Ǵubaıdolla haziret

«Artyqsha jaza almadym

únim bitip,

Jatyrmyn keteıin dep kúnim bitip.

Jat ettim aǵaıynnan baldarymdy,

Ishimnen jaryp shyqqan

jandarymdy –

Aqylym kóptiginen qańǵyr bolyp

Ketirdim aqyrynda aıbarymdy, – dep jazypty ómirden óteriniń aldynda bir óleńinde.

* * *

Ǵubaıdolla Ahmetuly 1873, taýyq jyly Ishki Orda – Bókeılikte qarabýra alasha Ahmettiń shańyraǵynda segizinshi bala, egizdiń syńary bolyp dúnıege kelipti. Syńar bala ishten óli túsip, al Ǵubaıdolla óte kishkentaı, «kebisteı» bolypty. Týa sala Ǵubaıdollany naǵa­shy atasy toqbas Bókenbaı baýyryna basady. Biraq munyń úsh jasynda asyrap alǵan ákesi Bókenbaı, jeti jasynda sheshesi Baıan sary kezikten qaıtys bolady. Ǵubaıdolla da qatty aýyryp, áreń ońalady. Sóıtip óz úıine qaıta oralyp, jetim baladaı bolyp ósedi.

Ǵubaıdollanyń 1948 jyly sáýir aıynda óz qolymen jazǵan ómirbaıany saqtalǵan. «Úıde qarap otyra almaı, birdeńe oqyp otyratyn ádetim edi. Oqıyn desem jańa kitap joq. Eń bolmasa óz ómirimdi qysqasha jazyp tastaıyn degen oıǵa qalyp, jaza bastadym» dep bas­taǵan ǵumyrnama halfeniń bilim alý, qa­lyptasý kezeńin túgel qamtyǵan. Ásirese tóńkeristen burynǵy qazaq dalasyndaǵy oqý júıesi, medreseler baǵdarlamasy haqynda keremet aqpar beretin dúnıe.

Belgili zertteýshi Qabıbolla Sydıyq­uly «Qazaq ensıklopedııasyna» jazǵan maqalasynda Ǵubaıdolla Ahmetovtiń Jańaqaladaǵy Baıǵul medresesinde, 1890 jyldary Ordadaǵy eki klasty qazaq-orys mektebinde, keıin Reseıdiń Vıatka gýbernııasyndaǵy Mamonov dinı oqýynda bilim alǵanyn jazǵan.

Al Ǵubaıdolla óz ómirbaıanynda áýe­li óz ákesi Ahmetten ejik úırengenin, 8 ja­synda Dostan moldadan, 9 jasynda bash­qurt Iskendir Qataýolla Qadımulynan oqyǵanyn, 16 jasynda, 1889 jyly Baıǵul ustaǵan Esmaqaı moldaǵa barǵanyn jazǵan. 1891 jyly Jańaqalada (qazirgi Jańaqazan – Q.Q.) Ǵataýolla haziretke shákirt bolady. О́zi oqı júrip, qaı jerde de ustazdarynyń kómekshisine aınalady, jańadan kelgen shákirtterge muǵalimdik etedi. Osy­laısha, Ǵubaıdollanyń óziniń de myq­ty oqytýshylyq aty shyǵa bastaıdy. Sóıtip, baı aýyldarǵa jaldanyp, bala oqytýǵa kirisedi. О́z jazýynda 1898-1900 jyldary qysy-jazy birdeı daýym­sharda (baıbaqty rýynyń bólimi) bala oqytqanyn, 1902 jyly Jańaqalada bolǵanyn, 1903 jyly Jumaǵalıda bala oqytqanyn jazady.

