq týyndaýy múmkin. Al kitaptyń betin ashsań, Muqańnyń kitaptyń shetine jazǵan qanshama pikirlerin kórer ediń. Keıbir avtorǵa kóńili tolmaıdy, keıbir derekterdiń qateligin, tipti stılıstıkaǵa da nazar aýdarǵanyn kóresiń.
Saǵat Áshimbaevtyń kúndeligin oqyǵanda derek pen dáıek tabasyń. Ádebıettiń paryzy men qaryzy týraly pikiriń qalyptasady. Qaıyryp aıtqanda, sol zamanda osynshama shyǵarmany oqyp, oǵan pikir qosqanyn kórgende, eńbegine tánti bolasyń.
Bir kýrsty eki ádebıet synshysy qatar bitirdi. Biri – Saǵat Áshimbaev ta, ekinshisi – Saılaý Jumabekov. Ekeýi de Almatydaǵy eń baı kitaphanalary bar qalamgerler boldy. Olar kitaptardy sándik úshin jınamaıtyn, oqý úshin, bilý úshin alatyn.
Ádebıet synshysy bolý – ádebıet zertteýshisinen joǵary turady. Ol ádebı prosester týraly sóz qozǵaý úshin, baǵzy zamandardan bergi jazylǵan shyǵarmalarǵa súıenip otyrady. Tereńnen sóz qozǵaıdy. Ádebıet synshysynyń baǵy da, qıynshylyǵy da osynda ǵoı dep oılaımyn. Dosynan góri, qarsylastarynyń kópteý bolatyny sodan shyǵar.
Endi Saǵattyń birinshi dápterine nazar aýdaralyq. Ony 1974 jyly jazylǵan júrek syry dep aıtýǵa bolady. 23 abzastan turatyn kúndelikti saraptap kórelik. Sóz qudireti týraly paıymnan bastalyq. «Ýálı sóz – áýlıe sóz, Paıǵambardyń sózi degendi bildiredi eken. Abaıda bar, «О́leń sózdiń patshasy – sóz sarasy» degen óleńin qarańyz. Ýájdi – ýálı».
Marqum, akademık ustazym Zeınolla Qabdolov osy bir abzastan bir saǵattyq leksııa oqyr edi. О́ıtkeni ár sózdiń sońynda mazmun men túr jatyr. 1974 jyly «Paıǵambardyń sózi» dep kim aıta alar edi? Mine osylardyń bári Saǵat úshin, mazmunǵa ıe bolatyn kesek oı bastaýy bolyp tabylady. Iаǵnı oıǵa – oı, qııalǵa – qııal qosatyn avtorlyq remarka.
Lev Tolstoı týraly jazylǵan tórt abzasqa nazar salyp kóreıikshi.
«Lev Tolstoı 34 jasynda úılengen. Ol 1870 jyly Petr týraly roman jazýǵa otyrǵan.
L.Tolstoıdyń áıeli 15 bala kóteripti.
L.Tolstoı «Detstvony» 24 jasynda jazǵan.
L.Tolstoı A.A.Fettiń úıinde (1861 jyldyń kókteminde) otyryp I.S.Týrgenevpen ursysyp qalyp, ony dýelge shaqyrypty. Sodan ekeýi 1878 jyly qaıta tatýlasqan».
Saǵat keltirgen tórt derekte L.Tolstoıdyń ómir jolynyń arnalary jatyr. Uly jazýshyny múldem oqymaǵan adam, osydan-aq ol týraly tushymdy aqparat ala alady.
Saǵat Áshimbaevtyń ensıklopedııalyq oı túıý túısigi osyndaı jınaqtaý arqyly, parasat-paıymymen jarqyrap kórinedi.
Ol uly tulǵanyń ómiriniń keıbir tustaryn aıta otyryp, óziniń de pikirin aralastyra biledi. Qarańyz: «Adam janyndaǵy astarly sezimderdi búkpesiz kórsetýi kerek». Iаǵnı Saǵat Áshimbaevtyń ishki rýhanı jandúnıesi tazalyqtan quralǵan. Adal sóz – ómir shyraǵy, kóńil – pyraǵy.
