Álshekeı álemi

«Egespen» ótken «Sherli» ǵumyr

Bektibaı kúı ónerin pir tut­qan. She­shesi Shaǵal aqyldy, aq jarqyn, kór­shi-qolańǵa syıly kisi bolǵan desedi. Ál­she­keı jasynan naǵashy aǵasynan sybyzǵy tartýdy úırengen. Sheshesiniń inisi aımaqqa belgili sybyzǵyshy bolǵan eken. Naǵashysy qydyryp kelgende Álshekeı án-kúı tyńdap, qaryq bolyp qalatyn. Bektibaıdyń Álshekeıden bólek Týmataı, Ker­jan esimdi uldary bolǵan. Álshekeı – osy balalarynyń ortanshysy.

Bektibaıdyń otaýyna osy tóńi­rektegi ánshi-jyrshylar jıi bas qosatyn. Álshekeıdiń án men kúıge degen yntasyn oıatqan osy ónerpaz orta bolsa, kúıshilikke baýlyǵan Rústem degen naǵashysy edi. Rústem­niń sybyzǵyǵa qosyp tartqan kúı­lerin quımaqulaq Álshekeı sol sátte-aq dombyraǵa túsirip tartyp oty­ratyn. Álshekeıdiń alǵashqy kúıleri osyndaı áserlerden týsa kerek.

Aýyl-aımaq arasynda dombyrashy atanǵan Álshekeı Musabaı, Bópe syndy kúıshilermen kezdesip, Mustafa syndy jyraýlarmen Aqmeshit pen Túrkistan aımaǵyn, Qarataýdyń teriskeıi men Qyzyl­qumdy aptalap, aılap aralap júrip saýyq qurǵan.

Álshekeı osy tóńirektegi Syr­ǵakúl esimdi qyzben kóńil jaras­tyryp, otaý qurady. Ákesiniń dáýletiniń arqasynda shalqyp júrgen Álshekeı súıgen jary Syr­ǵakúl qaıtys bolǵanda, sal-se­ri­lik júristen tyıylyp, aýyl­dan uzamaı buıyǵy tirlik keshedi. Ja­rynan keıin kóp uzamaı ákesi Bektibaı da dúnıeden ótedi. Tirshi­lik taýqymeti basyna túsken kúıshi anasyz qalǵan qos bozdaǵy Ersultan men Baısultandy kúıimen jubatyp, sol arqyly óz kóńiline de jubanysh izdeıdi. Qolyna qysqa moıyn qońyr dombyrasyn artyp, shertip otyryp, tereń oıǵa súńgip ketkenin de ańǵarmaı qalady eken.

Eńseni basqan qaıǵy-muń, esik­ten syǵalaǵan taýqymet pen bal­dáýren baqytty kúnderdiń elesi Álshekeıdi jıi oıǵa shomdyrady. Sol bir alańsyz tańdaryn ańsaǵan sherli kóńildiń egesi sezim sýretterin dombyranyń shanaǵynan áýen qylyp tógildiredi. Onyń kúılerin alǵash ret tyńdaǵan aǵasy Aralbaı:

– Mynaý kúıińniń poshymy tym bólek qoı, depti.

Sonda Álshekeı:

– Taǵdyrymmen kúımen eges­kennen basqa mende ne qaldy? – dep qolyndaǵy dombyrasyn keregege súıeı salǵan eken.

Keıin bul kúıdi úırenip alǵan Bópe kúıshi «Bul – Álshekeıdiń «Eges» degen kúıi» dep elge tarat­qan. Álshekeı buǵan deıin «Na­r- ­­ıdirgen», «Nar soqqan», «Jip jú­girtý» degen kúılerin shyǵar­ǵanymen, ózin ózi kúıshimin dep eseptemegen kórinedi.

Ýaqyt emshi emes pe? Ál­shekeı de esin jıyp, eńsesin tik­tedi. Kóńildegi kóp oıdy, kórim muńdy, kóń qaıǵyny kúımen jeńdi. Dombyrasyn janynan tastamaı, el aralap, jer sholdy. Sóıtip júrip Sholpan esimdi qyzben til tabysyp, tirshiligin jarastyrǵan. Ekeýi shańyraq kóterip, úılenedi. Sholpan da azamatynyń altyn basynyń qadirin biletin, tórden túsirmeıtin arý bolyp shyqty. Otbasynyń berekesi kirip, kúıshiniń kóńili ornyqqany da sondyqtan edi.

