Saı-О́tes jańa mártebege suranyp-aq tur

Jerdiń astyndaǵy munaı men gaz qorynyń, jerdiń ústindegi jumys ornynyń shegi bar. Biraq shetelderden kóship kelýshilerdiń kóbi áli de Mań­ǵystaýǵa qazyǵyn qaǵýdy jón sanaıdy. Sonyń ishinde Aqtaý jáne Jańaózen qalalaryna ańsary aýatyndar kóp. О́ńir­degi ózge aýdandarmen birge bul eki qala halqynyń tyǵyz­dyǵy, jumyssyzdyq, aýyz sý jetispeýshiligi syndy túr­li áleýmettik máseleden óz­deri qos ókpesi syǵylǵan ús­tine syǵy­lyp, entigip tur.

Osy máseleni sheshý úshin, ıaǵnı halyqtyń úıme shoǵyryn tarqatý, aımaqtardyń salmaǵyn jeńildetý, jańa jumys oryndaryn ashý, ákimshilik basqarýdy ońtaılandyrý maqsatynda Mańǵystaý oblysynda jańa aýdan ashý qajettigi seziledi. Táýel­sizdik alǵan soń ashylǵan Munaıly aýdany – qazir Mań­ǵys­taý oblysyndaǵy eń iri, irge­li aýdandardyń biri. Ol aýdan ashyl­ǵannan beri on bes jyldyń ishinde oblys turǵyndary eselene ósip, tıisinshe máseleler de qatar órbip keledi.

Osy jaǵdaılardy saralaı kele Mańǵystaý aýdanynyń Saı-О́tes aýyly­nan jańa aýdan ashý qajet dep esepteı­min. Mańǵystaý oblysynyń eń shal­ǵaı aýdany – Beıneý aýdany oblys or­ta­lyǵynan 500 shaqyrym qashyq­tyqta ornalasqan. О́zge aýdan, qalalar Aqtaýdyń tóńireginde, al Beıneý ǵana shetkeri oqshaýlanyp tur. Beıneýge jetý úshin Aqtaýdan soń bir-jarym saǵatta Shetpeni basyp ótip, keń dalada kólikpen 4-5 saǵat kósile shabýǵa týra keledi. Aqtaý qalasyna 280 shaqyrym qashyqtyqtaǵy, Beıneýden 130 shaqyrym, Shetpeden 126 shaqyrym orta jolda túıisetin núkte – Saı-О́testen óz aldyna aýdan ashsa, biraz áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerdiń basy qaıtar ma edi?

Saı-О́tes aýyldyq okrýg ákimshiligi 1965 jyly qurylǵan, ákimshilik aýmaǵyna Saı-О́tes aýyly, Bozdaq eldi mekeni, №6,7,9 jáne Man ata beketteri kiredi. 2000-nan astam turǵyny bar okrýgte 392 ba­la­ǵa arnalyp 2007 jyly salynǵan О́tes or­ta mektebi, 1967 jyly salynǵan 25 oryn­­dyq Bozdaq bas­­taýysh mektebi, 56 oryn­dyq «Jaýqazyn» jáne 50 oryndyq «Bal­dáýren» bóbekjaı baqshalary, О́tes dári­ger­lik ambýlatorııasy bar. Saı-О́tes, Boz­daq aýyldary tolyqtaı gazben, toqpen qam­tyl­­ǵan, al sýmen qamtý máselesinde Boz­daq úshin azdaǵan jetkiliksizdik bar. Jeri sha­rýaǵa qolaıly okrýgte mal sharýa­shy­­ly­ǵy jaq­sy damyǵan, qazir munda 61 sha­­rýa qoja­lyǵy mal sharýashylyǵymen aı­­na­­lysady. Azyq-túlik dúkeni, naýbaıha­na, AGQS, toı­hana, dámhana, shaıhana, shash­ta­raz, TQS, qy­myz quıý sehy, aralas dúken, dári­hana syndy kásipkerlik nysandary da bar.

Shaǵyn bolǵanmen tirligin dóńgeletip otyrǵan aýyl Saı-О́testen aýdan ashý­dyń ekonomıkalyq tıimdiligi qan­daı? Joǵaryda aıtylǵandaı, aldymen halyqtyń tyǵyzdyǵyn taratý jáne jumyssyzdyq máselesin sheshý.

Saı-О́tes aýylynyń ústinen respýb­lıkalyq dárejedegi avtojol, Aqtaý men Atyraý, Aqtóbe, Almaty, Astana qalalary arasyn qosatyn temir jol ótedi. «О́zen jaǵalaǵannyń ózegi talmas» degendeı, jol boıyn­daǵynyń da dorbasy qur bolmas, jol boıynan túrli servıstik qyzmet kórsetetin oryndar, temir jol depolaryn ashsa aýyl turǵyndaryn ju­myspen qamtýǵa múmkindik týady jáne júk tasymaldaýshylar men jolaý­shylarǵa da qolaıly jaǵdaı jasalady. Eki búıirinde Beıneý men Mańǵystaý aýdandarynyń aralyǵynda ornalasqan Saı-О́tes Jańaózen qalasyna nebári shamamen 100 shaqyrym qashyqtyqta. Eger Saı-О́tes pen Jańaózen aralyǵyna avtojol salynsa, Jańaózennen Túrikmenstan arqyly Iran asatyn júk kólikteri Shetpe-Jetibaı arqyly qatynaıtyn jol qashyqtyǵyn 400-500 shaqyrymǵa deıin qysqarta alady. Sondaı-aq Saı-О́testen Ortalyq Azııa respýblıkalaryna barys-kelis qarym-qatynasty tikeleı jolǵa qoıýǵa bolady. Mysaly, Qaraqalpaqstan men Beıneýdiń shekarasyndaǵy «Tájen» beketine qazir 230 shaqyrym jol júrip barýǵa týra keledi, al Saı-О́testen «Tájenge» tike shyqsa 110 shaqyrym, ıaǵnı jolaýshy joldy eki eseden astam qysqartyp, ýaqyttan utyp jetip barar edi. Jol boıyna ornalasar servıstik qyzmet ortalyqtary syndy utymdy joldaryn tapsa bul joba tóńireginen de biraz jumys oryndarynyń ıisi ańqıdy. Shubyrǵan jol kólikteri ala shań qylyp jol boıyndaǵy aýyldardy ústinen basyp ótpeı, óz aldyna tek júk tasýǵa arnalǵan joldarmen júrý múmkindigine ıe bolady jáne óz kezeginde bul joldardy aqyly negizde rásimdeýge múmkindik beredi.