Bul minez Saǵat Áshimbaevtyń búkil oı-sezimine arqaý bolǵan kredo. Bul – joldan taısaqtaǵan emes, bul – joldan shyqqan emes.
Bizdiń bárimiz Vasılıı Iаnnyń «Shyńǵys han» romanyn kúni búginge deıin qyzyǵa oqyp júrmiz. Biraq kitap avtorynyń ony jarııalaýǵa baılanysty qıynshylyqtaryn bilmeıdi ekenbiz. Shyǵarmanyń jazylý tarıhyna zer de sala bermeımiz. Al Saǵat Áshimbaev bolsa ádebıet synshysy retinde oǵan mán bermeı óte almaıdy.
– Vasılıı Grıgorevıch Iаncheveskıı (Iаn) 1875 jyly týylypty, – dep jazady Saǵat óz kúndeliginde. – Ýnıversıtet bitirgen soń úsh jyldaı el kórip, jer aralaǵan. Azııany tutastaı kórip shyqqan. 1931 jyly 56 jasynda alǵashqy povesi jaryq kóredi. 1935 jyly «Shyńǵys handy» jazyp bitiredi. Biraq «Molodaıa gvardııa» baspasy basýǵa otkaz beredi. Sodan 1942 jyly jaryq kórip, ile-shala qaıta basylady. 1942 jyly bul roman Memlekettik syılyq alǵan. Sonda jazýshynyń dańqy 60 jasynda bastalǵan».
Qarańyzdarshy, qanshama qundy aqparat berilgen. Osy joǵarydaǵy joldarda Iаnnyń jazýshylyq ǵumyry da, kitaptyń tarıhy da tur. Bul málimetter bir jerde jınaqtalyp turmaǵany anyq. Saǵat Áshimbaev ony bir jerden alyp qazaqshalaı salmaǵan ǵoı. Avtordyń da, kitaptyń da tarıhyn zerttegen. Sóıtip, avtor men kitap taǵdyry týraly aqparatty jınaqtap, kúndelikke túsirgen. Árıne, qazir ǵalamtormen qarap, aqparat alý ońaı. Al biraq, osydan 38 jyl buryn mundaı derekterdi jınaý ońaı bolar ma edi? Osy derekterdi Saǵat Áshimbaev tirnektep, jınaqtap, ekshep bir aqparat kózine aınaldyrady.
Jastaı fálsafalyq bıikke kóterilgen Saǵat Áshimbaevtyń oı kókjıegi keń. Ol úzbeı izdenistiń ústindegi adam boldy. Jýrnalıstik qyzmettiń aýyrlyǵyna qaramaı, tereń oı, bilim jınady. Jýrnalısti 8 túrli mamandyqtyń ıesi dep biledi. «Bilimi – mýjskoı gımnazııada ǵana oqyǵan... statıstık, muǵalim, grýzchık, prod (satýshy bolar – Ý.Q.), ınspektor, kamenshık, schetovod, kanselıarskıı rabotnık, jýrnalıst). Iá, budan ne ańǵaramyz? Jýrnalıst óz keıipkerin jazý barysynda joǵaryda ózi keltirgen mamandyqtyń ıesi bola alady. Sol oıdyń núktesin Saǵat Áshimbaev bylaı dep qorytyndylapty: «Neniń jazylyp, neniń jazylmaǵanyn bilý úshin de bilim kerek».
Árıne, ádebıet synshysy bolǵandyqtan, Saǵat Áshimbaevtyń ádebıettiń, adam, qoǵam ómirindegi orny, máni men mazmuny týraly aıtqandary óte aýqymdy. Osyǵan kóz júgirtip kórelikshi.
«Roman – ádebıettiń sımfonııalyq orkestri».
