Ar ustanymy, ımandylyq jáne sert

Búgingi sóz erteńge jaramaı, kúnde ózge­rip jatqan almaǵaıyp zamanda «atany – bala, aǵany – ini ańdyp, bir shańyraqtyń astynda ómir súrip jat­qan­dar Abaı zamanynda da bolǵan. Ańǵarǵysh aqyn adam boıyndaǵy osy kemshiliktiń senimsizdikten týatynyn dóp basady. Sózdiń kıesi, energııasy bar dep jıi aıtyp júrgenimizben babatanymnan kele jatqan sertti joǵaltyp alǵan búgingi urpaqtyń jaı-kúıin:

Atany bala ańdıdy, aǵany – ini,

It qorlyq nemene eken

súıtken kúni?

Aryn satqan mal úshin anturǵannyń,

Aıtqan sózi qurysyn, shyqqan úni, – dep dál jetkizedi.

Asty aǵyndy, ústi tolqyndy dúnıe-tirliktiń tolqynyna malynyp, janyń jabyrqaǵan sátte, ómirdiń san qatpar synynyń sheshýin taba almaı qınalǵan kezde Abaı shyǵarmalary ımanyńdy, rýhyńdy oıatyp, jabyrqaǵan janyńa sáýlesin shashyp sala beredi. Keıbir sát­terde janyńyzda júrgen jannyń sert buzar satqyndyǵyna nalyp, sebep­siz­den-sebepsiz júregińiz qatty soǵyp lapyldap, maza bermegen kezde taǵy da Abaı sózine júginip:

Júregim, oıbaı, soqpa endi!

Bola berme tym kúlki.

Kórmeısiń be, toqta endi,

Kimge senseń – sol shıki! – degen ǵajap sóz sıqyryn oqyp, sabyrǵa túsesiz. Qandaı ǵajap qundylyq, netken joıqyn kúsh deısiz sosyn.

Abaı shyǵarmalaryndaǵy babatanym baspaldaǵynyń bıik te munarly bolýy­nyń basty sebebi – kez kelgen pendeniń ishki kúızelisi men qıyn sura­ǵyna jaýap taba alýy. Uly danysh­pannyń sózderin oqyp, «Uly Abaıdyń da basynan osyndaı jaǵdaı ótken eken-aý, jalǵyz ǵana meniń basymda emes eken» dep arqańa qanat bitkendeı alǵa umtylasyń.

Qazirgi tańdaǵy qazaq mádenıeti men salt-dástúrdiń kenjelep, ulttyq qun­dylyq baǵytynan taıyp, keler ur­paqqa berer rýhanı azyq taýsylyp tur­ǵan shaqta Abaıdyń qabyrǵaly qara sózderi jastarǵa baǵdarsham, adasqan ómir jolaýshysyna jetiqaraqshydaı járdemshi. Abaı murasyn jetkize taldap, aıtar oıyn adaspaı týra túsinip, Abaı álemine úńilgen saıyn ultqa degen súıispenshiligiń eselenbese, kemimeıdi.

Sezim músheleri arqyly jan álemin tanýdyń alǵy barlaýshysy, haýasty tanıtyn sıqyr ıesi – Abaı. Shyńǵystaýdyń eteginde Aqshoqynyń alasa shoqysynda, Jıde­baıdyń jıeginde otyryp, Qasqa­bulaqtaı qasqaıyp aǵatyn shaǵyn bulaq­tyń sýyn ishken hakim óneri asqan bekzadalarmen birigip, talaı daryndar men talanttardyń baǵyn jandyrdy. Kórigin qyzdyrdy. Jalǵan dúnıeniń jaryǵymen janaryn, qyzyǵymen kóńilin sýarǵan aqyn «Alystan sermep, júrekten terbep» jastyqpen ótken jalyn shaqtyń qyzýynan arylyp, ómirdiń ǵıbratty bolýy – nápsini tyıý, adamı esti jııýdan dep bildi.

Qajymas dos halyqta joq,

Aınymas sert qaıda bar?

Alda kórgen artta joq,

Mysqyl, ósek, aıla bar, – dep túsingen aqyn adamnyń adamshylyǵy ataqta emes, adamgershilikte ekenin uqtyryp, beıopa jalǵanda sáýleli ǵumyr súrýdiń basty kilti «aınymas sertte» ekenin aıtady.

