Qala kóshelerinde elektrsamokatpen zýlaı jónelgenderge kóz úırene bastady. Alǵashqyda qyzyǵa qaraıtyn edik. Keıingi kezde «samokat» tizgindegenderdiń qatysýymen jol-kólik apattary jıilep ketti. Tártip saqshylary da ony tizgindegenderge jyly qabaq tanytpaıdy. Byltyr elimizde elektrsamokattardyń qatysýymen 68 oqys oqıǵa oryn alyp, 1 adam qaza tapqan, 70 kisi jaraqattanǵan. Al jyl basynan beri 41 oqıǵa tirkelip, bir adam jan tapsyryp, 40 adam zardap shekken.
Júrmeıtin jeri joq...
Alystan mysal izdep kerek emes. Osydan 4-5 kún buryn Almaty qalasynda samokat mingen áıel kólik esigine soǵylyp, aýrýhanada qaıtys boldy. 27 jastaǵy qyz elektrsamokatpen jolda kólik arasymen kele jatqan. Kenetten «Nissan Patrol» kóliginiń esigi ashylǵan. Sol kezde samokat mingen qyz toqtap úlgermeı qatty jyldamdyqpen esikke soǵylǵan. Jaraqat alǵan qyz dereý aýrýhanaǵa jetkizilgenimen, birneshe saǵattan keıin qaza tapty.
Elektrsamokat satyp alýǵa ekiniń biriniń jaǵdaıy kele bermese de, jyl saıyn qala kóshelerindegi ony tizgindegenderdiń úlesi artyp keledi. Atalǵan kólik qurylǵysy áý basta kóbine almatylyqtardyń qyzyǵýshylyǵyna ıe bolǵan-dy. Bul túsinikti de. Keptelisten qutylýdyń amaly ǵoı. Mundaı ońtaıly múmkindikti múlt jibermeıtin pysyqaı kásipkerler samokattardy jalǵa berý oryndaryn ashýǵa asyqty. Almatylyqtar jappaı Eleven, Ozim, Jet sekildi elektrsamokattardy jalǵa ala bastady. Kólik keptelisi elordalyqtardyń da júıkesine áser etip, bas qalanyń turǵyndary da samokatpen sabyr saqtaýǵa umtyldy.
Tórt túliktiń sany artsa, jer máselesi aldan shyǵatynyn bilemiz. Sol sekildi «samokattardyń» sany artqan saıyn problemalar da týyndaı bastady. Ásirese jol-kólik oqıǵalary jıilep ketti. Bul problema qoǵamda qyzý talqyǵa túsip, sońǵy 3 jyl boıy barlyq taraptan usynys-tilek aǵylǵan. Byltyr senator Nurtóre Júsip óziniń depýtattyq saýalynda elektrsamokat, gıroskýter tek olardyń ıeleriniń ǵana emes, jaıaý júrginshilerdiń ómiri men densaýlyǵyna qaýip tóndiretinin aıtqan edi.
– О́zdiginen júretin mashınalardyń jyldamdyǵy óte joǵary jáne ol trotýardyń kez kelgen núktesinde paıda bolýy múmkin. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıteti mundaı qurylǵylardyń qatysýymen bolǵan oqıǵalardyń resmı statıstıkasyn júrgizbeıdi. Elektrsamokattar, samokattar, gıroskýterler qazir azamattardyń ómirine qaýip tóndiretin jaǵdaıǵa tap boldy. Vedomstvolyq derekter boıynsha 8 aıda osyndaı qurylǵylardyń qatysýymen 387 oqıǵa tirkeldi, 25 adam qaza tapty, 411 adam jaraqat aldy, – dedi N.Júsip.
Senatordyń aıtýynsha, «Jol qozǵalysy týraly» zańnyń 64-babyna sáıkes atalǵan qurylǵylar ýákiletti organda memlekettik tirkeýge jatpaıdy. Qazirgi ýaqytta normatıvtik aktilerde osy tıptegi qurylǵylardyń jiktelýi joq. Ishki ister mınıstrligi elektrsamokattaryn kez kelgen kólik quralyna, mysaly, mopedterge nemese skýterlerge taǵaıyndaý birqatar tehnıkalyq aıyrmashylyq pen paıdalaný erekshelikterine baılanysty múmkin emes ekenin aıtady.
– Keden odaǵynyń dońǵalaqty kólik quraldarynyń qaýipsizdigi týraly tehnıkalyq reglamentine sáıkes, jalpyǵa ortaq paıdalanylatyn joldarda paıdalanýǵa arnalǵan kez kelgen kólik quraly jaqyn jáne alys jaryqpen, jaryq shaǵylystyrǵyshtarmen, burylý kórsetkishterimen, gabarıtti jaryqtandyrýmen, tejegish sıgnalymen, spıdometrmen jáne búıir aınalarmen jaraqtandyrylýǵa tıis. Bizde olardyń eshqaısysy joq, qalaı?
Kórsetilgen qurylǵylarǵa tıisti jikteýdiń jáne tehnıkalyq talaptardyń bolmaýy mundaı quraldardy basqaratyn tulǵalardyń quqyqtary men mindetterin zańnamalyq túrde bekitýge múmkindik bermeıdi. Sondaı-aq tehnıkalyq retteýdiń qajetti ádisterin, naryqtaǵy aınalym nemese paıdalanýǵa berý qaǵıdalaryn, qaýipsizdik talaptaryn, sáıkestikti baǵalaý rásimderin, tańbalaýdyń biryńǵaı talaptaryn belgileý qajet. Osyǵan baılanysty elektr samokattaryn ákelý men qaýipsiz paıdalanýdy quqyqtyq retteý qajet dep sanaımyz, – degen edi N.Júsip.