* * *

Ǵubaıdolla halfeniń ómirindegi erek­she kezeń – Reseıdiń Vıatka gýber­nasyndaǵy Búbı medresesinde jańasha oqýy bolǵan sııaqty. О́ıtkeni tatardyń ozyq oıly aǵartýshylary, aǵaıyndy Ǵabdýlla, Ǵýbaıdýlla jáne Mýhlısa Nyǵmetýllınder qalyptastyrǵan medresede din sabaqtarynan bólek shet tilderi, tarıh, jaǵrafııa, ádebıet pánderi oqytylǵan. Bul sabaqtardy Stambuldan, t.b. alys-jaqyn jerden arnaıy aldyrǵan úzdik muǵalimder oqytqan. Taǵy bir aıta keterligi, Búbı qyzdar medresesi musyl­man qyzdar­dyń jan-jaqty bilim alyp, qoǵam­nyń aldyńǵy qatarly tulǵasy bo­lýǵa tárbıeleıtin. «Usul-jádıd», ıaǵnı ja­ńasha oqý dep atalǵan bul júıege dás­túrli medrese júıesi de, patsha úki­meti de erekshe qarsy bolǵan. Býbı sekil­di jádıdtik medreselerdiń oqý baǵdar­lamasyn súzgiden ótkizgen patsha ıns­pektorlary «Mundaı oqý oryndaryn tez arada jabý kerek. О́ıtkeni munda oqyǵan tatar balalary óte bilimdi, hal­qyn alǵa súıreıtin aǵartýshyǵa aınalady» degen úkim shyǵarǵan.

Mine, osy medresede Ǵubaıdolla Ahmet­uly 1910 jyly bilim alady. Al 1911 jyly qańtardyń 29-ynan 30-yna qaraǵan túnde tutqıyldan tintý bolyp, oqy­týshylar tutqynǵa alynady, medrese jabylady. Oqý ornynyń jetekshilerine panıslamshy degen aıyp taǵylady.

Sol saparynda keıipkerimiz kúlli Reseıdiń ıslam mekemelerin biriktiretin Orynbor musylmandary dinı basqar­masyna soǵyp, ózine ımam hatıb mýdarrıs dárejesi berilýin suraı­dy. 1910 jyly 17 shildede toltyryl­ǵan ótinishinde Ǵubaıdolla Ahmet­uly Astrahan gýbernasy Ishki ordalyq Qamys Samar qısymlyq №14 bólimnen eken­digin, Jańa Qazan aýylynda ımam ahýn Ǵataýolla Ǵalikeevtiń medresesi quzy­rynda oqyǵanyn, tıisti emtıhan tapsyryp, aryzymen birge 1 som 50 tıyndyq marka tólegenin, kerekti tól­qujaty, kýá­lik, anyqtama qaǵazdaryn ótkizgenin» jazǵan.

Osy iste Qamys-Samar qısymy №13 bóliminiń qazaǵy Qaıyrǵalı Jaqyp­­baıuly Ǵubaıdolla Ahmetulyna Jańa Qa­zanda bes jyl muǵalim bolyp turǵan­dyǵy haqynda kýálik bergen.

Kelesi kúni, 18 shildede Ǵ.Ahmetov komıssııa aldynda sharıǵat ilimine júıriktigin kórsetip emtıhan tapsyryp, arnaıy kýálik alady.

* * *

Ǵubaıdolla Ahmetulynyń shaǵyn ómirbaıanyn jazǵan Qabıbolla Sydıyq­uly ony «otyz jyl boıy muǵalim bolyp, halyqtyń ádebı murasyn jı­naýmen aınalysty. HH ǵasyrdyń bas kezinde Batys Qazaqstan aımaǵyndaǵy qazaq zııalylary S.Meńdeshev, Ǵ.Qarash, H.Dosmuhamedov, N.Mamaev, A.Qudaı­bergenov, Ǵ.Baıǵulovtarmen birge qyzmet istep, dostyq qarym-qatynasta bolǵan. Qazaq mektepterin ashý jumystaryna atsalysqan. 1937 jyly saıası qýǵyn-súr­ginge ushyrap, jumystan qýylyp, joq­shylyqqa dýshar bolǵan» dep jazady.