Álshekeı kóp uzamaı «Sherli» atty kúıin shyǵarady.

«Jegideı muń menen

zar eldi jegen,

Bek, bı-bolys eldegi

kemdi jegen,

Halyqqa qaıyry joq

sol zamanda,

Álshekeń bir kúı tartqan

«Sherli» degen»,

– dep kúı jaıynda óziniń óleń joldaryn shyǵarǵan halyq aqyny Manap Kókenov kúı ańyzyn bylaısha órbitedi:

«Birde Álshekeı kúıshi Qyzyl­qumdy jaı­laǵan túıeli aýyldyń birine qonaq bolady. Qonaq bolǵan úıiniń otaǵasy paıǵambar jasyna kelse de perzent súımeı, jas toqalynan bir ul kórgen eken. Sol perzentiniń byldyrlap tili shyǵyp qalǵan sáti bolsa kerek.

Tús mezgili. Otaǵasy aýyl irge­sinde bas alyp turǵan tarydan túıelerdi jasqap, qaıyryp júr eken. Ákesiniń daýysyn estigen bala solaı qaraı júgirip ketedi. Muny úıdegiler baıqamaı qalady. Bir mezgilde balanyń shar ete qalǵan daýysy estiledi. Sóıtse, janynan ótip bara jatqan balany kele býra tarpyp jiberipti. Bala sol jerde til tartpaı júrip ketedi. Jalǵyz balanyń betine qarap otyrǵan báıbishe men toqal esi shyǵyp, aýyl úıdiń eńse kóterer adamdary myna sumdyqty otaǵa­syna qalaı estirtemiz dep abdyrap qalady.

Sonda Álshekeı qońyr dombyrasyn alyp, óriste mal qaıyryp júrgen ot­aǵasynyń aldynan shy­ǵady. Jaı shyq­paıdy, júrek terber tyń saryndy suńqyldata tartqan qalpy jaqyndaı beredi. Otaǵasy at ústinde tizgin tarta turyp, kúıdi birazyraq uıyp tyńdaıdy. Bir mezgilde: «Apyr-aı, myna kúıiń ózegimdi órtep barady, jalǵyz ulym jazym bolmasa qaıtsin!»  dep, aty­nan túsken qalpy shańdaqqa otyra ketken eken.

Álshekeıdiń bul kúıi el ishinde «Sherli» degen atpen taraıdy. Kúıdi «Jiger» dep te tartqan.

Kúıdiń ekinshi bir ańyzy bylaı sabaq­tasady: «Birde Qońyrat elinde ulan-asyr toı bolyp jatady. Osy jıynda bir aqyn tiliniń maıyn tamyzyp, toı jasaǵan baıdy maqtap otyrsa kerek. Orynsyz jaǵympazdyqqa namystanǵan Álshekeı óner adamyn mundaı joldan qutqarǵysy keledi. Sodan soń jyrshy otyrǵan úıge sal-serilermen jaqyn kelip, dombyrasyn shertip-shertip jiberipti. Álshekeı kelgenin sezgen jurt aqyndy tyńdamaı, kúıshige qaraı umtylypty. Álshekeı de qalyń kópshiliktiń kóńilin sergitip, kúı shertedi. Janyndaǵy joldastary jyr tolǵady. Áıteýir, toı-dýmanǵa jalǵasady.

Sol toı tarqar tusta ónerpaz­darǵa syı-qurmet kórsetiledi. Ál­shekeı ózine ja­bylǵan shapandy almaı álgi aqynǵa jaý­ypty. Jaýyp turyp, jurttyń kózinshe: «Zamandas edik, janyma shıpa ónerdi kásip etip júr ekensiń. Tek ony qor qyla kórme! Baılyq saǵan ónerdeı ataq-dańq ápermeıdi. Oǵan keıin kóziń jeter» depti. Ile-shala sol jerde bir kúı shertipti. Kúıdiń aty «Sherli» eken».