Qazir standart ázir
Búginde Ishki ister mınıstrligi elektrsamokattardyń qozǵalysyn retteıtin standartty ázirlep úlgergen. Atap aıtsaq, 1 shildeden bastap elimizde elektrosamokattardyń tehnıkalyq sıpattamasyn anyqtaıtyn ulttyq standart kúshine endi. Áli kúnge deıin memlekettik organdar, qoǵamdyq birlestikter, ýrbanıster, qarapaıym turǵyndar tarapynan usynystar túsip jatqan kórinedi.
IIM Ákimshilik polısııasy komıteti tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Jandos Muratalıevtiń aıtýynsha, ótinishter jiti nazarǵa alynyp, jyl sońyna deıin Zańǵa ózgerister engizý boıynsha naqty qadamdar jasalmaq. Bir anyǵy, endigi jerde 16 jasqa tolmaǵan jasóspirimder samokatty tizgindeı almaıdy. Samokattardyń jaryqtandyrylýy da – basty nazarda.
– Elektrsamokattardyń ortasha jyldamdyǵyna qatysty másele bar. Bul másele birinshi jyl talqylanyp jatqan joq. Atalǵan problema Almatyda bastaldy. Sebebi qalanyń basym bóligi elektrsamokat qoldanýshylary atandy. Biz 3 jyl kóleminde bul túıtkildi talqylap, zań júzinde ózgeris engizýdi jón kórdik. Elektrsamokattarǵa qatysty standart qabyldaýdy durys dep sanadyq. Jyl sońyna deıin jol qaýipsizdigi týraly zańdarǵa jáne Ákimshilik kodekske ózgertýler engizemiz.
«Samokattardyń» túrleri, júrgizýshisine beriletin mártebe jáne onyń mindetteri men quqyǵy sekildi talaptar kórsetiledi. Bul normalardy basqa memlekettik organdar men qoǵam belsendileri talqylaıdy. Elektrsamokatyn qoldanýshylardan júrgizýshi kýáligi suralmaıdy. Alaıda samokat aıdaýshylar jolǵa, qoǵamdyq kólik jolaǵyna shyqsa, jasy 16-ǵa tolýy kerek. Elektrsamokattarda mindetti túrde jaryq bolýy qajet. Qalǵan talaptardy zańǵa ózgerister engizý kezinde talqylaımyz, – dedi J.Muratalıev.
Jalǵa beretinderdiń jaǵdaıy jaqsy
Elektrsamokattardyń qozǵalysyn retteıtin ózgerister ony jalǵa beretin kompanııalarǵa salqynyn tıgizbeıtin sııaqty. Áleýmettik jelilerdi sholyp otyryp, Jet Sharing elektrsamokattardy jalǵa berý kompanııasy basshylyǵynyń pikirin kózimiz shaldy. «Jańa standart halyqaralyq tájirıbege negizdelgen soń ıeligimizdegi elektrsamokat qurylymyna ózgeris qajet emes. Sebebi bizdiń kompanııa eń zamanaýı sherıngtik samokattardy paıdalanady. Ol sıgnaldyq dybyspen jabdyqtalǵan, eń joǵary jyldamdyq 25km/saǵ-pen shektelgen. Sondyqtan bizdiń tarapymyzdan eshqandaı jańalyq engizilmeıdi», deıdi kompanııa basshylyǵy.
Jet Sharing samokattary Qazaqstan, Grýzııa, Armenııa, Serbııa, Belarýs, Qyrǵyzstan elderinde qyzmet kórsetedi. Elimizde 300 myńnan asa paıdalanýshysy bar eken. Kompanııa basshysynyń sózine súıensek, qalalardyń kólik júıesinde elektrsamokattar ózindik mańyzǵa ıe. Kompanııa ókilderi Almaty qalasy buǵan dálel bola alady dep esepteıdi. Biraq Nur-Sultan qalasynda veloınfraqurylym endi damyp jatqandyqtan, elektrsamokatty qalanyń kólik júıesine tolyqqandy engizý ázirge qıynǵa soǵyp tur. Iri qalalarda samokattardyń qajettiligi qala turǵyndarynyń sanyna qaraı esepteledi eken. Mysaly, ınfraqurylymy qatty damymaǵan Túrkııada «200 turǵynǵa – 1 samokat» formýlasy qoldanylady. Al Eýropa elderinde 100-140 turǵynǵa bir elektrsamokattan keledi.
Qoryta aıtsaq, elektrsamokattardyń qozǵalysyn retteıtin zań jobasy der kezinde qabyldanbaq. Árıne, bul másele erte qolǵa alynǵanda bálkim birneshe adamnyń ómirin saqtap qalar ma edik, kim bilsin?! Áıtse de, eshten kesh jaqsy. «Samokatqa» arnaıy jol salynbaıtyny birden aıtyldy. Endeshe, quqyqtyq jaýapkershilikti arttyratyn qadamdarǵa barǵan jón. О́z densaýlyǵy bylaı tursyn, ózgeniń ómirine qaýip tónetinin eskersek, zań jobasynda shıkilikke jol berilmeıdi dep senemiz.