Beıneý aýdanyndaǵy tas, Shetpedegi shebin karerleri, byltyr ǵana ashyl­ǵan «Tepke» ken orny, «Qaraqudyq», «Kensary» munaı óndirýshi ken oryndary Saı-О́testen qashyq emes, demek olar jańa aýdannyń áleýmettik-ekono­mı­kalyq nyǵaıýyna, turǵyndardyń ju­mys­pen qamtylýyna sep bolary anyq. Mań­ǵystaý oblysyna negizgi sý tasy­mal­daýshy kózdiń biri bolyp sanala­tyn uzyndyǵy 1100 shaqyrymǵa sozylǵan «Astrahan-Mańǵyshlaq»» sý qubyrymen keletin Qıǵash ózeniniń sýy Saı-О́tes aýylynyń ústimen ótedi. Budan bólek jerasty sýlary, qudyq kózderi az emes, Ústirt astyndaǵy sý kózderi mal baǵyp, egin egemin degenderge sýdan tapshylyq keltirmeıdi. Saı-О́testiń ońtústik-shyǵys betindegi jazyqtyq, О́zbekstan shekarasyna deıingi Qaratúleı óńirdiń mal sharýashylyǵyna qolaıly ekendigin eske túsire beredi. Al «jasyl ekonomı­ka­ny» damytý turǵysynan keler bol­saq ten­tek jel men shaqyraıǵan kún – Saı-О́testiń enshisi. Kún men jel dıir­­­men­derin ornatyp, energııa jınaq­taý úshin Saı-О́tes suranyp-aq tur. Saı-О́tes­ten strategııalyq mańyzǵa ıe áleýet­ti áýe­jaı salsa da artyq etpeıdi, tur­ǵyn­dar mu­naı­dan da basqa jańasha ómir súrý­ge bola­tyn­dyǵyn sezinýge tıis. Ústirt ústine jelek ósirip, ekologııalyq máse­le­ler­di sheshýge jáne aldyn alýǵa qadam jasal­ǵany jón. Jalpy, jaǵdaı jasalsa Saı-О́testiń keleshekte úlken ortalyq bolý múmkindigi mol.

Qazir elimizde, sonyń ishinde Mańǵys­taý oblysynda týrızmdi damytý kún tártibine qoıylǵan másele. Saı-О́tes bul jaǵynan da basymdyqqa, tıimdi­likke ıe. Mańǵystaýdaǵy eń iri jáne ejel­gi qorymdardyń biri «Sısem Ata» qorymy Saı-О́tes aýylynan 30 shaqy­rym soltústik baǵytta ornalasqan, al «Tolybaı» qorymy Saı-О́testiń batys betinde 9 shaqyrym, «Báıte-3» soltústik-shyǵysta 20 shaqyrym, «Qyzyltas bekinisi» soltústik baǵytta 70 shaqyrym, «Qara kisi qorymy» qubyla bette 5 shaqyrym, «Qonaı úıigi» «Sısem ata» qaýymynyń soltústiginde ornalasqan. Sońǵy jyldary tartylý úderisin bastan keship jatqan Kaspıı teńizi Saı-О́testen 40-50 shaqyrym, salystyrmaly túrde Jańaózen men Kendirli arasyn alyp qaraǵanda bul qashyqtyq teńiz jaǵasyna baryp demalamyn deýshilerge asa qatty shalǵaı emes.

Mańǵystaý oblysynyń barlyq aýdandary men qalalarynan jumys­­syz­dar kóshirilse, shetten kóship kelý­shi aǵaıyndardy ornalastyrsa, Saı-О́tes­tiń turǵynsyz bolmaıtyny belgili, bul óz kezeginde ózge óńirlerdiń júgin biraz jeńildetip, jaýapkershilik, másele salmaǵyn azaıtary anyq, qulazyp jatqan Ústirt ústine jan kirgizip, óńirlerdiń bir-birimen baılanysyn arttyra túser edi, mańǵystaýlyqtardyń senim-nıetine, kóńil kúıine serpilis beredi.

Jańa Qazaqstan tek sóz júzinde emes, is júzinde naqty kórinis tabýy kerek. Ol Mańǵystaý óńirinde, Ústirt ústinde zaman talabyna saı ozyq tehnologııalarmen salynǵan, myńdaǵan turǵynǵa meken bolǵan, jastarǵa qolaıly jastar qalasynyń – ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵynan tıimdi jańa aýdannyń ashylýymen dáleldense deımiz. El qazynasyna qara altyndy tonnalap quıǵan Mańǵys­taýǵa shamdary jarqyraǵan, halqy baı-qýatty jastardyń jańa qalasy laıyqty jáne óńirdegi qat-qabat áleýmettik-ekonomıkalyq máseleler de jańa aýdandy qajet etip tur.                                                  

Mańǵystaý oblysy