Qos muhıttyń qurmetine

EKSPO shejiresi: San-Fransısko, 1915 jyl.

Amerıkanyń San-Fransısko qalasynda  ótken Búkilálemdik jetistikter kórmesi EKSPO tarıhynda eń uzaqqa sozylǵan jahandyq shara boldy. Ol buryn-sońdy tarıhta adamzat qolymen jasalǵan eń iri joba – qos muhıtty jalǵastyrǵan Panama kanalynyń paıdalanýǵa berilý qurmetine arnaldy. Al is júzinde bul Halyqaralyq kórme AQSh-tyń álemdik damý sahnasyndaǵy orasan zor áleýetin pash etti. 1915 jylǵy Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń jalaýy San-Fransısko qalasynda 20 aqpannan 4 jel­toq­sanǵa deıin toǵyz aı boıy jelbiredi. Tynyq jáne Atlant muhıttaryn bir-birine  jalǵaǵan Panama kanaly adamzat qolymen jasalǵan eń iri jobalardyń birinen sanalady. Kanaldyń uzyndyǵy 81,6 shaqyrymdy quraıdy. Osy sý jolynyń nátıjesinde Nıý-Iorktan San-Fransıskoǵa deıingi sý joly qatynasy 22,5 myń shaqyrymnan 9,5 myń shaqyrymǵa deıin qysqardy. Panama kanalyn salý qurylysyn AQSh-tyń áskerı mınıstrligi 1904 jyly bastap, 10 jyl boıy toqtaýsyz júrgizdi. Qurylys jumystaryna 400 mln. dollar qarjy jumsalyp, 70 myń adam jumys istedi. Qurylys jumysyn salý barysynda olardyń 5600-den astamy opat boldy.  Panama kanaly arqyly alǵashqy keme 1914 jyldyń 15 tamyzynda júrgen bolatyn. HH ǵasyrdyń basynda San-Fransısko AQSh-tyń eń baı jáne erekshe gúldengen qalalarynyń birinen  sanalatyn edi. Alaıda, 1906 jyly bolǵan alapat jer silkinisi jáne odan keıin oryn alǵan órt San-Fransısko qalasyn jermen-jeksen etti. AQSh senaty  Panama kanaly qurylysynyń aıaqtalýy qurmetine (kanalmen alǵashqy keme 1914 jyly júrdi) iri halyqaralyq shara – Búkilálemdik jetistikter kórmesin ótkizýge sheshim qabyldady. Ondaǵy basty maqsat, eldiń kúsheıip kele jatqan áleýetin paıdalana otyryp, az ýaqyttyń ishinde tabıǵat apatynan joıylyp ketken qalany qalpyna keltirý, burynǵydan da ásem ári kórikti qala turǵyzý bolatyn. Kórme qalashyǵyna 2,6 sharshy shaqyrym jer bólindi. Qurylys alańynyń aýmaǵy muhıt jaǵalaýyndaǵy Meıson aılaǵynan Altyn qaqpa buǵazyna deıin sozyldy. 76 qalalyq kvartal qonystanatyn aýmaqta kórmege qatysatyn álemniń 31 memleketi men AQSh-tyń barlyq derlik shtattary ózderiniń pavılondaryn turǵyza bastady. Sol kezeńdegi gazetter kórme qalashyǵyndaǵy barlyq pavılondar men attraksıondardy túgel aralap shyǵý úshin bir jylǵa jýyq ýaqyt qajet dep áserlep jazdy. Kórme qalashyǵy ornalasatyn qurylys alańyn daıyndaýdyń ózi orasan zor kúsh-jiger men qarajatty qajet etti. Buǵazdyń sýy basyp jatqan jerlerdi qurǵatý úshin 230 myń tekshe metr topyraq tógildi. Kúni keshe teńiz tolqyny jaǵalaýǵa soǵyp jatqan aýmaqtar qurǵatylyp, qurylys nysandary salyna bastady. Búginde bul jerge San-Fransıskonyń  keremet aýdandarynyń biri – Marına aýdany qonys tepken. Qurylys nysandaryn salatyn arhıtektorlar aldynda kórme qurmetine