– Anton Pavlovıch! Sizdiń oıyńyzsha soǵys nemen aıaqtalady?
Chehov jótkirinip alyp, sál oılanyp, salmaqty hám meıirimdi daýyspen bylaı deıdi:
– Bálkim, beıbitshilikpen...
– Árıne, oǵan daý bar ma! Biraq kim jeńedi? Grekter me, túrikter me?
– Meniń oıymsha, kúshtisi jeńedi.
– Sizdiń oıyńyzsha, qaısysy kúshti?
– Jaqsy tamaqtanatyndary men bilimdiregi...
– Qalaı taýyp aıttyńyz! – dep súısinedi bireý.
– Al siz qaısysyn kóbirek jaqsy kóresiz – grekterdi me, álde túrikterdi me?
Chehov oǵan sypaıy jymıyp jaýap qatady:
– Men marmeladty jaqsy kóremin... Al siz she?
Iá, Anton Pavlovıch qaı ýaqytta da kesip-piship aıtýdan, jalpy abstraktyly áńgimelerden saqtanatyn. Meıli, ómir, meıli, soǵys, beıbitshilik – qandaı taqyryp bolsa da báribir. Al qoǵamdyq oryndarda bolǵan álgindeı dıalogtarda jazýshy barynsha sypaıy jaýap berip, «qutylýǵa» tyrysady. Ne degenmen, «chehovskıı ıntellıgent» túsinigin tirideı kórsetip hám onyń alǵashqy zııalysy da ózi boldy emes pe...
Mektepte nashar oqyǵan Chehovtyń ómirlik ǵadetteri de qyzyq. Jazýshy qysqa ǵumyrynda ózine kóptegen mindet júktegen desedi. Máselen, bir bekingen oıy bolsa, aıaqtamaı qoımaǵan. Al onyń muntazdaı taza kıinip, jınaqy júretini týraly ańyz bólek áńgime. Tipti óz úıinde monahtyń jeke bólmesindeı erekshe tártip pen rásim ornatyp ótken: «Adamda bári jaqsy bolýǵa tıis: beti bolsyn, kıimi bolsyn, jany bolsyn, oıy bolsyn». Chehov syrt kelbetine muqııat qaraǵany sonshalyq, úlken dertke shaldyqqan kúnderinde de qonaq aldyna halatpen shyqpaýǵa tyrysqan. Al demalys kúnderi úıde kostıýmmen jumys istegen. Tańǵalasyń.
Sol Chehovtyń basqalardan erek sypaıylyǵy da el aýzynda. Birde revolıýsııalyq baǵytty ustanatyn qyzdar Gorkııdi qorshap alyp, onyń «marksıst» álde «halyqshyl» ekenin anyqtamaq bolady. Gorkıı ózin tyǵyryqqa tiregendi jek kóretindikten bir qyzdyń «Siz qaı platformada tursyz?» degen saýalyna: «Qymbattym, platformada bórene tasıdy», dep tars etkizipti. «Marmelad» pen «bórene» arasyndaǵy aıyrmashylyqtan-aq biriniń Chehov, biriniń Gorkıı ekeninen jańylysý múmkin emesteı.
Álemdik teatr sahnalarynda Shekspır men Chehov pesalarynyń qansha ret qoıylǵany beımálim. Tym kóp. Ekeýin de táýir dramatýrg sanamaǵan Lev Tolstoı keıin qatty tańǵalǵan bolar. Tipti Chehov úshin erekshe qýanatyn jóni bar dep te oılaımyz. О́mir joldaryna qarasaq, uly Tolstoı Chehov aǵaıdy qatty qurmet tutqan. Tolstoı aqsaqal 1901-1902 jyldary Qyrymda emi joq úsh aýrýmen aýyrǵanda, Chehovpen uzaq-uzaq áńgimelesip otyrady eken. Al Gasprada Tolstoı, tek Chehovpen ǵana sýretke túsken. Muńdy sýrette aıyqpas dertke shaldyqqan qos alyp jazýshy grafınıa Panınanyń vıllasynyń terrasasynda otyr. Budan keıin qart Tolstoıǵa on jyldaı ómir súrý jazylsa, odan áldeqaıda jas Chehov eki jyl ótken soń Badenveılerde qaıtys bolady. Taǵdyr.
Endi bir jaıt, 1897 jyldyń kókteminde Chehovtyń qurt aýrýy asqynyp, aýrýhanaǵa túskende, eń birinshi kóńil surap kelgen de Tolstoı. Sonda onyń densaýlyǵy ázirge syr bermegendikten be, máńgilik ómir týraly sóz qozǵaǵan. Áserli sóılegeni sonshalyq, ketken soń Chehov toqtaýsyz qan qusypty. Jazýshy Tolstoımen bul kezdesýi týraly: «Ol máńgilik ómirdi kanttyq kúıinde uǵady. Tolstoı túsiniginshe, bizdiń barlyǵymyz (adamdar men janýarlar) bastapqy kúıimizde ómir súremiz (sana, mahabbat), biz úshin bolmys pen maqsat qupııa kúıde qalady. Men úshin bul bastaý nemese kúsh qalypsyz muzdaı massa retinde kórinedi, meniń «menim» – meniń daralyǵym, meniń sanam osy massamen birigip ketedi – maǵan mundaı máńgilik ómirdiń qajeti joq, men ony qabyldaı almaımyn, al Lev Nıkolaevıch meniń osyny uqpaǵanyma tańǵaldy», dep jazady.
Sahalın saparynan Úndi muhıty men Seılon arqyly qaıtqan sýretker barlyq qalamdastary sııaqty saıahattaǵandy unatqan. Biraq Chehovtyń otyryqshy ómirge, óz «úıine» degen umtylysy sumdyq. Ol 44 jyl ǵumyrynyń 26 jylynda ǵana múmkindigi bola tura, Máskeý túbinen Melıhovo qojalyǵyn, Iаltadan Belaıa dachany, jazǵy úıdi jáne Gýrzýftan Knıpperdi satyp alady. Melıhovada turǵanda hat jazýmen (onyń hat almasatyn dorbasy áli kúnge deıin Melıhov mýzeıinde ilýli tur), dárigerlikpen shuǵyldanǵan.
Shyǵarmashylyqta qysqalyq konsepsııasyn ustanǵan hám sonysymen ádebıetke erekshe qubylys ákelgen Chehov aqsaqaldy álem ámse súıip oqydy, qazaq oqyrmany da jaqyn tartty. Ol sheber jazdy. Qysqa bolsa da jaqsy ómir súrdi. Jazýshynyń ǵumyry eńbekke de, saıahatqa da, tipti soqyr táýekelge de toly boldy. Aýyr naýqas álpetin adam tanymastaı ózgertkenge deıin ol óte kelbetti bolypty. Tipti Iаltada ótkizgen sońǵy jyldarynda oǵan gımnazııa qyzdary jıi kelipti desedi. Búginde bunyń bári ańyz.