«Ár dáýir ádebıetiniń óz mindetteri bolǵan. HIH ǵasyr ádebıetinde jamandyqty áshkereleý basym bolsa (synshyl realızmdi aıtyp otyr – Ý.Q) HH ǵasyr búgingi sovet ádebıetinde ómirdegi jańalyqty marapattaý basty baǵyt bolýǵa tıis». (18.02.1977 j.)
«Ádebıettegi keıipker adamdardan ómirdegi zamandas adamdardyń oıy da ozyq».
Budan neni paıymdaýǵa bolady? Saǵat Áshimbaev bir máselege ashyq barsa, ekinshi máseleni tuspaldap aıtady. Ár oqýshy ony óz oı eleginen ótkize alady.
Aıtalyq, qazirgi ádebıettegi jasandy keıipkerler ómir shyndyǵyn, zaman bolmysyn asha almaıdy. Jadań, nársiz, qunsyz ádebıet bolmystyń túpki maqsatyn kórmeıdi. Osydan qoǵam men ádebıettiń aldamshy fýnksııasy seziledi. О́z sózi, óz pikiri jansebil tirkes bolyp, kúndelikke túsken sekildi.
Saǵat Áshimbaevtyń «Aıtaıyn deseń, uıat sııaqty, aıtpaıyn deseń, ishińe syımaıdy» dep jazǵany osydan bolsa kerek.
«Taqyryp janrǵa táýeldi nemese birinshisi ekinshisin tańdaıdy».
«Jazýshynyń shyndyǵy – kórkemdik shyndyq, ómir shyndyǵy».
Sondyqtan da Saǵat Áshimbaev ádebıettiń álsirep, ómir shyndyǵynan alshaqtap, kórkemdik rýhanı qýaty azaıyp bara jatqanyna jany kúıinedi.
«Shyndyqty aıtamyn dep qatelesip ketersiń, búginde ótirik aıtqan adam ǵana qatelespeıdi». «Oqylmaıtyn roman, povest kóp, oqymaıtyn oqýshy az». Demek ádebıettiń quldyraýy sosıalıstik realızm degen stalındik konsepsııadan bastalǵanyn Saǵat Áshimbaev ashyp jazady. Qalamgerdiń oı-tolǵamdaryn zerdeleısiń, túsinesiń, kúrsinesiń.
«Tarıhı taqyrypty eski dep qaraýshylyq, – deı kele, Saǵat Áshimbaev Dostoevskıı shyǵarmalaryndaǵy tragızm, V.Shýkshınniń «Kalına krasnaıasyndaǵy» tragızm, M.Sholohovtyń «Tynyq Donyndaǵy» Melehovtyń obrazyndaǵy tragedııalyq sıpat, V.Bykovtyń povesterindegi tragıkalyq sıtýasııalar týraly nege jazdy? Menińshe, bul arnaýly zertteýdi qajet etetin taqyryp. Onyń túbinde Saǵattyń ádebıettegi jaǵymdy, jaǵymsyz keıipkerlerdiń taǵdyryna basqasha, syn kózimen qaraý kerektigi jatqandaı kórinedi.
«Adam tarıhqa taban tiremeı, alysqa barmaıdy.
Tarıhty bilý óte qajet. Tarıhtaǵy úlkendi-kishili oqıǵalar jerdiń bilinbeı aınalatyny sııaqty, basqa formada qaıtalanyp kelip otyrady.
О́z ýaqytynan ozyp týǵan adamnan ǵana naǵyz azamat, jazýshy shyǵýǵa tıis».
Rasy solaı. Saǵat Áshimbaevtyń ózi de óz zamanynyń noqtaǵa basy syımaǵan qaıratker uly. Ol T.Rysqulov, B.Momyshuly sııaqty kesek tulǵa. О́z ýaqytynan áldeqashan ozyp ketken qalamger ekendigin eshkim joqqa shyǵara almaıdy.
Syr dápterdi oqyǵannan keıin osyndaı oılarǵa bekingenimdi jasyra almaımyn. О́ıtkeni Saǵat Áshimbaevtyń oıy, kózqarasy sol kezdegi keńestik júıeniń standarttaryna saı kelmeıtin, úılespeıtin.