Bir tańǵalarlyq oqıǵa, 1916 jyly Astrahan gýbernatory I.Sokolovskııge narazy bolǵan qazaqtardyń aryzyn Sankt-Peterbýrgke jetkizý úshin jańa­qalalyq qos molda astanaǵa sapar shekken. Olar Nyǵmetolla Ibragımov pen Ǵubaıdolla Ahmetov edi. Olarǵa til­mash ári jolbasshy bolyp Seıitqalı Meń­deshev júredi. Tarıhshy Sábıt Shildebaı bul toptyń «Peterborǵa 1916 jyly maýsymda barǵanyn, Memlekettik dýmanyń janyndaǵy Musylman fraksııasyna Astrahan qazaqtarynyń aryz-shaǵymyn tabystaǵanyn, Musylman fraksııasy olarǵa kómektesýge ynta tanytqanymen, máseleni sheshýge qaýqary jetpegenin» jazady. Osy sapardan keıin 1916 jylǵy maýsym jarlyǵyna qarsy qozǵalysqa qosylyp ketken Seıitqalı Meńdeshev túrmege qamalsa, qos haziret te jandarmerııa nazarynan tys qalmasa kerek.

Bókeılik haziretterdiń astanaǵa osy saparynyń izi «Qazaq» gazetiniń 1916 jylǵy 31 mamyr jáne 9 maýsymdaǵy №183-184 sandarynda qalypty. Ǵubaı­dolla Ahmetuly, Seıitqalı Meńdesh­uly, Nyǵmetolla Ibragım balasy jáne Ǵumar Qarashev qol qoıǵan «Bókeı­lik keregi» atty maqala dál osy sapar­dyń maqsut-múddesin ashyp kórsetedi. Reseı Memlekettik Dýmasynda bókeılik qazaǵynyń depýtaty joqtyǵyn, son­dyq­tan musylman fraksııasy janynan qurylǵan bıýroǵa «eldiń ishindegi muń-muqtajdy musylman fraksııasyna túsindirip, dýmaǵa kirgizip» turatuǵyn kisi shyǵarýǵa shaqyrady. «Nege deseńiz, biz­diń muqtajymyz, muńymyz basqaǵa qara­ǵanda kóbirek. Tek «joqtamaǵannyń maly túgel» bolǵandyqtan ózimizge bilin­beıdi. Sebebi bizdiń Ishki Ordanyń jerin ilkimdep ıelenip otyrǵan halyqty qýyp shyǵarýǵa bastyqtarymyz Qudaıdyń tar kúnine saýeshanııa jasap otyr. Áp-ádemi etip jasalǵan Ishki Ordaǵa has zakonnoı verdıkt keleshek dýmaǵa túsip qaralýǵa otyr. Oqý, oqytý degen jaǵymyz sáýlesiz, qarańǵylyqta tur. Munan basqa tıisinshe basqara almaǵanymyzdan aýyrlyq, ótirik sııaqtyny sanaı bersek talaı des­tege jetetin. Bulaı bolsa, el bılegen azamattar-aý! Sharýasy bútin baılar-aý! Urpaǵymyzdyń kóz jasyna qalmaýdy oılaǵan bıler! Biz de bir uıymdyq qylyp qaraıyq! Basqalardaı depýtatymyz bolmasa, ol bizdiń kemshiligimiz emes... Qolymyzdan keletin musylman fraksııasynyń qasyna bıýroǵa birimiz bolsyn, ekeý bolsyn, el jaıyn biletin, qamyn kózdeıtin adamdarymyzdy jibe­rip, kisi qataryna qosylaıyq» dep jazady maqala avtorlary.