Álshekeı jasy egde tartyp, tolysqan shaǵynda jastaıynan qulaǵyna sińgen el arasyndaǵy ańyz-ápsanalardy oı eleginen ótkizip, solardyń negizinde kúı shyǵara bastaıdy. Sondaı kúılerdiń biri «Ańshynyń zary» dep atalady. Sheshesi ulyn, qaryndasy aǵasyn, áıeli jaryn joqtaǵan zarly kúı edi. Kúıdiń sońǵy bólimi áldebir muńly sarynǵa ulasyp, ashy áýender júrekti syzdatyp turyp alady. Álshekeıdiń bul kúıin ózimen úzeńgiles Musabaı kúıshiniń balasy, Tómenaryq aýylynda turatyn Abydyn aqsaqal tartyp, kúıdi tereń ıirimderimen buzbaı jetkizgen.

«Taıshubar», «Terisqaqpaı» zamannyń qurbany edi...

Álshekeı týyndylarynyń arasynda «Taıshubar» atty kúıiniń orny erekshe. Dınamıkaǵa toly kúıdiń oryndalýy da óte kúrdeli. Kúı ańyzy bizge bylaı jetken: «Ertede jalǵyz basty jigit bir baıdyń jylqysyn baǵýǵa jaldanady. Jigittiń qaraýyndaǵy jylqydan bir qula bıe jarǵaq qulyn týypty. Baı:

– Mal bolyp jarytpas, tas­tańdar! – dep buıyrǵan eken. Sonda jigit:

– Baıeke, osy qulynnyń obal-saýabyn maǵan-aq qıyńyz, – dep qulyndy úıine alyp ketken eken.

Merzimdi ýaqyty bitken soń jigit baıǵa kelip:

– Taban aqy, mańdaı terime osy taıdy berińiz, – dep suraıdy.

Taı óse kele jel jetpes júırik at bolady. Álgi kedeı jigittiń baǵyn ashyp, dańqyn asyrǵan desedi».

«Taıshubar» kúıiniń taǵy bir ańy­zyn belgili kúı zertteýshisi Aqseleý Seıdim­bek óziniń «Qa­zaqtyń kúı óneri» atty kitabynda jazǵan. «…Osy ýaqytta qazaq han­darynyń túp atasy sanalatyn Baraq hannyń Syǵanaqty kórkeıtip, Aq ordany bılep tur­ǵan kezi eken. Ákesi Quıyrshyq hanǵa ulan-asyr as beredi. Bes júz at qosylǵan alaman báıgege jyl­qyshy jigit Taıshubaryn qosady. Atbegi synshylardyń nazary qos shubarǵa – Taıshubar men Baraq hannyń Hanshubaryna aýypty. Kúnshilik jerge aıdalǵan báıge attarynyń jolyna áldeneden qaýip oılaǵan han torýyl qoıyp, «Hanshubarymnan at ozbaýy kerek» deıdi.

Sýyrylyp alǵa shyqqan qos shubar bir-birimen qaptaldasyp uzaq shabady, aqyrynda Taıshubardyń jer dúnıeni dóńgeletken alaquıyn shabysyna ilese almaǵan Hanshubar zoryǵyp óledi.

Tóbe basynda turǵan han:

– Meniń shubarym birinshi kele jatyr, – dep masattanady.

– Taqsyr, shubardyń jabýy – sizdikine, shabysy bizdikine uqsaıdy deıdi, – jalshy jigit.

Bir sát Hanshubardyń ja­býyn japqan Taıshubarǵa eki bala minge­sip kómbeden óte shyǵypty. Sonda atshabar bala:

– Baraq han-aý, Baraq han,

Atyń óldi, Baraq han! – dep Taıshubar­dyń ústinde aıǵaı salady. Alamanǵa qos­qan aty ólip, jalǵyz atty jalshynyń jylqysy báıgeden kelgenine namystanǵan han Taıshubardy tartyp alyp, jigitti qańǵytyp jiberedi. Ańyzsyz aqıqat joq. El aýzyndaǵy ańyz osylaı deıdi», dep jazǵan A.Seı­dimbek.

