Otyrardan kóshken ozan, Atyraýdan shyqqan uzan. Ozan – daýys, ún bolsa, uzan – kóne túrki, qypshaq tilinde aqyn, jyraý. Ozan ıesi men sóz ıesi uzan Almatyda túıisedi sol jyldary. 1950 jyldyń sońy, 1960-qa aıaq basqaly turǵanda.
Almaty ol kezde astana. Shámshi Almatyǵa oǵan deıin Tashkentte oqyp kelgen, aqyn Jumeken Nájimedenov qaraǵandylatyp tuıaq iliktirgen arý qalaǵa. Ekeýin arnaıy aldyrsań basyn qosa almaýyń múmkin. Aqylmen oılaǵanǵa Atyraý qaıda, Otyrar qaıda? Senýdiń ózi qıyn. Qazaqstannyń eki qıyrynan shaıyr men sazgerdi arnaıy aldyryp, osyndaı dúnıe jazdyramyz dep jobalaǵanda týa qoıýy qıyn-aý úzdik týyndynyń. Onyń bir mysaly, Qazaqstan táýelsizdik alǵanda jazylǵan alǵashqy ánuran. Kóńilge jatpady, kókeıge qonbady, ne isteısiz?! Keıin halyq qalaýyndaǵy dúnıesin ózi tańdap aldy. Án týa «Meniń Qazaqstanym» atalǵan. Qazaq balasy shyrqap ala jóneldi, sodan túspepti bıiginen.
«Qudaısyz qýraı da synbaıdy» deıdi qazaq. Ras, erterekte bir áńgime estip edim. Bir jigit aýyryp, barmaǵan jeri joq, dertin eshkim jaza almapty. Amaly quryp, elden suraı-suraı sol atyraptaǵy eń ataqty emshini taýyp, júginipti. Aldyna barǵannyń bárin jazǵan emshi, eger ol «adam bolmaıdy» dep shyǵaryp salsa, rasymen kóp uzamaı dúnıe salady eken. Soǵan álgi jigit barsa, tamyryn ustap, olaı-bulaı baıqastap, ajaly jýyqtaǵanyn, tezirek úıine jetip alǵany jón ekenin aıtady. Úıine deıin uzaq jolda ál-dármeni quryp, áıteýir bir ýaqytta oqshaý turǵan úıdiń syrtyna jetip, kózi qaraýytyp kep qulaıdy. Biraz jatqanda sıyr saýyp kele jatqan bir kelinshek shelektegi sútin qaldyryp, áldenege júgirip ketedi. Sol eki ortada álgi sútti jylan jalap ketkenin kóredi jigit. Nede bolsa dalada qalmaıyn dep sol shelekke qaraı eńbekteı jetedi. Ishin áldene jalap, ózegin órtep barady. Bar oıy álgi sútti ishý, biraq qaýqar joq. Dál shelek túbinde shı ósip tursa kerek, sodan syndyryp alyp, ishindegi soıaýyn alyp tastap tútik jasap, jańaǵy sútten qanǵansha iship, talyp uıyqtap ketse kerek. Sodan qulan taza aıyǵyp, uzaq ómir súredi. Jyldar ótkende emshige barsa, ol aıtypty: «aýrýyńnyń emi bar edi, biraq sen ólýge az-aq qalǵanda oǵan jetip úlgerý múmkin emes-ti. Áýeli shóleıtteý jerde jaıylǵan sıyrdyń jańa saýylǵan súti, ony sol boıda shubar jylanǵa jalatyp alyp, shóleıtke bitken qyrattyń kúngeıine ósken shıdiń tútigimen ishkizý kerek bolatyn. Maǵan kelgenińde qalǵan jarty kúndik ǵumyryńda oǵan qol jetkize almas edik», depti. Jarty kúnde jasaý múmkin emes osynshama nárseni bir-aq mezetke syıdyra salǵan Qudaıdyń qudiretinde shek bar ma? Bizdiń ánurannyń da týý tarıhy osyǵan para-par qubylys. Otyrar men Atyraýdyń qasıetin arqalaǵan qos júıriktiń sol kezdegi Almatyda tabysýy da qısyndy delik. Tap osy 1960 jylǵa aıaq basqanda Qazaqstannyń teristigindegi bes oblysty biriktirip, Reseıdiń quramyna qosyp, tyń ólkesin quramyz degen Hrýshevtiń bastamasy qylań bermegende bul án jaryqqa keler me edi degen suraq týady? Eldiń janaıqaıyn estigen sazger men aqyn sonda Almatyda jatyp búgingi elordany qorǵaýǵa, qazirgi astanany jyrlaýǵa bekinipti. Sebebi soltústiktegi bes oblystyń biri Aqmola bolatyn. Mahambetshe aıtqanda,
«Aıqaılasa beldik baılaǵan,
Astana jurtyn aınalǵan,
Atyna turman bolsam dep,
Jurtyna qurban bolsam dep» týǵan eldiń rýhyn oıatý úshin sol kezde uran kótergeni búginde tarıhtan málim. Ony bertinge deıin jasaǵan, Qazaqstannyń qazirgi ánuranynyń áýenin jazýshy Shámshiniń ózi aıtady.
