Eýropa renessansqa deıingi dáýirde túnekti kezeńdi bastan ótkerdi. Shirkeýdiń ǵylymsyz epıskoptary basqany bylaı qoıǵanda, jýyný úshin sabyndy paıdalanýdy kúná dep tapty. Qala ishinde balkonnan quıylatyn «sary sýdan» saqtaný úshin shlıapa bas kıimi men jerdegi qoqsyqty baspaý úshin bıik óksheli aıaq kıimder Eýropada oılap tabyldy. Tazalyq saqtalmaǵan ortada oba, qotyr syndy ártúrli aýrýlar jaılady, adamdar mıllıondap qyrylyp jatty.
Osy tusta rýhanı jarshy, «ǵalamdaǵy sońǵy adam», nadandyqqa kúıinip, álemge jaryq shashýdy kóksegen erke ul Baıron tarıh sahnasyna shyqty. Jany názik aqynnyń aıaǵy aqsaq bolyp týyp, sezimi syzattanyp, qorshaǵan ortadan oqshaýlanyp júredi. Andre Morýanyń «Baıron» atty kitabynda bala kúngi mektep gımnazııasyndaǵy asaý aqynnyń birde dana, birde adam tanymastaı qııalı bolmysy sýretteledi. Áńgimemizge tuzdyq bolyp otyrǵan Baıronnyń «Qabyl» poemasy.
Bala kúngi tárbıeshisi Baıronǵa Injildiń qıssalaryn oqyp beretin. Sonda tósekte jatyp shıyrshyq atyp, ata-anasynyń rahymynan qýylǵan Qabyl jaıly uzaq tolǵanatyn. Izgilik pen jaýyzdyq sharpysy mazalap, «Nege?» degen suraq jaǵasynan alatyn. «Qabyl» poemasynda skeptıkti Qabyl ártúrli suraqtarǵa qamalyp, janushyra jaýap izdeıdi.
О́mir boıy tepeńdep,
Terlep-tepship et eńbek!
Nege bulaı? Sebebi bar onyń da,
Týdyrǵan bul suraqty
О́ıtkeni ákem,
joǵaltty ǵoı jumaqty.
Sonda buǵan
Meniń kinám qansha edi,
Bar ma osynyń ólshemi? (Qýanysh Ahmetovtyń aýdarmasy)
Qabyldy mazalaǵan saýal – ata-anasynyń kúnásiniń zardabyn nege balasy tartýǵa tıis? Anasy jumaqtaǵy jemisti julyp, jerge qýyldy. Endi munda jer jyrtyp, egin egip, barlyq mehnatty tartý qajet. Ata-anasynyń «Qaı is bolsyn bir Qudaıdyń salǵany, jaqsylyq dep túsin ony bolǵany» deıtin jattandy sózine Qabyldyń zyǵyrdany qaınaıdy.
Bir sátte ol Ibiliske jolyǵyp, janyn jegideı jegen ýaıymymen bólisedi. Jumaqty kókseıtin kóńilin jarııa etip, ata-anasynyń kesirinen shuraıly baqtan qýylǵanyn ashyna sóz etedi. Ibilis degenine jetkendeı otqa maı quıyp, kúdiktiń otyn qozdata túsedi. Anańnyń bilim aǵashynan dám tatyrǵan men kináli emes, kerisinshe sol aǵashty ekken kináli degen oı aıtady. Bolashaqta qaraqurym halyq basyp, qyrǵyn soǵys pen kózsiz opasyzdyqtan jer beti tozaqqa aınalar deıdi. Keýdelerden qara nıet oryn taýyp, qarańǵy kórinis keńistikte qanat qaǵaryn baǵamdaıdy.
Rýhyńdy jaratylǵan boıdan-aq,
Jatqan bolsa ázázildik
jaýlap ap.
Tanymyńa erik bermeı paıymyń,
Túsinbeseń qaıda saýap, aıybyń,
Jeńe almaısyń
pasyqtyqty boıdaǵy,.