*  *  *

Bókeılikke sovet úkimeti ornaǵan tus­ta Ǵ.Ahmetov muǵalimdik jumysynda bolatyn. Batys Qazaqstan oblystyq arhıvinde saqtalǵan 1923 jylǵy bir qujatta onyń Bókeı gýbernalyq bilim bóliminiń quramynda, Jańaqala ýezi Turdyǵul bolysynda qyzmet etetini kórsetilgen. Bir qyzyǵy, bolshevıkter de saýatty, elge yqpaldy muǵalimdi ish­tarta qoımaǵan. 1923 jyly 3 qyrkú­ıek pen 29 qazan aralyǵynda saıası senim­siz, saılaý naýqanyna kedergi keltirýi múmkin 64 adamdy halyqtan ajyratyp, Orda qalasyna jınaý týraly qupııa qaýly shyqqanda, sonyń arasynda Ǵubaıdolla Ahmetulynyń da aty-jóni júr eken.

Shynynda da Ǵubaıdolla halfeniń basyna qara bult qaıta-qaıta úıirilgeni de dál osy kez. О́zi de, balasy Hısmet te «molda», «jat element» retinde saılaý quqynan aıyrylady.

«1925 jyly Oral jeri bos qaldy. Soǵan kóshem deýshiler bolsa, barýyna bolady dep erikti túrde aýatkomnan tártip bergen. Soǵan Ǵubaıdolla bastaǵan birazyraq úı (qarabýralar) kóshken. Keıin baılardy, moldalardy tártipke ala bastaǵanda Ǵubaıdolla ony sezip, jylysyp, aman-esen sózsiz turǵanda Reseı jerine qaraı kóship ketedi. Sol jaqta sózsiz-bózsiz degendeı aman júrip, qaıtys bolǵan» dep jazady Izmuqan Baıǵýatov 1984 jyly Áıip Bektasulyna jazǵan hatynda.

«...Baılar men qulaqtardyń qarsy­lyǵy ashyq baıqalyp otyrǵan joq, biraq keı jerde kedeıler arasynda baı-kópes elementterdiń quıyrshyqtary kóri­nip qalýda. Mysaly Ǵubaıdolla Ahmetovti (haziret) saılaý pursatynan aıyrý bo­ıynsha ótken jınalysta kedeıler – Ahmetovtiń jaqyndary ashyq qarsy shy­ǵyp, «Ahmetovtiń daýsy aly­nýǵa jat­paıdy» dep málimdedi. Basym kóp­shilik batyraqtardyń kózqarasy du­rys bol­ǵandyqtan ǵana Ahmetov saılaý jáne saılaný quqynan ajyratyldy...» – Bul Oral gýbernalyq «Krasnyı Ýral» gazetine 1928 jyly shyqqan maqaladan úzindi.

Osylaısha, Ǵubaıdolla halfe otbasymen Reseı jerine qonys aýdarady. Onda da bir jerge turaqtamaı, Saratov oblysynyń ishinde jıi qonys aýdaryp otyrǵan syńaıly. Al elde qalǵan áriptesteri – muhtasıb Nyǵmetolla Ibra­gımov, Ǵataýolla Baıǵulov, Qaıyr­ǵalı Jaqypbaev t.b. haziretter 1937-1938 jyldary jappaı sottalyp, atylyp ketken bolatyn. Ǵubaıdolla da 1942 jyly 6 naýryzda Saratov oblysy Perelıýbskıı aýdany, Anın-Verh selosynda turǵan jerinen tutqyndalyp, «antısovettik úgit-nasıhat taratty» degen aıyppen 1942 jyly 14 qazanda Saratov oblystyq sotynyń úkimimen 5 jylǵa sottalǵan.