Álshekeıdiń ataqonys-qystaýy Maıtóbege taıaý mańda aınalasyn qum basqan She­kerqashqan degen kól bar. Kóldiń áýelgi aty basqasha bolsa kerek. Osy kóldi jaılaǵan eldiń Sheker degen ánshi qyzy atastyrǵan jigitine kóńili tolmaı, sóz baılasqan bir jigitpen qol ustasyp qashyp ketedi.

Bas saýǵalap júrgen ǵashyqtar­dyń sońyna qýǵyn túsip, qyz daýlaýshylar Shekerdiń súıgen jigitin soqqyǵa jyǵady. Qyzdyń ózin baı­lap-matap, aıybynyń tóleýi dep ákesiniń qos úıir jylqysyn aıdap áketedi. Qyz daýy mal daýyna ulasyp, el arasyn jaýyqtyryp jiberedi. Bılik izdegen el sol eldegi bıge keledi. El arasyn bitistirýge kóp kúsh salǵan Álshekeı bıden bátýaly sheshim kútse kerek. Ata saltynan asa almaı, ári irgeli eldiń aıbarynan aıaǵyn tartqan bı eki jastyń tilegin aıaqqa taptap, she­shim shyǵarady. Jigit jaǵy at-ton aıybyn tartyp, qyz jaǵy qarap qala beripti.

Bıdiń sheshimine narazy bolyp, qolda bılik qalmaǵanyna kúıingen Álshekeı alqaly toptyń aldynda Kúnike bıge arnap shertisi bólek, saryny suńǵyla jańa kúıdi tógiltken eken. Kúı bitkende:

– Álshekeı-aý, mynaý kúıińniń buraýy teris, shertisi kemis pe, qalaı? – deıdi bı. Býyrqanyp otyrǵan kúıshi sonda:

– Bıim qyńyr bolsa, kúıim qalaı túzý bolsyn? – deıdi. Dybystardyń alma-­kezek tartysy shymyr órilgen bul kúı «Terisqaqpaı» degen atpen elge tarap ketedi.

Álshekeıdiń sol eldegi baqyt­syz­dyqqa ushyraǵan Sheker qyzǵa arnap tartqany «Muńlyqtyń kúıi» eken.

Kerzamannyń túıindi tol­ǵaýyndaı bolǵan «Terisqaqpaı» men «Muńlyqtyń kúıi» eki jastyń kirshiksiz mahabbatyn arqaý etken taǵdyrdyń kýásindeı, ıen dalada áli kúnge deıin jańǵyryǵyp tur.

Álshekeı kúıleriniń arasynda toptama kúıler erekshe oryn alady. Ol kemeline kelip, ataǵy shyǵa bastaǵan shaqta óner jarysyna túse bastaıdy. Bópemen tartys, Aıshamen tartys, tarıhta saqtalǵan basqa da kúı saıystary – bul sózimizge aıǵaq. Aldyńǵy kúıshiniń týyndylary bizge jetken joq. Bópe kúıshiniń zamandasy ónerpaz jan bolǵan. Derek kózine qaraǵanda, Sozaq jerinen tárizdi. О́z aty – Aqbópe, el erkeletip «Bópe» atap ketken.

Álshekeıdiń osy Bópemen tartysyn sheber oryndaıtyn Jamanqul Nurmanov 1960 jyly qaıtys boldy. Jańaqorǵan aý­danynyń «Zadarııa» sovhozynda júrgizýshi bolyp eńbek etken Ábdiqadyr Ábdihalyqov kúıdi tartyp, óner jarysynyń qalaı ótkenin bylaısha baıandaıdy: «Qyz ben jigit kúı tartysyp, saıysqa túsedi. Aqyrynda birin-biri jeńise almaǵan soń Álshekeı eshkimge beımálim bir kúıdi oryndaǵan eken. Qyz sol kezde ǵana toqtap qalyp, jeńilgendigin moıyndaıdy. «Toqtaǵan» atalyp ketken bul kúı kóńildi ári jeńil shertiletin. Alaıda kúıshige óner saıysy jeńilge túspegen-tin. Sondyqtan da bul Álshekeıdiń ónerpazdyǵyn pash etken úzdik týyndy ekeni daý­syz».