«Ádebıet qoǵamdyq oıdyń ósýimen kórinedi» – degen oılary jańa zamannyń talaptarymen úılesip jatyr.
«Qoǵam ádebıetke emes, ádebıet qoǵamǵa tórelik jasap kelgen» – dep jazýy qazir de mándi.
Ol Radıshev, Pýshkın, Gogol, Dostoevskıı, Tolstoı, Volter, Dıdro, Tomas Man shyǵarmashylyǵyn zerdeleı kele, ol jazýshylardyń kúrdeli ýaqyt tezine shydaǵanyn úlgi etedi. Ári Saǵat Áshimbaevty «ıdeıalyq jańalyq joq shyǵarmalardyń» kóptigi mazalaıdy.
Osydan 41 jyl buryn óz kúndeliginde: «Jazý ońaı, shyǵarý ońaı, oqý qıyn bolyp bara jatqan joq pa?!» – dep jazypty.
Qalamger kúndeligin oqyǵan saıyn onyń búkil ómir súrý konsepsııasyn tanısyń.
Saǵat Áshimbaev jazypty: «Shyndyqqa bergisiz ótirik bolady, ótirikke alǵysyz shyndyq bolady». Bul dál aıtylǵan sóz. Eshkim talasa almaıtyn tujyrym. Ádebıettiń qunsyzdanyp bara jatqandyǵy ádebıet synshysy Saǵat Áshimbaevty qatty alańdatady.
Árıne, ádebıetke kelgen adam qoǵammen birge ósedi, jetiledi. О́mirdi estetıkalyq turǵydan paıymdaý úshin, ár qalamgerdiń óz kózqarasy bolýǵa tıisti. Aqıqatqa qurylǵan kórkem shyǵarma oqyrman júregine jetedi. Onsyz ádebıet óspeıdi, jetilmeıdi. Muny kúndeliktegi jazbany oqyǵanda túısine túsesiń. «Tvorchestvolyq ósý ústindegi adam ǵana óz kemshiligin kóre alady», – dep jazypty Saǵat Áshimbaev. – Al óz kemshiligińdi kórý, sezý, moıyndaý, sóıte otyryp, odan qorytyndy jasaýǵa tyrysý, naǵyz bilimdiliktiń kórinisi. Nadandar ǵana óz kemshiligin moıyndamaıdy».
Saǵat Áshimbaevtyń bul sózderi qaı ýaqyt bolmasyn, qaı ǵasyr kelmesin shyndyqtyń shyraǵyndaı janyp turady. Qalamger aıtqandaı, «aıǵaıy kóp, aıtary joq jazýshylar bar».
Syn muraty qandaı? Onyń damý konsepsııasy qandaı máselege negizdelgen? Ony da Saǵat marqumnyń kóńil kúndeliginen tabasyń. 1980 jyly 21 aqpanda kúndeligine: «Syn ádebıet arqyly týady, al ádebıet syn arqyly damıdy» – dep jazypty.
Saǵat Áshimbaevtyń osy sózderi, onyń búkil shyǵarmashylyq qyzmetiniń negizi bolyp tabylady. Ol jazǵan maqalalardyń tek taqyryptaryna ǵana kóz júgirtelikshi: «Jastar syny týraly birer sóz», «Synshyl oı týraly syr», «Ádebıet jáne moral», «Roman arqaýy – áleýmettik shyndyq», «О́leń sózdiń – ónegesi», «Bir problema – bes tolǵam». Mine, osy taqyryptardyń ózinen-aq Saǵat Áshimbaevtyń kózqarasy kórinip tur emes pe? Munyń bárin – ádebıettiń tazalyǵy, haltýradan saqtandyrý úshin jazǵan.
Ádebıet te qoǵam sııaqty jandy qubylys. Ol ósedi, qajet jerinde óshedi. Kórkemdik talǵam, til birligi, rýh aıqyndyǵy aıtylǵanda ǵana ádebıet óz mindetin oryndaıdy.
