Abaıdyń sara joly

«Qazaqtyń bas aqyny – Abaı Qunanbaev» dep Ahmet Baıtur­syn­uly tekke aıtqan joq. Ol qazaq áde­bıe­tiniń negizin qalady. Máni men mazmunyn tolyqtyrdy.

«О́leń – sózdiń patshasy,

sóz sarasy,

Qıynnan qıystyrar er danasy.

Tilge jeńil, júrekke jyly tıip,

Tep-tegis, jumyr kelsin

aınalasy», –

dep ózi aıtpaqshy, ol ólmes óleń men qazaqqa qajetti qara sózdiń qalaı jazylatynyn úıretti. Bilim berý salasymen arnaıy aınalysyp, ǵylymı eńbek jazbasa da, onyń qalamynan týǵan kez kelgen týyndyny adamzatty tárbıeleýdiń quraly retinde paıdalanýǵa ábden bolady. Sebebi ol shyǵarmalardyń tálim-tárbıelik máni zor, taǵylymdyq mańyzy mol, úlgi-ónege tutar tusy kóp. Mysal úshin bir ǵana «Segiz aıaq» óleńin taldap kóreıikshi. Sonda bizdiń bul sózimizge kózińiz jete túsedi. Negizi, Abaı bul shyǵarmasyn ábden tolysqan shaǵynda, ıaǵnı 1889 jyly jazǵan eken. О́leń 25 shýmaqtan turady. Bul óleńge kórnekti jazýshy hám ǵulama ǵalym Muhtar Áýezovtiń ózi: «Uly aqynnyń jazýshylyq eńbeginiń orta tusynda týǵan úlken bir beldeı ári mol, ári bar jaǵynan kórkem kelisti shyqqan zor shyǵarmanyń biri», – dep joǵary baǵa bergen. Sondyqtan bas aqynnyń «Segiz aıaq» óleńin «Abaı shyǵarmalarynyń shyńy» dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, endi óleńge kezek bereıik:

«Basynda mı joq,

О́zinde oı joq,

Kúlkishil kerdeń nadannyń.

Kóp aıtsa kóndi,

Jurt aıtsa boldy –

Ádeti nadan adamnyń.

Boıda qaırat, oıda kóz

Bolmaǵan soń, aıtpa sóz»,–

deı kele:

«Qaınaıdy qanyń,

Ashıdy janyń,

Minezderin kórgende.

Jigerlen, silkin,

Qaırattan, berkin

Dep nasıhat bergende,

Uıatsyz, arsyz saltynan,

Qalǵyp keter artynan».

Nemese:

«Bolmasyn kekshil,

Bolsaıshy kópshil,

Jan aıamaı kásip qyl.

Orynsyz yrjań,

Bolymsyz qyljań

Bola ma dáýlet, násip bul?

Eńbek qylsań erinbeı –

Toıady qarnyń tilenbeı.

Iа bolmasa:

Tamaǵy toqtyq,

Jumysy joqtyq

Azdyrar adam balasyn.

Ǵylymdy izdep,

Dúnıeni kózdep,

Eki jaqqa úńildim»,–

dep ár shýmaq saıyn túıdek-túıdek oı aıtady.

Mine, bul óleńde bir ǵana ult­tyń emes, búkil adamzat balasyna ortaq oı men pálsapa, arman men maqsat, baǵyt pen baǵdar, ha­kim­niń ózi aıtqan ǵaqylııa men naqy­lııa bar. Tipti basym kópshiligi el arasynda maqal-mátel retinde jıi aıtylady. Máselen, «Tamaǵy toqtyq, Jumysy joqtyq, Azdyrar adam balasyn», «Boıda qaırat, oıda kóz, bolmaǵan soń, aıtpa sóz», «Biriń­di, qazaq, biriń dos, Kórmeseń, istiń bári bos», Kóp aıtsa kóndi, Jurt aıtsa boldy – Ádeti nadan adamnyń», «Boıda qaırat, oıda kóz, Bolmaǵan soń, aıtpa sóz», «Qaınaıdy qanyń, Ashıdy janyń, Minezderin kórgende», «Eńbek qylsań erinbeı – Toıady qarnyń tilenbeı», «Ǵylymdy izdep, Dúnıeni kózdep, Eki jaqqa úńildim», «Molasyndaı baqsynyń Jalǵyz qaldym – tap shynym!» degen danalyqtary – joǵaryda aıtqan sózimizdiń aıǵaǵy. Bul ǵaqylııalar tek bir óleńnen alyndy. Al endi qara sózderinen birer mysal keltirip kóreıikshi:

