Tasqa qashalǵan tańbalar

О́tkenniń kózindeı bolǵan ta­rıhı jádigerlerdi izdep, kishi­gi­rim zertteý júrgizip júrgen ­M.Ty­nyshpaev atyndaǵy tarıhı-ólke­taný mýzeıi men onyń bir­les­ken fılıaldary – Jarkent qala­syn­daǵy Jaýyngerlik Dańq mý­zeıi jáne «Jarkent meshiti» kórkemóner-sáýlet mýzeıi. Olar arnaıy taý-tasty aralap, qundy jádigerlerge kýá bolǵan.

О́sek ózeniniń shyǵys betke­ıin­degi alasa taý jotasyndaǵy beti tegis qoıtastarǵa salynǵan sýretter jeterlik. Munda úl­ken tasta kóne túrki rýnıkasy­men jazylǵan «qazaq» degen sóz bar. Túrki dáýirinde «qazaq» etno­nı­miniń bolmaǵanyn tarıhtan bilemiz, biraq keıin tańbalanǵan bul jazýdy, kim qandaı maqsatpen jazǵany belgisiz. Bul ózi sheshimi joq jumbaq dúnıe. Mýzeı qyz­met­kerleri kóneden kele jatqan tastaǵy beımálim beıneler men jazýlardy, tańbalardy tizimdep, sýretke túsirip alǵan, endi olardyń ornalasý koordınattaryn anyqtaý jumystarymen aınalysýda.

Máselen, biz jazyp otyrǵan sýretter shoǵyry Taldydaǵy aspaly kópirden bastaý alatyn, ózenniń sol jaq ańǵarynyń, soltústikten ońtústikke qaraı kólbeı jatqan ala­sa taýly jotaly alqaptyń bir bó­li­gi. Uzyndyǵy 15 shaqyrymdy qu­raıdy. Ondaǵy ǵajaıypty tú­gel­deı sypyra súzip shyǵý qıyn sharýa.

Sýretter men túrli beıneler kún sáýlesi men atmosferalyq qubylystardyń áserinen qońyrqaı kúreń tartqan qoıtastarda shashyraı ornalasqan. Budan basqa ózenniń batysyndaǵy Úlken jáne Kishi Qoıtas aýmaǵynda, Úlken jáne Kishi О́sektiń qosylǵan je­rindegi súıirli tumsyqtaǵy jartastarda petroglıfterdiń úlken toby bar. Olardy arnaıy maman­dar qaǵazǵa túsirip ketken, bi­raq mýzeı qyzmetkerleriniń aıtýyn­sha áli de zertteýleri ústirt, qujattalý jumystary da aıaqtalmaǵan.

Ejelgi sýret óneri sheberleriniń tasqa qashaǵan kórinisteriniń kóbi: jabaıy ańdardan – taýeshkiler men arqarlar, buǵylar, qasqyr bóltirigimen, sondaı-aq, qolǵa úıre­tilgen túıe, jylqy mingen adam, jándikterden jylandar, sonymen qatar, antropomorfty beınelerge jatatyn «kúnbasty adam», bılep turǵan baqsy, múıi­zinde «álem aǵashy beınelengen» buǵylar men san-alýan qımyl qozǵalystardyń jıyntyǵynan turady. Jáne san alýan klımattyq ózgeristiń áserinen búlingen keıbir túsiniksiz beıneler de kezdesedi.

Jalpy, tastaǵy beıneleý óne­riniń ereksheligi – salynǵan kóri­nisterdiń qaıtalanbas ózgeshe­ligimen qatar, tarıhı-mádenıet eskertkishi retinde árdaıym este­tıkalyq talǵamǵa saı bolýymen qundy. Demek osynaý tastaǵy sýret ónerine degen qurmet, ıaǵnı, biz jazyp otyrǵan petroglıf­ter­diń Jetisý ólkesiniń mádenı salasyndaǵy baǵaly tarıhı jádi­ger­lerdiń aıshyqty bóligi ekenin aıǵaqtaıdy.