Shyndyǵynda el táýelsizdigin alyp, óz aldymyzǵa ult bolyp, buǵan deıin joǵalt­qan rýhanı ulttyq qundyly­ǵy­myzdy qaıtaramyz dep «jahandanyp» júrip dala mektebinen úırengen kóp­tegen uly qundylyqtarymyzdan aıy­ryldyq. Sonyń eń bastysy da, biregeıi – sert. Eldiń birligi, berekesi, qurmeti, senim men syılastyqtyń bastaý kózi osy – sertten turady. Qazaq maqalyna aınalyp ketken Abaıdaı danyshpannyń sózge sheshen, el aýzynda júrgen birtalaı danalyq sózdiń ıesi Qunanbaıdyń «Erdiń eki sóılegeni ólgeni», «Ez kúnde óledi, er bir-aq ret óledi» degen tám­sil­deri el arasynda maqalǵa aınalyp ketken. Biz sert pen ýádeniń qunyn joǵalttyq. Sertten taıyp, ýádesin jo­ǵalt­qan adamnyń adamdyǵy, senimin álsi­retip, ımany kemıdi. Sert turmaǵan jerde senim turmaıdy. Senim joq jerde – ýáde bolmaıdy. Adamdar birine-biriniń senimin joǵaltqan jerde qurmet joq. Qurmet joq jerde bereke-birlik, syılastyq «biriniń-biri sózin qurmet etisý» qaıdan bolsyn? Biz osylardyń bárin joǵaltyp, qazirgi tańda qurmetti qoldan jasap, «Bálen jerdiń qurmetti azamaty» dep ataq berip júrmiz. Abaısha aıtsaq, «О́ziń qurmettemegen nársege bótennen qaıtip qurmet kútesiń?» (32-shi qarasóz). «О́zińdi óziń syılasań, jat janyńnan túńilmeı me»?

Sert, ýáde jóninde, er azamattyń ózin qur­metteýi sertke, ýádege baılanys­ty­lyǵy jóninde qart shejireshi, semeı­lik aqsaqal Beken Isabaevtyń aýzynan kóp estip edim. Beken aǵa Muhtar Áýe­zov­ti kórgen. «Abaı joly» roman-epopeıasynda qazaqtyń ult rýhanııatyna laıyq keıbir tarıhı derekterdiń engi­zil­meı qalǵanyn aıtyp otyratyn... Son­daı áńgimeniń biri – Qunanbaıdyń Seńgirbaımen kúsh synasýy.

Qunanbaıdyń ózi de aıtqan: «Elimniń mende ótelmes qaryzy bar. Meni eki ólim ajalynan, eki aıdaýdan alyp qalǵan elimniń tileýi» degen sózi bar.

Qunanbaı da 15 jasynan bastap kú­res­ke túsip, el arasyndaǵy ózi quralpy­las balýan degenderdi jyǵyp, balýan atanǵan. 18 jastar shamasynda Qunanbaı jaýyryny jerge tımegen Kótibaq rýy­nan shyqqan 15 jasynan áıgili bolyp, ataǵy jaıylǵan Seńgirbaı balýanmen kúresý oıynda bolady. Seńgirbaıdyń Qunanbaıdan jasy úlken, ári týysy, jaqyny. Seńgirbaıǵa kelip:

– Qaısymyz jyqqanymyzdy eshkimge aıtpalyq, jyqsam da, jyǵylsam da at shapan aıyp bereıin, sizben ońasha kúreseıin dep edim, – deıdi.

Sóıtip, Shyńǵystaýdyń qazirgi Jar­qym­baı bıigi degen saıynda ekeýi kezde­sip, kúresedi. Biraq qaısysy jyq­qanyn eshkim bilmeıdi. Olar da sertti buzbaǵan. At pen shapandy Seńgirbaı alady. Ýádege berik adamdar syrlaryn ishke saqtap eshkimge tis jarmaıdy. Seńgirbaı ólgen soń:

– Qaısyńyz jyqtyńyzdar? – degen zamandastaryna Qunanbaı:

– Sekeń óldi dep ýádeni buzǵanym laıyq emes, – dep jaýap bergen eken.

«Ýáde – qudaı sózi», «Er eki sóı­le­meı­di», «Myqty bolsań bopsaǵa shyda», t.b. degen támsildiń túıini osy. Ýádege beriktik degen osylaı bolsa kerek.