*  *  *

«Ǵubaıdolla pándeı laýazym usta­maǵan, aýyl balalaryn jınap, dinı oqý­men oqytqan. Biraq sol kezdegi Jańa­qala, Jalpaqtal boıyndaǵy ýkaznoı molda, hazirettermen jıi qarym-qatynas ustaǵan. О́ıtkeni bul kisi óte sózsheń jáne bilgish adam edi. Olar óz dýmandarynan bul kisini esh ýaqyt shet qaldyra almaǵan. О́ziniń orta sharýasy bolǵan Qısmet, Ánýar, Múbarak degen úsh uly, Saqym (Saqypjamal) degen bir qyzy bolǵan. Qyzyn Ǵumar Qarashevtyń balasy Qader degenge bergen, ıaǵnı Ǵ.Qarashev ekeýi quda» dep jazady joǵarydaǵy hatynda Izmuqan Baıǵýatov aqsaqal.

Ǵubaıdolla Ahmetovtiń Ǵumar Qa­rash­pen qudalyǵyna olardyń kózqaras jaqyn­dyǵy, usyl-jádıdti qoldaýy da áser etken sııaqty. Toqysh Qılanbekov­tiń esteligine qaraǵanda Saqypjamal Abdyl­­qadyrǵa (Ǵumardyń ulynyń tolyq esimi) 1917 jyly 16 jasynda uzatylǵan. Saqypjamal da jaqsy aqyn bolǵan, atasy Ǵumar, óz kúıeýi Qader qaza tapqanda shyǵarǵan joqtaýlary óte áserli.

Saqypjamaldy uzatqasyn Ǵubaı­dolla qudasyna baryp, 2-3 kún jatyp, óte rıza bolyp, «Ǵumar qudam, máde­nıetke qumar qudam, Saqypjamaldy qasyna shaqyryp alyp, óleń aıtty­ryp, raqmet aıtyp otyratyn edi!» – dep bek rıza bolǵan eken. О́kinishke qaraı, Saqyp­jamaldyń da ǵumyry qysqa bol­ǵanǵa uqsaıdy.

Áıip aqsaqal Saqypjamaldy «oqyǵan adam» dep jazady. «Ol da oqyǵan adam, ákesi de halfe, Ǵumar atasy da halfe. Sol Sahypjamal – óleńshi adam, atasy men joldasynyń ólimin qaıǵylap, kóp jatyp, kóńil kóterýge bir jazǵytury atqa minip, keń dalany kóreıin dep shyǵady. Eldiń aıanyshty hálin kórip, ony sýrettep óleń jazdy» deıdi. «Sa­qyp­jamaldyń sózi» dep atalǵan bul óleń 1920 jyldardyń basyndaǵy Bókeı­liktiń berekesi ketken hálin óte áserli beıneleıdi.

*  *  *

Endi bir az sózdi Ǵubaıdolla Ahmet­ulynan qalǵan muralar haqyna bursaq. Bul jaıynda aldymen aýyzǵa túsetini – «Qalıla men Dımna» kitabynyń qazaqsha aýdarmasy.

«1946 jyldyń jaz aılarynda Ǵubaı­dolla Ahmetov Gýrev qalasynda turatyn jaqyn týysqandaryna kelip, Sovet kóshesindegi 131 úıde turǵan bolatyn. Ol kúnde Gýrev qalasynda Qazaq SSR Ǵylymdar akademııasynyń fılıaly jumys isteıtin edi. Fılıaldyń sol kúndegi dırektory Qarymsaqov Sapar bolatyn. Akademııanyń prezıdenti Qanysh Sátpaevtyń tapsyrýy boıyn­sha joldas Qarymsaqov ádeıi izdep kelip Ǵubaıdolla Ahmetovpen sóılesip, oǵan kelisim boıynsha birneshe kitapty arab, parsy tilderinen qazaq tiline aýdarýdy tapsyrǵan edi. Sonyń ishinde Fırdaýsıdiń «Shah-namasy», «Qalıla jáne Dımna» kitaby taǵy basqa shyǵys elderiniń shyǵarmalary bar edi. Bul jumystardy semıasynyń aıtýynsha ol kisi 1951 jylǵa deıin bitiripti. Sodan keıin naýqastanyp, tósek tartyp jatýyna baılanysty Ǵylymdar akademııasyna aıaqtaı baryp eńbekterin tapsyra al­maıdy. О́zi qaıtys bolǵannan keıin onyń bul eńbekteri árkimniń qolyna túsip, tarap ketedi. 1961 jyly meniń qolyma túsken «Qalıla men Dımna» kitabynyń qoljazbasyn aparyp tapsyrdym. Odan basqa kitaptarynyń qol­jazbalary ázir meniń qolyma túsken joq» dep jazady Farıd Ǵataýov 1964 jyly. Osy aqsaqal Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń M.O.Áýezov atynda­ǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna Ǵubaıdollanyń birneshe shyǵarmasyn tapsyrǵan.