Abaı – adamzat balasynyń saýa­tyn ashyp, asyl dinimiz arqyly ǵy­lymǵa jetelegen hakim. Mysaly, 10-sózinde: «Ǵylymsyz oqyǵan namaz, tutqan oraza, qylǵan haj, eshbir ǵıbadat ornyna barmaıdy» dese, 38-sózinde: «Ǵylym – Allanyń bir sıpaty, ol haqıqat, oǵan ǵashyqtyq ózi de haqlyq hám adamdyq dúr» deıdi. Bul sóz uly ustaz Ál-Farabı babamyzdyń «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen sózimen úndesedi. Sondaı-aq «Qu­daı Taǵalanyń joly degen jol nıhaıatsyz (shekteýsiz) boldy. Biraq sol jolǵa júrýdi ózine shart qylyp kim qadam basty, ol – taza musylman, tolyq adam delinedi. Dúnıede túpki maqsatyń óz paıdań bolsa, óziń nı­haıatlysyń, ol jol Qudaıdyń joly emes» deıdi 38-qara sózinde. Ol az bolsa: «Allanyń О́zi de – ras, sózi de – ras», «Adamdy súı, Allanyń hıkmetin súı» dep naqtylady. Bul dana sózder áli de mańyzyn joıa qoıǵan joq. Biz Allanyń jolynan góri, óz paıdamyzdy kóksegen joldan shyǵa almaı kelemiz. Sondyqtan da biz Abaı aıtqan tolyq adam dáre­jesine áli kúnge deıin jetken joqpyz. О́ıtkeni Abaıdyń jo­ly – Haq joly. Sondyqtan da biz taqy­rypty «Abaıdyń joly – sara jol» dep qoıdyq. Alla Taǵala bizdiń elge osy jolǵa túsýdi násip etsin!

Joǵaryda biz dala danyshpany­nyń «Segiz aıaq» óleńi men birneshe qara sózinen ǵana mysal keltirdik. Eger hakimniń búkil shyǵarmasynan úzindi keltirer bolsaq, onda bul jaz­ba birneshe kitapqa júk bolar edi. Al endi osy qundylyqtardyń barlyǵy tunyp turǵan ulttyq ıdeologııa emes pe?! Uly aqynnyń shyǵar­malaryn úkimet arnaıy baǵdarlama jasap, júıe quryp, retin taýyp paı­dalanýy qajet, elimizdiń oblys pen aýdan ortalyqtarynda, ár­bir eldi mekenderinde, tipti mekeme keńseleriniń tórinde kórneki quraldar arqyly keńinen nasıhattaýǵa tıis. Hakim ǵaqylııalary ári saýatty, ári sapaly hám kórkem bezendirile tasqa basylyp, qoljetimdi baǵamen satylýy kerek. Tipti tegin taratsa, nur ústine nur.