Sender úshin qaraýlyqtyń
toı bári,
Taýsylmaıdy qyzyǵy men oınaǵy.
Munan soń Ibilis Qabyldy barzaq álemine sheksizdik esiginen aryǵa alyp ushady. Samsaǵan juldyzdar men tas qarańǵy mańaılarǵa sapar shegedi. Áli dúnıege kelmegender men dúnıeden ótkender turatyn orynǵa barady. О́lim patshalyǵynda túnergen sulbalardy kóredi. Eger Adam ata jer betindegi alǵashqy adam bolsa, onda ólim patshalyǵynda adamdar qalaısha bolmaq? Qabyldyń oıyn japqan bul saýaldarǵa Ibilis: «adamdardyń ishinen ákeń birinshi bolsa da, ózge jaratylystardyń ishinen birinshi emes, tipti olardyń sender tyrnaǵyna turmaısyńdar deıdi. Rasynda, Islam dininde adamdardan buryn jyndar ómir súrgeni jaıly aıtylady. Ibilis olardyń adamnan artyq bolǵanyn, adam balasy solar kóterilgen zaý kókke shyǵý keregin aıtady.
Poemada Baıronnyń aqyl-oıy, talantynyń tuńǵıyq sáýlesi men jemqor attaı tolaǵaı qýaty seziledi. Aqyn Injildegi jazbalardy tusbaǵar etip alyp dińgeginen alysqa uzap ketpeıdi. Qabyl arqyly adamzat sheksiz zulymdyq pen izgiliktiń maıdanyna túskenin, budan alyp shyǵar jol baryn nusqaıdy. О́mirde tek tán tilegimen ǵana shektelip, jan qalaýlaryna qulaq asýdan qashqan nadandar tobyryna bar daýsymen yzylanady. Qudaıdy úreımen emes, mahabbat arqyly tanýǵa bolatyny jaıly tujyrym aıtady. Abaısyz altar oshaǵynan alynǵan aǵashpen Abyldy qaraqustan salyp qalǵanda, inisiniń ólimine sene almaı Qabyldyń ah urǵanyn sýretteıdi. Qabyldyń boıyna adamgershilik shoǵyn salady. Inisinen aıyrylǵan ol eń jaqynymnyń ajalyna sebepker bolǵasyn, ómir súrýdyń qajeti joqtyǵyn aıtyp zar jylap, eń bolmasa jalǵyz ret til qatýyn ótinedi.
Baıron adamzatqa jaýyzdyqtyń sońy máńgi ókinish, sarsań ekenin jáne adam balasy ǵumyr boıy baqyt qaqpasyn ashýǵa kúsh salý keregin meńzeıdi. Barlyq qateliktiń basy óz ishimizde ekenin aıtady. Iá, óz ishin túnekke aınaldyrǵan adam tamuq azabyn osy dúnıede-aq tartary sózsiz. Eger adam qatelikke urynsa, bul úshin ibilisti, ne ózge qara kúshterdi kinálamasyn, birinshi ózin kinálasyn.
Bilim aǵashynan qalǵan,
Eń negizgi, eń paıdaly bir belgi:
Ol senderge sana berdi, mı berdi.
Bul taraýdyń mańyzy zor,
máni kóp,
Oılanatyn bar senderde
qabilet.
Rýhanı baılyq – baqyt negizi,
Jer sanamen oı-sanamen kóteril,
Osy raqat eń izgi!
Baıron adamda jaqsy men jamandy, jasyq pen paıymdyny aıyra alatyn oılanatyn qabilet baryn, sol qabilet arqyly jer betinen bıikke kóterilip, raqatqa qaýyshyńdar dep qyransha sańq-sańq etedi. Poemasynyń bul bir úzik syry ǵana, muqııat zerdelep oqyǵan kisi bolsa kóp qazynaǵa jolyǵary aqıqat.