Bir ókinishtisi, Ǵubaıdolla halfeniń murasy jınaqtalyp, baspa betin kór­gen emes. Joǵaryda sóz bolǵan áıgili shy­ǵys murasy, arǵy tegi úndiniń «Pancha­tan­trasynan» tartatyn «Qalıla men Dım­nanyń» Ǵubaıdolla aýdarǵan nus­qasy da jaryqqa shyqpaǵan. Biz Almaty qalasyna arnaıy sapar shegip, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­tıtýtynyń qoljazba qoryn súzip shyqtyq. Ol jerden tabylǵany – joǵaryda aıtylǵan Ǵubaıdolla hal­feniń ózi jazǵan ómir­baıany (onda 1873 jyly dúnıege kel­geninen 1910 jyly Búbı medresesine bar­ǵanǵa deıingi ómi­ri qamtylǵan), Álı­han Bókeıhannyń «Grıgorıı Nıko­laevıch Potanınniń jaıy» atty kólemdi maqalasy, «Ǵubaı­dolla men Súıin qart­tyń kezdesýi» atty estelik (avtory Toqysh Qılanbekov) jáne Ǵubaıdollanyń birneshe shyǵar­masy berilgen. О́kinishke qaraı, «Qalıla men Dımnanyń» aýdarmasyn Farıd Ǵataýov «óz qolymmen tapsyrdym» dese de, taba almadyq.

«Ǵubaıdolla Ahmetulynyń óz qoly­men jazǵan ómirbaıany Qazaq SSR ǵy­lym­dar akademııasynyń fılosofııa ıns­tıtýtynda kórinedi. Sol kisiniń Oktıabr revolıýsııasynan buryn qa­zaq balalary úshin mektep ashý týraly jazǵan aryzy da Ýfanyń arhıvinen alynyp, sol ınstıtýtta saqtaýly. Al onyń burynǵy Vıatka gýbernııasyna baryp oqyp, halfelik ataq alyp shyq­qandyǵy týraly óz ómirinen jazǵan qyzyq áńgimesi bir qudasynda bar edi. Ony ázir qolyma túsire almaı otyrmyn» dep jazypty 1962 jyly Farıd Ǵataýov. Alaıda Ǵylym akademııasynyń qoljazba qoryna, ıaǵnı qazirgi Ǵylymı kitaphanaǵa da suraý salyp, Ǵubaıdolla murasynan ázirge derek tappaı otyrmyz.

Hazirettiń anyq fotosýreti de qoly­myzǵa túspeı otyr. 1923 jyly Bó­keı gýbernasynyń bir top mádenıet, áde­bıet jáne óner qaıratkeri RSFSR Ha­lyq aǵartý komıssarıatynyń shaqy­rýymen Máskeýge barǵany belgili. Ishin­­de Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, Ahmet Mamyt­uly, kúıshi Seıtek t.b. bar toptyń ortasynda Ǵubaıdolla Ahmetuly da tur. Shúńirek kózdi, jaǵy qýsyryńqy, murtty jigit aǵasy bul kezde erdiń jasy 50-de bolǵan eken.