Osy oraıda aıta ketetin bir jaıt, ulttyq ıdeologııa hakimniń ǵa­na shyǵarmasynan turady degen túsinik týmaýy kerek. Ulttyq ıde­ologııa ózegi ulttyq salt-sana men ádet-ǵuryptan jáne basqa da qazaqtyń qabyrǵaly qalamgerleriniń týyn­dylary men ult kósemderiniń muralarynan turady. О́ıtkeni olar – uly Abaıdyń shákirtteri. Bizdiń bul sózimizdi Mirjaqyp Dýlatulynyń: «Ádebıetimizdiń negizine qalanǵan birinshi kirpish – Abaı sózi, Abaı aty bolarǵa kerek. Abaıǵa deıin qazaqta qolǵa alyp oqyrlyq, shyn maǵynasynda qazaq ádebıeti derlik bir nárse bolǵan joq edi. Abaıdyń bizge qymbattyǵy da – sol. Bálkı, munan keıin Abaıdan úzdik aqyndar, jazýshylar shyǵar, biraq eń joǵary, ardaqty oryn Abaıdiki, qazaq halqy­na sáýle berip, alǵashqy atqan jaryq juldyz – Abaı» dep bergen baǵasy qoldap, qýattaı túsedi. «Eger isim ónsin deseń – retin tap» deıdi hakim­niń ózi. Bizdiń eldik isimiz – osy! Tek sonyń kózin tabýymyz qajet. Sonda elimizdiń irgetasy bekem, shańyraǵy bıik, keregesi keń bolary haq.

Abaıdy tórtkúl dúnıege tanytqan zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń ózi: «Men Abaı tereńinen shómishtep qana ishtim» degen eken. Endeshe biz Abaı degen muhıttyń tamshysyn tatyp úlgerdik pe? Onyń tereńinen sýsyndaý úshin ne isteýimiz qajet? Árıne, Abaıdy ıgerýimiz kerek. Ol ońaı shaǵylatyn jańǵaq emes. Abaı – alynbaıtyn hám baǵynbaıtyn asý. Shyńyna jetý nemese tereńine boılaý múmkin emes. Sondyqtan onyń ómirsheń óleńderi men astary tereń qara sózderinen úlgi-ónege alý úshin úlken daıyndyqpen kelgenimiz abzal. О́ıtkeni Abaıdyń ózi:

«Aqylmenen oılap bilgen sóz,

Boıyńa juqpas syrǵanar.

Yntaly júrek sezgen sóz,

Bar tamyrdy qýalar», –

deıdi. Iаǵnı adamnyń boıynda bilim men ilimge degen ynta-yqylas bolýy shart. Bilimge shólirkegen júrek bolýǵa tıis. Sonda ǵana nátıjege qol jetpek.

Memleket basshysy Qasym-Jo­mart Toqaev «Abaı jáne XXI ǵa­syr­daǵy Qazaqstan» atty maqalasyn­da: «Aqyn el-jurtyn túrli ónerdi ıgerýge úgittedi. Sonyń bári ýaqyttyń talaby ekenin ol anyq ańǵaryp, ultyna erterek ún qatty. Tipti qazir aıtyp júrgen ıntellektýaldy ult qalyptastyrý ıdeıasy Abaıdan bas­taý aldy deýge bolady. Uly oıshyl ár sózimen ulttyń óresin ósirýdi kózdedi. Sondyqtan Abaıdy tereń tanýǵa basa mán bergenimiz jón. Abaıdy taný – adamnyń ózin ózi tanýy. Adamnyń ózin ózi tanýy jáne únemi damyp otyrýy, ǵylymǵa, bilimge basymdyq berýi – kemeldiktiń kórinisi. Intellektýaldy ult de­ge­nimiz de – osy. Osyǵan oraı, Abaı sózi urpaqtyń baǵyt alatyn temir­qazyǵyna aınalýy qajet.

Abaı qazaqtyń ár balasyn ult­jandy azamat etip tárbıeleýge sha­qyrdy. Onyń murasy – parasatty patrıotızmniń mektebi, eldikti qadirleýdiń negizi. Sondyqtan azamat­tarymyzdyń kózi ashyq bolsyn desek, Abaıdy oqýdan, aqyn óleńin jattaýdan jalyqpaǵan jón» degeni málim.

 Mine, el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń osy sózin bas­shy­­lyqqa alyp, ulttyq ıdeolo­gııa­myzdyń tamyry Abaı shyǵarma­larynan nár alatyndaı júıe jasaýymyz qajet. Sonda ǵana baǵyt-baǵdarymyz aıqyndalyp, sara da dara jolǵa túsemiz.

 

Ermahan ShAIHYULY,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ

Jýrnalıstıka fakýltetiniń aǵa oqytýshysy