Iá, Tolstoıdy túsiný qıyn. Bálkı, oı bıigimiz jetpeıdi. Bálkı, ol basqa ǵalamsharda ómir súrgen. Tolstoı aqsaqaldy túsinbeıtinimiz sol, jazýshy óziniń juldyzdy shyǵarmalary – «Soǵys jáne beıbitshilik» pen «Anna Karenınany» asa mensinbeıdi. Nemquraıdy qaraıdy. Bul oıyn, tipti qyryq jyldan keıin de ózgertken joq. Máselen, 1871 jyldyń qańtarynda Fetke jazǵan hatynda: «Endi «Soǵys» tárizdi myljyńǵa toly dúnıe jazbaıtynym úshin sondaı baqyttymyn», deıdi. «Myljyń» eken.
Al 1908 jyldyń 6 jeltoqsandaǵy kúndeliginde: «Jurt meni «Soǵys jáne beıbitshilik» jáne ózderi úshin asa mańyzdy kórinetin t.b. bos dúnıeler úshin jaqsy kóredi», dep jazady. Endi birde 1909 jyldyń jazynda Iаsnaıa Polıanaǵa kelýshilerdiń biri klassıkke «Soǵys jáne beıbitshilik» pen «Anna Karenına» úshin rızashylyǵyn bildiripti. Sonda jazýshy: «Bul Edısonǵa bireý kelip: «Men sizdi mazýrkany tamasha bılegenińiz úshin qatty qurmetteımin» deýimen birdeı. Men óz kitaptaryma múldem basqasha qaraımyn», dep jaýap beredi. Mundaı mazmundaǵy basqa estelik-jazbalar da jeterlik.
Sonda Tolstoı ımandaı shynyn aıta ma? Bálkı, bul avtordyń erkeligi de bolar. Biraq baıypty da, shynshyl Tolstoıǵa óz jaqsysyn jaman dep erkeleý de jaraspaıdy. Shynynda, bul qalamgerdiń talǵamy men talanty tarazyǵa túsken tusta týǵan ádilet bolsa kerek-ti. Kim bilsin... Tolstoılyq talǵamdy túsiný de bir muń.
«Soǵys jáne beıbitshilik» ataýy búginde álem oqyrmandarynyń sanasyna ábden sińip, jattalyp qaldy. Shyǵarma tarıhyna zer salsaq, bul ataýdyń birneshe nusqasy boldy: «1805 jyl» («1805 god») (osy ataýmen roman úzindisi jaryq kórgen), «Jaqsy aıaqtalǵannyń bári jaqsy» («Vsıo horosho, chto horosho konchaetsıa») jáne «Úsh kezeń» («Trı pory»).
Zertteýshilerdiń aıtýynsha, jazý barysynda Tolstoı derekkózderge erekshe baıyptylyqpen qaraǵan. Kóptegen tarıhı, memýarlyq ádebıetpen tanysty. Oǵan «paıdalanylǵan ádebıet tizimindegi» akademııalyq basylymdar dálel. «1812 jylǵy Otan soǵysynyń sıpattamasy» kóptomdyǵy, M.Bogdanovıchtiń tarıhy, M.Korftyń «Graf Speranskııdiń ómiri», M.Sherbınınniń «Mıhaıl Semıonovıch Voronsovtyń ómirbaıany». Sondaı-aq fransýz tarıhshylary Terdiń, A.Dıýma-ákeıdiń, Jorj Shambreniń, Maksımelen Fýanyń, Per Lanfreniń materıaldaryn da paıdalandy. Tizimde masondyq jóninde zertteýler de, oqıǵaǵa tikeleı qatysýshylardyń – Sergeı Glınkanyń, Denıs Davydovtyń, Alekseı Ermolovtyń jáne basqa da kóptegen adamnyń estelikteri de bar. Napoleonnyń ózinen bastap, kóptegen fransýz memýarıstiń tolyq tizimi keltirilgen.