«Bópemen bes tartys», «Aıshamen alty tartys»

Kúı qıyn da kúrdeli qaǵys­tar­dan tu­ra­dy. Oń qol qos ishekke de, dombyra betine de tıip jatady. Biraq sol qoldaǵy áýendi buzbaı, dombyrany sóılete tartady. Álshekeıdiń kelini Kúl­pat ájeıdiń sózine qaraǵanda, kúı­shi osy óner jary­syn ómir boıy esine alyp, qyzdyń dom­by­­rashylyǵyn súısine aıtyp júr­gen eken. «Bópemen bes tartys» dep atalatyn bul kúıdiń bizge jetpegeni ókinishti. О́ıt­keni Ál­shekeıdiń ózinen tikeleı kúı úı­rengender, kúılerin oryndaıtyndar múl­de joq. Onyń shákirtteri Aqbala, Musa­baılardyń kózin kórgenderdiń ózi sanaýly ǵana.

Álshekeıdiń balasy Dánebek áke murasyn túgel bilgenimen, ózgege úıretýge samarqaý qaraǵan. Tipti ońashada kúı tartqanymen, kóptiń ortasynda ózin taqýadaı ustaǵan. Dánebek 1969 jyly dú­nıe­den ótti. Dánebektiń úlken uly Seısenbaı Álshekeı murasyn kóp aldynda bar naqyshymen jar­qyratyp tarta bilgen. Seısenbaı da dúnıeden erte ketti.

Álshekeı urpaqtarynan ata murasyn altynnyń synyǵyndaı qasterlep, shama-sharqynsha nasıhattap júrgen Dánebektiń balasy Jıdebaı ǵana. Jıdebaı Álshekeıdiń «Bópemen bes tartys» dep atalatyn kúılerin birshama jetkizgen.

Jıdebaı aqsaqal Álshekeıdiń «Aısha­men alty tartys» kúıiniń shyǵý tarıhyn bylaısha baıandaıdy: «Arqany jaılaǵan Qyp­shaqtardyń elinde Aısha degen kúıshi qyz bar dep estigen Ál­shekeı onymen kúı tartysqa tú­sýdi armandaıdy. 1887 jyly Ál­she­keı aǵasy Aralbaımen birge Aı­shanyń aýylyna arnaıy at basyn burady. Úı egesi qonaqtardy quraq ushyp qarsy alyp, qurmet kórsetedi. Qymyz iship qyzynǵan qonaqtardyń kózi keregede ilýli turǵan úkili dombyraǵa túsedi. Qonaqtardyń qylyǵyn ózinshe joryǵan otaǵasy órmek toqyp otyrǵan qyzyn shaqyryp:

– Aısha, aınalaıyn, qonaqtarǵa kúı tartyp bershi, – deıdi. Qyz kerbez qozǵalyp, úkili dombyrany qolyna alyp, qonaqtarǵa qarap, ásem de syrshyl kúılerdi birinen soń birin tógildiredi. Kúı sazyna elitip, ushar qustaı qomdanyp otyrǵan Álshekeı bir sát qyz qo­ly­nan dombyrany alyp, estigen kúı­lerin qaz-qalpynda tartyp beredi.

Qonaqtardyń da osal emes ekenin ańǵarǵan qyz óz kezegi kelgende burynǵydan da shıryǵyp, tyń sarynǵa salyp, shertisi qıyn, oryndalýy kúrdeli jańa kúı tartady. Qyz áýeli Álshekeıdiń oryndaǵan kúıin qaıtalap, sońynan ózi kúı tartady. Osylaısha, Álshe­keı men Aısha bes ret dombyra almastyrady. Aıshanyń óneri­ne tánti bolǵan Álshekeı endi namysqa tyrysady. Qyzdy qalaı­da jeńemin degen maqsatpen onyń tákappar qylyǵyna, órshil mine­zine, minsiz sulýlyǵyna arnap kúı tartady. Erekshe shabyttanyp qyza-qyza kelgende, dombyrany shertip otyrǵan qoly basynan asyp ketip jatady. Qyzdyń eki kózi ilgeri-keıin júgirip, perne basqan saýsaqtarda. О́ziniń qımylyn jiti qadaǵalap otyrǵanyn baıqaǵan Ál­shekeı onyń kóńilin túrli sheber­ligimen ádeıi san-saqqa júgirtedi.