1979 jyly 31 qazanda Saǵat Áshimbaevtyń kúndeligine tómendegideı oılar jazylypty:
«Damý degenimiz – tek kóbeıý bolmasa, ólim emes, sondaı-aq joǵaltý da».
Osy sózderge az-kem úńilip kórelikshi.
Dúnıege qanshama shyǵarmalar kelip jatady. Iаǵnı qoǵamdaǵy, jaratylystaǵy ózin ózi tazartý prosesi ádebıetti de aınalyp ótpeıdi. Ideıalyq, kórkemdik, mazmuny men formasy bolmaǵan ádebıet zaman synynan shyǵýǵa umtylmaıdy. Qýraı sekildi tez janady, biraq qyzý-ystyǵy saqtalmaıdy.
«Shynaıy talanttyń kelýi tazalyqqa, adaldyqqa jol ashyp, haltýranyń jolyn bógeıdi, – dep jazypty Sákeń. – Belgili mátelge salyp aıtsaq, kemel talap kemesi kelgende haltýranyń qaltyraǵan qaıyǵy sýdan shyǵady».
Qorytyndylaı aıtsaq, kúndeliktegi jazýlar Saǵat Áshimbaevtyń ómir súrý konsepsııasyna aınalǵanyn bilesiń.
Birinshi, «Aqıqatty aıtqan adam aıypty emes, aqıqatty kórip turyp kózin jumǵan adam qaýipti».
Ekinshi, «Kórkem shyǵarma – jazýshynyń ómir, ýaqyt, adamdar týraly kórkemdik turǵydan aıtylǵan fılosofııalyq konsepsııasy».
Úshinshi, «Talantty adam – qynsyz qylysh sııaqty».
Tórtinshi, «Ýaqyttyń, dáýirdiń qoıyp otyrǵan ıdeıasy joq shyǵarmadan kórkemdik izdeýge bolmaıdy».
Besinshi, «Klassıka – úsh jaqty, ótkendi, búgindi jáne bolashaqty tutas qamtıdy. Jáne úsheýine qatysty máselelerdi sóz etedi».
Altynshy, «Ádebıet degenimiz – shyndyq degen sózdiń sınonımi».
Jetinshi, «Bireýler bar jaqyndaǵan saıyn alystaı túsedi, bireýler bar alystaǵan saıyn jaqyndaı túsedi».
Segizinshi, «Qazaqty túsiný úshin Abaıdy oqý qajet! Al Abaıdy túsiný úshin azamat bolý shart».
Toǵyzynshy, «Syn – ádebıettaný ǵylymynyń irge tasy. Ádebıet – adamtaný ǵylymy desem, syn – ádebıettaný ǵylymynyń fılosofııasy».
Onynshy, «Syn esep aıyrysýdyń, ósh alýdyń, kek qaıtarýdyń quraly emes. Syn, tárbıeniń eń joǵarǵy túrin kórsetedi. Etıkalyq jáne estetıkalyq tárbıe quraly».
Qalamgerdiń osy on konsepsııasy ár jazýshy úshin, ár qalamger úshin amanat bolar sóz ǵoı dep oılaımyn.
Iá, Saǵat, Saǵathan Áshimbaev qazaq ádebıetine qubylys bolyp kelip, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinen keıin rýhanı kúızeliske ushyrady.
«17-18 dekabr! 1986 jyl. Men bul kúnderdi umytqan kúni ult namysy degen uǵymdy da umytatyn shyǵarmyn. Al ony umytqan jerde baryńnan da joǵyń jaqsy», – dep kúndelikte jazylǵan sózder, sol jan kúızelisiniń kórinisi ǵoı dep esepteımin.
Bul Saǵat Áshimbaevtyń júrek saǵatyn qysqartqan, qazaqtyń basyndaǵy qaraly, jaraly kúnder bolatyn.
Saǵat Áshimbaev qazaǵymen, qazaq ádebıetimen, qazaq tilimen, qazaq tarıhymen birge jasaıtyn jańartýshy, renessanstyq tulǵa!
Ýálıhan QALIJANOV,
UǴA akademıgi,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri