Bir ǵylymnan basqanyń...

Erte kezden qolǵa alǵan, qolǵa alyp tolǵanǵan kitabymyzdyń biregeıi – Abaı atanyń qos tomdyq qara kitaby-tyn. Shym-shytyryq, keıde tym túsinikti, keıde tym rabaısyz, aqylǵa aýyr, oıǵa salmaq bolǵan tyńsúreń shyǵarmalar qoraz kámpıtteı úıirip, tańǵajaıyp «Myń bir tún» ormandaryn ashty. Múmkin jattadyq, múmkin keıbirin oǵash kórdik, biraq sol syrty tereńine tartar qara qurdymdaı abzal kitap bizge ǵylymǵa qushtarlyq syılapty.

Hákim ǵylymsyz adamdy tózgisiz syn­ǵa alady, ájýaǵa aınaldyrady. Ǵylymsyz ǵıbadatqa barmaq bolyp, qulyndaı quldyrańdaǵan Abyralyǵa «Pashol dereý kúnákar!» dep dúrse qoıady. Endi birde «saıaz júzer saıqaldar ǵapyl qalar» dep taǵy bir bilimge umtylmas jolaýshynyń jonynan taspa tilip ótedi. «Qashan bala ǵylym-bilimdi mahabbatpen kókserlik bolsa, sonda ǵana onyń aty adam bolady» deıdi birde. Budan soń oqyrman jasqa bilim-ǵylymnan qadirli ne bolmaq?

Dúnıe de ózi, mal da ózi,

Ǵylymǵa kóńil berseńiz.

Bilgenderdiń sózine,

Mahabbatpen erseńiz.

Aqyl senbeı senbeńiz,

Bir iske kez kelseńiz.

Ǵylymǵa bas urý kezinde aqyldyń orny orasan. Konfýsıı: «Oısyz oqý beker» degen-tin. Iаǵnı oqyǵan dúnıeni aqylmen tarazylap, qorytyp, júrekke engizý shart. Shákárim Qudaıberdiuly:

Ǵylymsyz adam aıýan,

Ne qylsań da ǵylym bil.

Ǵylymǵa da kerek jan,

Aqylsyz bolsa ǵylym tul, –

deıdi. Iá, basqarýshy, barlaýshy aqylsyz ǵylym jııý – sýǵa jazǵan sertpen teń.

Ǵylym-bilimge jolǵa shyq­qan talapty er úshin Abaı sózi taptyrmas gıd, quny joq ustaz. Ustazy joqtyń ustanymy joq degendeı, bilim jolynda aqyl-bilimi asqan tulǵanyń jolbelgi kórsetýi mańyzdy. Hákim otyz ekinshi sózinde «bilim ǵylym úırenbekke talap qylýshylarǵa» keńesin aıtady. «Áýeli – bilim-ǵylym tabylsa, ondaı-mundaı iske jaratar edim dep, dúnıeniń bir qyzyqty nársesine kerek bolar edi dep izdemekke kerek. Onyń úshin bilim-ǵylymnyń ózine ǵana qumar, yntyq bolyp, bir ǵana bilmektiktiń ózin dáýlet bilseń jáne ár bilmegenińdi bilgen ýaqytta kóńilde bir rahat huzýr hasıl bolady». Shynynda «bilimniń lázzatyn bilse patsha taǵynan bas tartar edi». Eger bilim izdeýde oıǵa bóten maqsattar kirikse, onda bilim adamǵa araıyn ashyp, úlbirek maqtadaı kóńilge enbeıdi. «Asyrap alǵan shesheniń meıirimi» sekildi bolady.

Joǵary sanatty tulǵalarǵa tán ortaq qun­dylyqtyń biregeıi – ǵylym. Ǵumyr boıy sharq uryp bilim izdep, qonysy rýhanı oshaqqa aınalǵan Lev Tolstoı «Arylýynda»: «Bilimniń osynaý ormanynan ómir suraqtaryna ja­ýap izdeı júrip, ormanda adasyp ketken adamnyń basynan keshetindeı sezimdi men de bastan ótkerdim. Orman ishinde tutasa ósken aǵashtardyń kózge túrtse kórgisiz qarańǵylyq jaılap turatyn tustary da, alańqaılar men alqaptardan turatyn sáýleli tustary da bolady» deıdi. Rasynda, oı eńbegi – eń aýyr eńbek, azapty eńbek. Qıys ketseń jarǵa qulatar túnegi, týralyqpen jortsań keıde súıek jutqan sıyrdaı syndarly aldyńnan shyǵatyn túıini bar. Bir qyzyǵy, bilim jolynda artqa qaıtar kópir bolmaıdy. Ol kópir áldeqashan órtelgen. Nege degende, bilim degenimiz úzdiksiz jańa qurlyq ashýdan, tynymsyz tasqyndarmen jaǵalasýdan turady. Sodan da Blez Paskal: «biz mun­da qandaı bıiktikten qulaǵanymyzdy bilý úshin keldik», dedi. Borhestiń «Jum­baq ǵajaıyp» atty shyǵarmasynda kitapha­nada adasqan keıipkerdiń bastan ótker­gen oqıǵasy baıandalady. «Tań aldyn­da tús kóripti, túsinde Klementkým kitapha­nasynyń dálizinde adasyp júr eken. Qara kózildirikti kitaphanashy «Ne izdep júrsiz?» dep surady. «Qudaıdy» dedi Hladık. Kitaphanashy: «Qudaı kitapha­nadaǵy tórt júz myń kitaptyń bir para­ǵyndaǵy áldebir áriptiń ishinde» deıdi». Jazýshy qyzyqty sıýjet arqyly Qu­daıǵa barar joldyń sonshalyq uzaq­tyǵyn, ol jol tek kól-kósir, alyp shyr­sha­­daı arsa-arsa eńbekpen ushtasaryn sóz etedi.

Abaı atanyń bir artyqshy­lyǵy uǵymy janartaý uńǵy­syna barabar kesek oılardy qysqa sózge ne shýmaqqa syıdyra ­alýynda. Máselen, myna eki tarmaq túpsiz sanańyzǵa bórene laqtyryp, danysh­pandyqtyń altyn arqanyna asylyp tur­ǵandaı.

Bir ǵylymnan basqanyń,

Bári de kesel asqanǵa.