Epti saýsaqtardyń qımyly qyz­dyń kózin súrindirip, janaryn jasqatady. Sony kútkendeı sheshen dombyra da bir ýaqytta saıraýyn kilt doǵarady. Tartysty odan ári jalǵastyrýǵa dáti shyda­maǵan Aısha júzi bal-bul janyp, kúmis sholpysy syńǵyrlap, janary jasqa tolyp jylystaı beredi. Manadan beri surapyl saıystyń kýási bolyp otyrǵan qyzdyń ákesi:

– Táıiri-aı, qyzymnyń qolyn kúımen mataǵan Qońyrattyń Ál­shekeıi sen bolarmysyń! – depti.

– Bolsaq, bolarmyz, – deıdi kúı­shi. – Aıshadaı ónerpaz qyz tár­bıelegen sizde de arman joq shyǵar.

Qyz ákesi Álshekeı men Aral­baıdy eki kún qonaq etip, qurmet kórsetedi. Eki kún boıy aýyl aǵa­synyń ordasynda san taraý áń­gime aıtylyp, kúmbirletip kúı shertiledi. «Aıshany taǵy bir kórsem-aý» degen kúıshiniń úmi­ti aqtalmaıdy. Qonaqtardyń emeý­rinin uqqan qyz ákesi olardy attandyrar aldynda sóz bastaıdy.

– Jas kezimde Qoqan bekteriniń elge salǵan oıranynan halyq tol­qyǵanda, elim dep eńirep jer jas­­tanǵan jigitterdiń janynda kóp júrdim. Sol kúnderde Ba­ǵa­na­shynyń bir batyrymen tonnyń ishki baýyndaı syılasyp kettim. Keıin ol ataqonysy Arqaǵa kóship ketti. Ashtyqta jegen quıqanyń dámi toqtyqta aýyz­dan keter me?! Áli kúnge deıin dostyǵymyz úzilgen joq. Sol jigittiń bajasynyń kóńili Aıshaǵa aýǵan eken, osy kúzde toı jasaýǵa bátýalastyq. Jar izdegen jaıyń bar eken, Álshekeı qaraǵym, «Teńin tap ta tegin ber» degen ǵoı, áıtse de dosyma bergen ýádemdi buza almaı otyrmyn. Qarakóz qyzym ónerińe serik bola almasa da, ómirińe serik bolar edi, – deıdi.

Qarııanyń sózine den qoıyp tyńdap, toqtaǵan qonaqtar rıza kóńilmen attanypty. 

Álshekeıdiń Sholpan esimdi áıeli bala ústinde qaıtys bolyp, odan Qarabala, Jumabek, Dá­ne­bek degen úsh uly qalady. Al Qarakóz Ápý, Áleýhan, Musa, Ulbosyn, Ultýǵan atty bes ul-qyz­dy dúnıege ákelip, Álshekeıdiń ómi­rine ajar berip, qıyn-qystaý kúnderde qoltyǵynan demep, adal jar bola biledi.

Jazıra dala qaıda, Jaýan qaıda?..

1904-1905 jyldary aýyl irge­sinen ótetin Orynbor – Tash­kent te­mirjolynyń qurylysyn kózimen kórgen Álshekeı onyń el ómirine ákelgen jańalyǵyna arnap «Otarba» kúıin shyǵarady. Keıin kele oryn alǵan Qazan tóń­kerisinen el ishinde bolyp jat­qan ózgeristerge de kúı arnaıdy. Áıtse de Álshekeıdiń sol kezdegi kúı­lerinen búgingi kúnge jetkeni sanaýly ǵana.

Keńes zamanyndaǵy totalı­tar­lyq júıeniń qıturqy saıasa­tynyń negizinde júzege asqan ujym­dastyrý kezin de Álshekeı basynan ótkerdi. Sol tustaǵy «Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalma­syn» degen reforma qazaq halqy úshin orny tolmas aýyr qasiretke ákelip soqqany belgili. 1928 jyly Álshekeıdiń nemere inisi Jantóreniń de dúnıe-múlki kámpeskelenip, Oralǵa jer aýdarylady. «Baıdyń tuqymy» degen jalǵan jeleýmen kúıshiniń ózi de kolhozǵa qabyldanbaı, saılaý erkinen aıyrylǵandardyń qara tizimine ilinedi.

Sholaq belsendiler men atqa minerlerdiń kózine túrtki bolǵan kúıshige de bas saýǵalap, elmen birge aýa kóshkennen ózge jol qalmaıdy. О́tken kúnderdiń de­rek­teri jandy syzdatady. 1926 jylǵy sanaqta Jańaqorǵan aý­danynyń halqy 31-45 myń bolsa, 1939 jyl­ǵy sanaqta 1 500-ge ázer ilingen. Sharýa kúıttep, ıen dalany erkin jaılap ósken eldiń bar malyn tartyp alyp, jerge telmirtip qoıǵan jónsizdikke qalyń el kóndige al­maıdy. Kórshi­les О́zbekstan je­rine aýǵan Álshe­keıdiń aýyly 1928 jyldyń kú­zinde Syrdan ótip, Qy­zyldyń qu­myna deıin barady. Jorǵanyń ús­tinde shaıqalyp kele jatqan Ál­shekeı máýesi ýyljyǵan jıdeli toǵaıdy qaq jaryp, arna­syna syımaı býyrqana aǵyp jat­qan sulý Syrǵa sońǵy ret kóz salady.

Tolqyndar qııalyn qozǵap, týǵan jeri­men qımaı qoshtasady. Keıin shette júrip, týǵan jerdi eske alyp, kóz aldyna Syr ólkesi elesteıdi. Kóńilinde darııanyń jarǵa soqqan tolqynynyń yrǵaǵy kúmbirlep turyp alatyn bolady. Qıyn-qystaý kúnderdegi osynaý bir sát Álshekeıdiń qalǵan ómirine de arqaý bolǵandaı.

О́zbekstannyń Jyzaq, Samar­qand aımaǵynda kásip etken kúı­shi­niń aýyly Tájikstannyń Qor­ǵantóbe óńirindegi qazirgi Iаvan qalasynyń tóńiregine qo­nys tebedi. О́miriniń sońǵy jyl­da­ryn­da úıde otyryp qalǵany bar-dy. Sol kezderi nemere inisi Kenjetaıǵa, balasy Dánebekke, shákirti Aqbalaǵa dombyra shert­kizip, kún uzaqqa oıǵa shomyp oty­ra­tyn ádet tabady. Múmkin ómir týraly, ómirsheń óner týraly sanany sarsyltqan sansyz saýal­darǵa jaýap izdegen bolar. Osy kezde kúı­shi­niń aqyrǵy sózi – aq­tyq sá­le­mindeı bolyp óshpes, ólmes týyn­dysy «Tolqyn» kúıi dú­nıege keledi.

Álshekeı kúıshi 1932 jyly 85 jasynda Tájikstannyń Dýshanbe oblysy Shárbat aýdanyna qarasty Jaýan qystaǵynda qaıtys bolyp, topyraqta máńgilikke damyl tabady.

Osyndaı maqsatpen bıylǵy qyrkúıek aıynyń 22-24 kúnderi qazaqtyń kúıshilik ónerinde ózindik qoltańbasyn qaldyrǵan halyq kompozıtorynyń 175 jyldyǵyna arnalǵan «JELDIRME» I Respýb­lı­kalyq dırıjerler, kompozıtorlar men kúıshiler konkýrsy ótpek. Bul shara Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń kelisimimen, Qyzylorda oblystyq ákimdiginiń qoldaýymen Qyzylorda oblystyq fılarmonııasy Turmaǵambet atyn­­­­daǵy qazaq halyq aspapta­ry orkes­triniń bazasynda uıymdas­tyrmaq.

 

Aıagóz NURSULTAN,

kúıshi