Taǵy bir ejelgi dáýirge tán baı­qalǵan qubylys – aspaly kópirden bastalǵan alasa taýly jotanyń etegi men ózen jaǵasyna deıingi tep-tegis jazyq. Atalǵan jazyqtyń ońtústigindegi Besaǵashqa deıin­gi aýmaǵy úıilgen tas qorymdar men ártúrli (dıametri 6-12 m bolatyn) sheńber, romb taǵy basqa formadaǵy obalarǵa toly. Bul shamamen qola dáýirinen qalǵan kóne jerleý oryndary bolýy múmkin.

«Mýzeı qyzmetkerleriniń ól­ketaný baǵytynda tarıhı-tanym­dyq zertteýshilik saparynda sýretke túsirip, retke keltirgen tas­­­ta tańbalanǵan beınelerdiń tizi­mi mynadaı: Arqarlar men taý­esh­kilerdiń 100-ge jýyq beınesi; Itke uqsaıtyn 2 sýret; Atqa min­gen adamdardyń 2 beınesi; Múıi­zinde «Álem aǵashy» beınelen­gen 2 buǵy; Jaı buǵy sýretinen 2 dana; Qasqyr tárizdi 2 ań jáne 1 qasqyr úsh bóltirigimen; Túıege mingen 1 adam jáne túıe jetektegen bala; Bı bılep turǵan baqsy, 1 sýret; Jaıaý adam beınesi 2 sýret; «Kúnbasty adam» 1 sýret; Jy­landar 2 jerde beınelengen; Qudaıdyń tabany beınelengen 1 sý­ret; Búlingen túsiniksiz beıneler. Bulardyń bári ótken dáýirden buzylmaı jetken muralar», deıdi Jaýyngerlik Dańq mýzeıiniń meń-­ ­gerýshisi Qalı Ibraıymjanov.

Jalpy, túsirilgen sýretterge mýzeı qyzmetkerleri saraptama jasaı otyryp, petorglıfterdiń basym bóligi Saq dáýiriniń ót­peli kezeńi men Erte temir dáýiri ýaqy­tyna jatady-aý degen jo­ramalǵa kelgen. Ishinara qola dáýi­riniń de naqyshtary bar ekenin joqqa shy­ǵarmaıdy.

Sebebi taǵy bir nazarǵa alar erekshelik, atalǵan tarıhı jádi­gerlerdiń Jetisý Alataýynyń eteginde ornalasýy. Oǵan mysal, qola dáýiri sońyndaǵy klımat­tyq ózgeristerdiń áserinen taqyrǵa aınalǵan jazyqtan góri taýly aımaqtyń tirshilikke qolaıly bolýy da edáýir yqpal etken tárizdi. Demek taǵy bir erekshelik sol kezeńderdegi adamdar tirshiliginiń arqaýy, negizgi kúnkóris kózi ań­shylyq bolǵandyǵyn oı salyp qa­raǵan adamǵa esh qıyndyǵy joq.

Jarkent óńiriniń ótken dáýiri men sol zamanda tirshilik etken jandardyń ómirinen aqparat be­retin qundy muralardyń el tarı­hyn­daǵy alatyn orny aıryq­sha. Tastaǵy sýret óneriniń asyl mu­ralary sanalatyn petroglıfter adamzat órkenıetiniń alǵash paıda bolýynan syr tartady. Son­daı-aq olardyń damý satylary­nan naqty túsinik beretin birden-bir qural. Sondyqtan О́sek óze­ni ańǵaryndaǵy tańbalardyń ke­shendi zerttelýi bizdiń arǵy ata-baba­larymyzdyń nanym-senimi men turmys-tirshiligi jáne aınalysqan sharýashylyǵyn jan-jaqty zerdeleýge múmkindik beretin birden-bir tarıhı eskertkish bolyp tabylady. Bul – tasqa qashalǵan tarıh!

Jetisý oblysy