Al osy myń-mıllıon ret oqylǵan «Soǵys jáne beıbitshilikte» tup-týra 559 keıipker bar desedi. Onyń 200-i tarıhı tulǵalar bolsa, qalǵan kópshiliginiń shynaıy prototıpteri bar. Oıdan shyǵarylǵan keıipkerlerdiń famılııalarymen jumys istegen kezde (jarty myńnan astam adamǵa esim men famılııa taýyp berý ońaı sharýa emes, árıne) Tolstoı mynadaı negizgi úsh joldy ustanypty: shynaıy famılııalardy paıdalandy, shynaıy famılııalardyń túrin ózgertti, shynaıylardyń úlgilerine súıene otyryp, jańasyn oılap tapty.
Romannyń kóptegen epızodtyq keıipkeri tarıhı tanymal famılııalarǵa ıe. Máselen, kitapta Razýmovskııler, Mesherskııler, Grýzınskııler, Lopýhınder, Arharovtar jáne taǵy basqalary atalady. Al naǵyz keıipkerler bolsa, ádette, ájeptáýir tanymal bolsa da, shynaıy emes, jasyryn famılııalarmen búrkemelengen. Munyń sebebi retinde jazýshynyń keıbir minez-qulqynyń qyrlary ǵana alynǵan keıipkerdi qandaı da bolmasyn naqty prototıppen baılanystyrǵysy kelmegenimen túsindiriledi. Olardyń qatarynda Bolkonskıı (Volkonskıı), Drýbeskoı (Trýbeskoı), Kýragın (Kýrakın), Dolohov (Dorohov) bar. Árıne, Tolstoı qııalǵa da berildi. Roman betterinde naqty otbasymen baılanysy joq, biraq tektiligi bilinip turatyn famılııalar da ushyrasady (Peronskaıa, Chatrov, Telıanın, Desal jáne t.b.).
Búginde kóptegen keıipkerdiń naqty prototıpteriniń esimderi de belgili. Mysaly, Vasılıı Dmıtrıevıch Denısov – Nıkolaı Rostovtyń dosy, onyń prototıpi áıgili gýsar jáne partızan Denıs Davydov boldy. Rostovtar otbasynyń tanysy Marııa Dmıtrıevna Ahrosımovanyń obrazy general-maıordyń jesiri Nastasıa Dmıtrıevna Ofrosımovadan alynǵan. Onyń beınesi áserli shyqqany sonshalyq, ony Aleksandr Grıboedov óziniń «Gore ot ýma» komedııasynda aına-qatesiz qaıtalaıdy. Onyń uly, bretıor, dýmanshyl, al keıin partızandyq qozǵalystyń kóshbasshylarynyń birine aınalǵan Fıodor Ivanovıch Dolohovtyń boıynan birneshe prototıptiń – soǵys qaharmandary, partızandar Aleksandr Fıgner men Ivan Dorohovtyń, sondaı-aq ataqty dýelıant Fıodor Tolstoı-Amerıkanestiń minez-qulyqtary baıqalady.
Al kári knıaz Nıkolaı Andreevıch Bolkonskııdiń, shaý tartqan ekaterınındik aqsúıektiń obrazyna jazýshynyń naǵashy atasy, Volkonskııler áýletiniń ókili arqaý bolǵany málim. Qart Bolkonskııdiń qyzy jáne knıaz Andreıdiń apasy knıajna Marııa Nıkolaevnanyń obrazyn Tolstoı óz anasy Marııa Nıkolaevna Volkonskaıadan (turmysta Tolstaıa) somdady.
Osyndaı túrli ańyz ben aqıqatqa qurylǵan tutas ǵasyrdyń uly shyǵarmasy avtordyń ózine qalaı unamaýy múmkin deısiń. Jazýǵa attaı alty jylyn jumsap, segiz ret kóshirip, qaıta jazǵan hám álemniń túkpir-túkpirine atyn jaıǵan, abyroı-ataq alyp kelgen roman nege Tolstoıǵa rızashylyq sezim syılamady eken?.. Nege jaqsy jazǵanyn moıyndamaıdy?
Qaıtkenmen, Tolstoıdy túsiný qıyn.