Qorǵandar búkken qupııa

Máselen, byltyr oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń arheologııalyq ekspedısııasy Qur­manǵazy aýdanyndaǵy Asan aýylynan ońtústik-shyǵys­qa qaraı 22,5 shaqyrym qa­shyqtyqtaǵy Qyryqoba, Balqu­dyq aýyly mańyndaǵy Bal­qu­dyq-1 qorǵandar keshenin zerttedi. Qyryqoba atalatyn bıik tóbede ártúrli kólemdegi 56 qorǵan bar. Mundaǵy qorǵandardyń bıiktigi 1-den 2 metrge deıin, dıametri 30-60 metr aralyǵyn quraıdy. Obalar batys-shyǵys baǵytynda uzyndyǵy – 1 600, eni 300 metr alańda tizbektelip jaıǵasqan.

Qorǵandardyń ústińgi bóli­gi­nen shamamen IX-XI ǵasyr­larda Soltústik Kaspıı mańyn meken etken kóshpeli taıpalarǵa, astyńǵy bóliginen qola dáýiri men bizdiń zamanymyzǵa deıingi II ǵasyrdaǵy erte temir dáýirine tıesili tarıhı qundylyqtar tabyldy. Onyń ishinde qatty totyqqan qola men temir jebe ushtary, kezdik bóligi, qysh ydys­tar, túrli tústi metaldan jasal­ǵan altyn, kúmis áshekeıler bar.

Al Balqudyq aýylynan ońtústikke qaraı 3 shaqyrym qa­shyqtyqta qorǵandar shyǵys­tan-batysqa qaraı qatarlasa ornalasqan. Munda dıametri – 12-70, bıiktigi – 0,5 jáne 1,6 metr aralyǵyndaǵy úsh qorǵan qa­­zyldy. Qorǵandar sazdy-qum­dy topyraqtan úıilgen. Arheo­­logııalyq qazba kezinde ta­­­byl­­ǵan belbeýge altyn, kú­mis jalatylǵan 60 dana metall jap­syrylǵan. Belbeýdiń to­ǵa­­­­lary, salpynshaqtary óte ja­q­­­sy saqtalǵan. Qorǵandaǵy múr­deniń oń jaq bel tusynda qo­ram­sa, temir jebeleri, sol jaq tizesi men keýde tusynda sheńber pi­shinindegi metaldar bar. Al óksheden tizege deıingi aralyqta syrtyna metall japsyrylǵan qaıystan jasalǵan materıal, qysh ydys, monshaqtar tabyldy. Qoıdyń 4 asyǵy shyqqan.

Arheologter qysh ydys­tar­dyń jasalý tehnologııasyna, órnekterine erekshe nazar aýda­ryp otyr. О́ıtkeni bu­ryn tur­ǵyndar osyndaı buıym­dar­dy kez­deısoq taýyp alyp, jer­gi­l­ikti ólketanýshy Maqsot Jo­l­janovqa tapsyrǵan eken. Qa­­zir sol buıymdar Qur­man­ǵa­zy aýdandyq mýzeıi qo­ryn­da saqtaýly tur. Sońǵy ta­byl­­ǵan qysh ydystardyń sol buıymdarmen uqsastyǵyna qara­ǵanda, bul qundylyqtardyń IX-XI ǵasyrlarda Soltústik Kas­pıı mańyn meken etken kósh­peli taıpalarǵa tıesili eke­nin dáleldeýde septigin tıgizýi múm­kin. Al qola japsyrma, qola beldik toǵasy, órnekti óńdelgen súıek­ter, pyshaq tárizdes qural, temir jebe ushtary, súıek qasyq, urshyq tas, rásimdik qysh ydys, qola aına, temir pyshaq bizdiń zamanymyzǵa deıingi II ǵasyrdaǵy erte temir dáýirine jatady.

Budan bir aı buryn Qyzylqoǵa aýdanynda ornalasqan Saǵyz aýylynyń mańyndaǵy «Tasqara» qorǵanynan balbaltas tabyldy. Arheologter balbaltasty shamamen IH-HI ǵasyrǵa tıesili degen boljam jasap otyr. Munaıly óńirde buryn kezdespegen, arheo­lo­gııalyq olja sanalatyn balbal tastyń bıiktigi – 1 metr 20 sm, al eni – 50 sm.

– Balbaltasty oǵyz-qypshaq dáýirinen qalǵan dep boljaýǵa bolady. Kóne túrki ǵurpynan syr shertetin kóne jádigermen birge tabynýǵa arnalǵan quraldar tabylyp otyr. Mundaı balbaltas­tar IX ǵasyrdan bastap ıslam dini taraýyna baılanysty dalamyzdan joıylyp ketken. О́ıt­keni ıslam dininde adam beı­ne­sin salýǵa ruqsat etilmeıdi, – deıdi tarıh magıstri Seıilhan Mırash.

Oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń janynan qurylǵan ekspedısııa Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Mııaly aýylynan 6 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan №3, 4 jáne 5-qorǵanda arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizdi. Qaz­ba jumystaryna Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń doktoranty Erden Oralbaı jetekshilik etti. Mýzeıdegi arheologııa ǵylymı-zertteý bóliminiń meńgerýshisi Aıdos Qalshabaevtyń aıtýynsha, qazba júrgizilgen qorǵandar bizdiń zamanymyzǵa deıingi VI-IV ǵasyrlardaǵy savromat-sarmat dáýirine jatady. Qazba kezinde №3 qorǵannyń ortalyq jerleý orny tonalǵany anyqtaldy. Odan ártúrli tústegi monshaq tiz­besi, qaıraq tas, al adam jerlen­be­gen bos qabirden (kenotaf) temir qanjar (aqınaq) shyqqan. Jas­óspirim jerlengen qabirge 2 qysh ydys qoıylǵan. Al №4 qorǵandy zertteý kezinde eki adamnyń shashylǵan súıegi men birqatar qola jebe tabylǵan. Bir tańdanys týdyratyn jaıt, atalǵan qabirdegi bir adamnyń ústingi tisteri tolyq saqtalypty.

Qosalqy qabirdiń birine jas qyz etpetinen jatqyzylyp, eki qoly búgilgen kúıde jerlen­gen. Taǵy bir qabirden jaýyn­ger súıegi shyqqan. Onyń jam­bas súıeginiń joǵarǵy jaǵynda temir qanjar (aqınaq) qoıylǵan. Sol aıaǵynyń astyńǵy jaq syrtynda 20-dan asa aǵash saby saqtalǵan qola jebe, tas qaıraq, órnektelgen súıek, qaban tisi­nen jasalǵan boıtumary bar áshekeıler kómilgen. Qorǵandaǵy bir qabirge áıel jerlengen eken. Onyń janynan betine sary tústi metall jalatylǵan tutqasy bar qola aına, qola biz qoıylǵan. Múr­deniń eki qolynyń bilek tusyn­da temir bilezik, moınynda shar tárizdi pishinderden qural­ǵan altyn alqa bolǵan. Aıaq ja­ǵyn­da usaq maldyń jilikteri men qabyrǵalary, temir pyshaq bar.

– Qazaqstan aýmaǵyndaǵy qorǵandardyń 95 paıyzy ótken ǵasyrda tonalǵan. Qorǵandardy tonaýshylar, ásirese basqarý­shy­lyq, jaýyngerlik qabiletimen, baılyǵymen tanymal bolǵan adamdar jerlenetin ortalyq bóligin «tazalap» ketedi. Al arheologter qazba jumystary ke­zinde qorǵannyń shetki bóli­ginen baǵaly jádigerlerdi taýyp júr. Máselen, Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy qorǵannan altyn áshekeılerimen, altyn jala­tyl­ǵan aınasymen jerlengen áıeldiń tabylǵanyn úlken olja deı alamyz. Dál osy aýdanda syry ashylmaǵan 18 qorǵan tabyldy. Keıin onyń sany budan da kóp ekeni anyqtaldy. Biraq onyń kóbi jer relefimen birdeı bolyp, tegistelip qalǵan, – deıdi mýzeıdiń kishi ǵylymı qyzmetkeri Erlan Tlekqabylov.

О́tken jyly Mahambet aýda­nyn­daǵy Saraıshyq aýylynan 15 shaqyrym qashyqtyqta qazba jumystary júrgizildi. Sol kezde jebe ushtary, aına, keramıka synyqtary, tıyn saqtaıtyn shaǵyn qumyra, О́zbek han tusyn­daǵy teńgeler men monetalar ta­bylǵan edi. Ǵalymdardyń piki­rinshe, Ashysaı ózeniniń jaǵa­synda kerýen saraıy, halyq tura­tyn tutas bir eldi meken bolǵan.

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń mamandary jalǵastyrǵan bıylǵy qazba jumystaryna ortaǵasyrlyq Sa­raı­shyq qalashyǵynda júr­giz­gen arheologııalyq qazba ju­mys­ta­ryna oblys ákimdigi qol­daý bildirdi. Arheolog Amangeldi Zaınovtyń aıtýynsha, oblystyq mádenıet, muraǵattar jáne qu­jat­tamalar basqarmasyna qaras­ty tarıhı-mádenı murany zertteý ortalyǵynyń tapsyrysy­men qolǵa alynǵan jumys kezinde kólemi 600 sharshy metr, tereń­de­gi 2 metr jer aýmaǵy zertteldi.

Arheologııalyq zertteý ju­mys­tary nátıjeli boldy. Or­taǵa­syrlyq qalanyń turǵyn jaı­lary, káriz júıesi, keramı­kalyq ydystar, monshaqtar, óń­delgen súıekter, dıirmen, urshyq pen qaıraqtyń tastary, temir buıymdar fragmentteri, turǵyn úılerdiń jylý júıesi tabyldy.

– Qazba ornynan HIV ǵasyr­dyń ekinshi jartysyna, Altyn Orda dáýirine sáıkes keletin kúmis, mys tıyndar kómbesine keziktik. Kómbeden 200-ge jýyq kúmis, 50-ge jýyq mys tıyn shyq­ty. Bul tıyndar Altyn Orda dáýirinde, Jánibek pen Azız-Sheıh handardyń tusynda soǵyl­ǵany anyqtalyp otyr, – deıdi arheolog Amangeldi Zaınov.

Onyń aıtýynsha, orta ǵa­syr­da­ǵy Saraıshyq qala­shy­­­ǵyna arheologııalyq qazba jumystary 15 maýsymda bastalyp, bir aıǵa sozylǵan. Úı janýarlarynyń súıekteri men balyq qaldyqtary, ózge de ar­te­­fak­tilerdiń naqty deregi la­boratorııalyq zertteýler júr­­gizilgennen keıin belgili bo­lady.

Atyraý oblysy