«1959 jyldyń aıaǵynda «Meniń Qazaqstanym» degen ándi jazýǵa týra keldi. Ony qazir qalaı dep túsinýge bolatynyn bilmeımin. Kezinde bizdiń teristiktegi 5 oblysymyzdy «Selınnyı kraı» qylyp bólip jatqan bolatyn. «Bul qalaı, orystar bólip alaıyn dep jatyr soltústik oblystarymyzdy» degen shý shyǵyp, aıqaı shyǵyp jatqan bolatyn. Sol kezde «Meniń Qazaqstanym» dep jazǵan URAN ÁNIMIZ (ánuran) edi. Bul URAN ÁNIMIZDIŃ sózin jazǵan, qazir marqum bolyp ketti, Jumeken Nájimedenov degen qazaqtyń talantty aqyny edi. Jumeken ekeýmiz birge oqıtyn edik. Ol dombyrashy jigit edi, konservatorııada oqyǵan. «Seniń keýdeńde qazaq degen qanyń bar ǵoı, «Meniń Qazaqstanym» degen sóz jaz, men ánin jazdym» dedim. Sosyn Jamal apaǵa úırettik. Jamal apa qaǵyp aldy da radıoǵa baryp oryndady. Radıodaǵy jigitterge aıtyp qoıdyq, «áı, kúnine bir-eki ret berip qoıyńdar», dep. Sonymenen «Meniń Qazaqstanymdy» kúnine bir-eki ret berip qoıatyn boldy. Sóıtip, júrip bylaı, ózimizshe bir patrıottyq is qozǵadyq qoı».
Kindigi osylaı kesilgen týyndy ol basta qazaq jeriniń taǵdyry talaýǵa túskeli turǵanda qynnan sýyrylǵan aldaspandaı jarq etkeni búginde káriqulaqtardyń da jadynda shyǵar, kim bilipti. Týǵan jeri basqa jurttyń ıeligine ótýi múmkin ekendigin estip, el osy ánmen rýhtanǵan bolyp shyqpaı ma sonda? Birden qazaqtyń beıresmı ánuranyna aınalyp ala jónelgeni emeı ne? Ol kezde ár qazaqtyń tyńdaıtyny radıo. Halyqtyń rýhyn kóterip jiberý degen osyndaı-aq bolar! Ár ánine sóz avtoryn Shámshiniń ózi tańdaıtynyn eskersek, ulyny tek ózindeı uly ǵana tanıdy. Uly Jámshıd (Shámshi) pen Jumeken osylaı rýh kóterip jatqanda, dál osy kezde Arqadan arystan júrekti Jumabek Táshenov shyqty! Jámshıd (Shámshi), Jumeken, Jumabek! Sol kezdegi Alash rýhynyń alyptary. Halyqtyń júreginen oryn alǵan bir-bir patsha, bir-bir han. Bul án gımnge týa sap aınalǵany – Shámshiniń óz aýzynan «uran án jazdym» degeni ǵana emes, 1986 jyly 17 jeltoqsanda alańǵa shyqqan qazaq jastary osy ándi shyrqap ketkeniniń beınekórsetilimderi bar búginde.
Qazaq «e, Shámshi keremet qoı» deıdi de qoıady. Kim edi ol?! «Ándi erttep, kúıdi mingen» sazger ǵana ma edi?! Qazaq valsiniń koroli deımiz! Degenmen qazaq rýhyn qaıta túletken rýhanı reformator deńgeıindegi tulǵa ekendigi aıtyla ma osy?.. Sebebi jyldar boıy qazaq aspanynan túspeı qoıǵan, el men jer taǵdyry tarazyǵa túsken talaıly kezde, Jeltoqsan kóterilisinde shyrqalǵan, keıin saltanatty sherýlerde de aıtylǵan búgingi ánurandy jazý alǵash Shámshiniń kókeıine qonypty. Ol ol ma, sodan beri kúlli qazaq Shámshi ánderimen ómir súrip keledi ǵoı. Bir-aq mysal:
«Alashtyń júzdese almaı
arysymen,
Quıylyp zapyrandy zar ishinen;
Qý basty súırep shyqtyq
ker zamannan,
Shámshiniń bılep shyqtyq
valsimen!»
demeı me Serik Aqsuńqaruly? Arysy ketken, namysy taptalyp, ashtyq pen soǵystan sırep qalǵan qazaq Shámshiniń valsi bolmaǵanda qaıter edi? Eńkish tartqan eldiń eńsesi túzelip kete qoıar ma edi?!
Ýaqyt óte kele «Meniń Qazaqstanym» 2006 jyly táýelsiz Qazaqstannyń memlekettik ánurany bolyp tanylǵanda tuńǵysh Prezıdent ýaqytqa saı sózine ózgerister engizip, úshinshi avtory atanǵany da tarıhı shyndyq. Keńestik dáýirde týǵan án, ol kezde ýaqyt órisi, kúlli uǵym-túsinik basqa edi. Bul zamanǵa kelgen soń az-maz ózgerissiz taǵy bolmas-ty. Degenmen ánniń negizi, sózdiń súıegi saqtaldy. Qazaq qapysyz tanyp, qabyldap ala jóneldi.
«Altyn kún aspany, altyn dán dalasy». Kóńilge qona ketedi. «Kókte – Táńiri, tómende – qara jer jaralǵanda» osy dalasymen bitisip ketken elmiz, sebebi. Gúli bolyp egile bereıik!