salynatyn barlyq qurylys nysandary bir maqsatqa – qalanyń sáýletin barynsha abattandyrý jobasyna baǵyndyrylýy tıis boldy. Bolashaq kórme qalashyǵynyń bas arhıtektory bolyp sol kezeńdegi Amerıka sáýlet óneri salasynyń belgili ókilderiniń biri Djordj Kelhama belgilendi. Onyń tikeleı basshylyǵymen turǵyzylǵan bıiktigi 130 metrden asatyn  Qymbat buıymdar munarasy sáýlet óneriniń erekshe jetistikteriniń birinen sanaldy. 43 qabattan turatyn munaranyń árbir qabaty arnaıy qashalǵan 105 myń túrli-tústi Bogema shynylarymen árlendirildi. Bul túrli-tústi shynylar kúndiz kún nuryna shaǵylyssa, túnde arnaıy ornatylǵan 50 qýatty elektr projektorlarynyń jaryǵymen neshe túrli túske enip, qulpyryp turatyn boldy. Ozyq arhıtektýralyq sheshim úlgisi bolyp tabylatyn bul munarany kórmeni tamashalaýshylar «Kún munarasy» dep te atady. Munaranyń arkasy kórme qalashyǵyna kiretin ortalyq qaqpa qyzmetin atqardy. Saltanatty qaqpadan kirgen qonaqtar birden Álem alańyna tap bolady. Odan ári jyldyń tórt mezgilin pash etetin – Maýsym alańyna ótedi. Odan ári qonaqtar Molshylyq alańyna aıaq basady. Mine, naq osy alańda óndiris jetistikteriniń nebir keremetteri kórinis tapty. Azyq-túlik saraıy, Bilim saraıy, О́ner saraıy, Metallýrgııa saraıy dep atalatyn pavılondarda sol zamannyń aldyńǵy qatarly memleketteriniń óndiris ónimderi keńinen kórinis tapty. Kórmeni tamashalaýǵa kelgen qonaqtardy Mashına saraıynyń kórinisi ǵajap áserge bóledi. Saraıdyń uzyndyǵynyń ózi 300 metr, eni 111 metr, bıiktigi 41 metrge sozyldy. Mine, osynsha keńistikti alyp jatqan pavılonǵa 2 myńnan astam mashına jasaý salasynyń ozyq jetistikteri qoıyldy. San-Fransıskodaǵy Búkilálemdik jetistikter kórmesinde sońǵy 10 jyl ishindegi dúnıe júzindegi ǵylym men tehnıka salasyndaǵy adam balasy qol jetkizgen jetistikterdiń barlyǵy derlik pash etildi. Munda avtomobılderdiń, aeroplandardyń, telefon, telegraftyń nebir úlgileri, qysqasy, HH ǵasyrdyń basyndaǵy álemniń barlyq  jetistikteri qoıyldy. Máselen, Kólik saraıynda Ford mashına jasaý zaýytynyń óndiristik konveıeri ornatyldy. Osy konveıerden kórmeni tamashalaýshylardyń kózinshe jańa mashınalar qurastyryldy. Konveıerden árbir 10 mınýt saıyn bir jańa mashına shyǵarylyp otyrdy. Jalpy, kórme jalaýy jelbiregen toǵyz aıdyń ishinde osy konveıerden 4400 jańa mashına shyǵarylǵan eken. Sonymen birge, EKSPO kórmesin tamashalaýshylardy «Djeneral elektrık» atty endi ǵana qurylǵan jas kompanııanyń ónimderi de erekshe qyzyqtyrdy. 1915 jylǵy Búkilálemdik je­tis­tikter kórmesi San-Fransısko qala­synyń ekonomıkalyq damýyna qar­qyndy serpin berdi. Kórmeni álemniń barlyq shalǵaıynan kelgen 18 mıl­lıonnan astam adam tamashalady. Bul halyqaralyq aýqymdy shara qala bıýdjetine 1 mıllıon dollardan astam paıda ákeldi. Jylqybaı Jaǵyparuly, «Egemen Qazaqstan».