Bir adamnyń ǵumyryn ańyzǵa aınaldyrýǵa keıde ónerdiń de kúshi jetpeıtin sııaqty kórinedi. Áıtpese alyp teńizdeı óner aıdynynda osyǵan deıin talaı talantty jannyń izi qaldy – biraq, bári birdeı ańyz-ǵumyr keshe alǵan joq.
Iá, taǵy da Hem aǵaı... Ol týraly myń-san sóz ótken ǵasyrdan beri aıtylyp keledi, áli de jazylar. Onyń túr-turpaty, júris-turysy, kıim kıisi, stıli – bári-bári erekshe-tin. Qoljazbasyn qoltyǵyna qysyp, kózildiriginiń qyryna qaǵaz qystyryp, ylǵı júnnen toqylǵan jempir kıip júrýshi edi. Qaýǵadaı saqaly da ózine jarasatyn. Álemniń ár túkpirindegi oqyrman onyń osy dıdaryna tabynyp, sýretin qabyrǵalaryna japa-tarmaǵaı ilip jatty. Ádebı ortada elikteý seli qatty júrdi. Jas romantıkter «uly Hem aǵaısha» ómir súrýdi qalady. Hemıngýeıge eliktegenderdiń bári Hemıngýeıshe jazǵysy keldi. Alaıda eshqaısysy Hemıngýeı bola almady. Bul – aqıqat.
Onyń ómiri qym-qýyt baqytty-baqytsyz oqıǵalarǵa toly. Jeti roman jazyp, úsh soǵysty kórgen, eki ret qaterli ushaq apatynan aman qalǵan jazýshy otbasynyń ortanshysy edi. Ákesi Klarens – shıpager, sheshesi Greıs kompozıtor bolatyn. Ol baqýatty otbasynda erjetti. Ulynyń oıyn-saýyqqa asa úıir emestigin baıqaǵan ákesi oǵan ańǵa shyǵýdy, balyq aýlaýdy, orman aralap, taý kezýdi úıretedi. Ońtústik Mıchıgannyń baıtaq dalasyn kezip ósken bolashaq jazýshy tabıǵatpen óte jaqyn boldy. Shyń-quzdyń bıigi, ózen-sýdyń gúrili men qustardyń ánine elitip ósti. Sodan bolar, Hemıngýeı týraly estelikterde zamandastary onyń adamdardan góri ańdarmen kóbirek til tabysa alatynyn jazady. Iá, jazýshy Afrıkada talaı arystandy atyp óltirdi, muhıtta alyp balyqtardy aýlady. Kýba men AQSh-ta záýlim úılerge, ıahtalarǵa ıelik etti.
Bir qaraǵanda, Hem aǵaı adam qyzyǵarlyq ómir súrgendeı kórinýi múmkin. Degenmen onyń Birinshi jáne ekinshi dúnıejúzilik soǵystarǵa qatysqanyn, Ispanııada bombanyń astynda qalǵanyn, Germanııany bombalaǵan ushaqtarda bolǵanyn, al amerıkalyq ásker Normandııaǵa basyp kirgende, fransýz partızandarynyń tobyn basqaryp, Parıjdi azat etýge qatysqanyn umytpaıyq.
Hemıngýeıdiń «Amerıkasyn» qazaq oqyrmanynan buryn Máskeý tanydy. «Amerıkasyn» dep senimdi aıta almaıtynymyz – ol Amerıkada týyp, ósse de, Amerıka týraly kóp eshteńe jazbaǵan. Birshama jyldar Gavanada turǵan hám úlken shaharlarda jıi saıahattaǵan jazýshy Nıý-Iorkti «aldamshy qala» dep sanap, tipten unatpapty. Al Parıjdi erekshe jaqsy kórdi. Júrgen-turǵanyn jurtqa jarııa etkisi kelmeıtin, ózi qalamaıtyn adamdarǵa bir mınýt ýaqytyn qımaıtyn ol birde sáti túsip, jazýshy Lılııan Rospen kezdeskende: «Parıjge qaıta-qaıta oralǵandy jaqsy kóremin. Ol jaqta eshkimniń suraǵyna jaýap bermeımin. Ári men jóninde eshkim eshnárse bilmeıdi de. Baıaǵy bir kezderdegideı, shashyńdy bir ret te qıdyrmaı, alqam-salqam júre beresiń. Ol qalada belgisiz bir kafelerge baryp júrýdi kóńilim qalaıdy. Ondaǵy bar tanysym – ofısıant pen kezekshi ǵana. Árqashan ózimniń táýir kóretin tamaqtarym daıar turatyn, ári jaqsy, ári arzan meıramhanalar taýyp alamyn. Qalanyń o sheti men bu shetin jaıaý aralap júrgendi janym qalaıdy. О́ıtkeni onyń ana bir jerinde basyńnan qatelik ótken bolsa, myna bir shetinde basyńa nebir jaqsy oılar oralady», deıdi.
Shyǵarmadaǵy basty keıipkerleri amerıkalyqtar bolǵanymen, oqıǵalyq keńistik ózge óńirlerde órbıdi. Onyń F.Kýper, M.Tven, T.Draızer, O’Genrı, sondaı-aq zamandastary F.Skott Fısdjerald, Ý.Folknerlerden ózgesheligi de osynda.
Al qazaq tiline «Kılımandjaro – qarly taý» povester men áńgimeler jınaǵyn Nábıden Ábýtalıev, «Shal men teńiz» povesin Nyǵmet Ǵabdýllın, «Qosh bol, maıdan!» romanyn Qurmanǵazy Qaramanuly, «Úndis aýyly» áńgimesin Nurjan Qýantaıuly aýdardy.
Oqyrman Hem aǵaıdyń alǵashqy áńgimelerin erekshe unatady. Árıne, onda adam janyna áser etetin kirshiksiz taza sezim bar. Al kemeldikke jetken shaqtaǵy «Frensıs Makomberanyń uzaqqa sozylmaǵan baqyty», ıakı «Kılımandjaro taýynyń qarlary» áńgimelerinde jazýshynyń tásildi kóp qoldanatyny baıqalady. Aqıqatynda, Amerıkada Hemıngýeıden áldeqaıda myqty jazýshylar az emes. Máselen, Shervýd Andersen. Birinen soń biri Nobel syılyǵyn ıelengen Hemıngýeı men Folkner jazýyna Andersen shyǵarmalary kóp áser etti.
Sóıtken Hemıngýeı shyǵarmalarynyń qazaq prozasyna tıgizgen yqpaly kúshti boldy. Ásirese, alpysynshy jyldary ádebıetimizge kelgen talantty býyn Ábish Kekilbaıuly, Saıyn Muratbekov, Muhtar Maǵaýın, Tólen Ábdikuly, Dýlat Isabekovterdiń qalamynan kórinedi. Al sýretkerdiń «Shal men teńiz» áńgimesi men Shyńǵys Aıtmatovtyń «Teńiz jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbet» týyndylarynan adam rýhynyń myqtylyǵyn kózdegen ıdeıanyń úndestigin baıqamaý múmkin emes.
Sol Shyńǵys Aıtmatov bir suhbatynda jıyrmasynshy ǵasyrdyń uly jazýshysy retinde eki qalamgerdi – Tolstoı men Hemıngýeıdi atapty. Kelisemiz. Tolstoı – klassık hám sheberligine sóz joq. Al Hemıngýeı yqshamdyqqa qurylǵan, aıtar oıyn jumbaqtap jetkizetin jańa prozanyń irgetasyn qalap ketti. Hem aǵaıdan keıin álem ádebıetinde kórkem prozanyń jańa dáýiri sezildi.
«Seni joqtap kúńirenedi qońyraý» – jalǵyzdyq jyry. Odan bólek «Qosh bol, maıdan!» «Iemdený jáne ıemdenbeý», «Tústen keıingi ólim», «Áıelsiz erkekter», «Shal men teńiz», «Jańbyrda qalǵan mysyq», «Muhıttaǵy araldar» – shyǵarma ataýlary da jalǵyzdyqtan, qulazýdan habar beredi. Jalpy, Amerıka ádebıetiniń tarıhynda Hemıngýeıdeı joly bolǵysh jazýshyny tabý áste qıyn. Bar ǵumyrynda tórt áıelmen bas qosty. Iá, óz zamanynyń áıgili jazýshylarymen hám saıasatkerlerimen aralasty, tipti dos boldy. Iá, ol búkil álemdi aralap shyqty. Iá, bárin kórdi, basynan ótkermegeni joq. Sonda da jalǵyz...