Qazirgi zamanda bizdiń joǵaltyp alǵan eń qymbat qundylyǵymyz – ýáde, ant, jaýapkershilik. Osylar joǵal­ǵan­nan keıin senim joǵaldy. Adamnyń adamgershilik deńgeıi sert pen senimnen turady. Senim joq jerde meıirim, mahabbat, qurmet joq. Bir úıde turǵandardyń arasynda senim men qurmet, birin-biri syılaý qalmaı barady... Jańa Qazaqstan qoǵamynda ómir súrip jatqan búgingi urpaqtyń joǵaltyp alǵan bas­ty qundylyǵy osy – ýáde men sert. Ýáde men sert buzylǵan jerde bereke de, yntymaq, yrys ta bolmaıdy. Dala mektebi qalyptastyrǵan babatanymnyń osy qundylyǵyn berik ustaǵan bolsaq, búgingideı almaǵaıyp zamanǵa urynbaı, jemqorlyq pen jeń ushynan jalǵasqan sybaılastyqtyń tamyryna balta shabylyp, ár júrekke ıman uıalaǵan bolar edi. Adamdar arasyndaǵy osyndaı opasyzdyqtyń kýási bolǵan Abaı:

Senimi joq sermende syrdy buzdy,

Anyq taza kórmeımiz dosymyzdy.

Qylt etpege kóńildiń keshýi joq.

Júreginde jatady ókpe-syzy, – dep nalıdy. Taǵy birde:

Rasy joq sóziniń,

Yrysy joq óziniń

О́ńkeı jalǵan maqtanmen

Shynnyń betin boıaıdy.

Bul sózimde jalǵan joq,

Aıtylmaı sózim qalǵan joq.

Abaılańyz, baıqańyz,

Eldiń jaıy solaı-dy, – dep «el buzylsa, salady shaıtan órnekti» qyn­jy­la eskertedi. «Bir sóz úshin jaý bolyp, bir sózi úshin dos bolyp, júz qubylǵan salt shyǵaryp» jańa Qazaqstannyń jańa qoǵa­myna jańasha qadam jasaımyz dep júrgenimiz «qý nápsini tyıa almaı» qur bosqa «atym shyǵyp júrse bolǵany» degen bos maqtan.

Biz jaýapkershilikti osylaı joǵalt­tyq!

Danyshpan aqyn sol oıshyldyǵy, sol haýasty, ıaǵnı sezimdi tanyǵandyǵy arqa­syn­da, «Adam balasy aqylsyzdyǵynan azbaıdy, aqyldynyń sózin uǵyp alarlyq júrekte jiger, qaırat, baılaýlylyq joqtyǵynan azady» deıdi (37-shi qarasóz).

Adamnyń jan dúnıesindegi ózgeris­ter­di batyl, búkpesiz aıtyp otyrǵan aqyn­nyń «Toty qus tústi kóbelek» óleńin­de:

Árkimdi zaman súıremek,

Zamandy qaı jan bılemek.

Zamanǵa jaman kúılemek,

Zamana ony ılemek! – degenindeı bul kúnde kim uıatsyz, betpaq bolsa, – sonyń már­tebesi ústem. Nápsisin tyıyp, boıyn toq­tatqan kisini syrtynan sybamasaq taǵy júre almaımyz. «Bir jańylsa» bol­dy, kek, jaqsylyǵyń kúnde umyt, jaý qojańdap bultıyp, dos qubylyp áýre eter» – degendeı bul zamanda bir bılik­tiń basynda otyrsań, dos-jaran­dy qyzyqtyrar baılyǵyń bolsa – myqtysyń. О́z otyńdy óziń óshirmeı, beınetińmen ǵana jan baǵyp júrseń – jamansyń. «Taýdaı talap bergenshe, barmaqtaı baq ber» degen sóz osydan qalǵan.

Uly aqynnyń uly murasy urpaqtan-urpaqqa jetip, qunyn joımaı, qaıta ýa­qyt ótken saıyn bıiktep, syry tereń­dep, aıtar oıy san qyrynan jarqy­raı kórinýi adamnyń jan dúnıesi ádildiginiń kilti tereńde jatqandyǵynan bolsa kerek.

Danyshpan aqynnyń ákesi Qunanbaı­dy biz tek, M.Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasyndaǵy qatal, qatygez qani­sher Qunanbaı dep tanyǵanymyzben óz zamanyndaǵy kózkórgender «Ádil myrza» dep ataǵan eken.

Qaradan shyǵyp, «sultan bolǵan» Qunanbaı bılik aıtqanda mynaý bı, mynaý jýan, mynaý ataly dep, olardyń ajaryna mansap-dárejesine qaramaıdy, tek istiń aq-qarasyna qaraıdy eken. Sondyqtan el Qunanbaıdy «ádil myrza» dep atandyrady.

Abaıdyń dinine, senimine, nanymyna boılap barýǵa basty sebep atadan qalǵan ónege, ákeden qalǵan úlgi desek bolady. Abaıdyń:

Yntaly júrek, shyn kóńil,

О́zgesi haqqa qol emes», – dep ishki peıilin, nanymyn sezdirgen aqynnyń ishki álemine qaı qalamger bolsyn abaılaı basyp, tereńdeı baratyny, zańdy qubylys.

Jaratýshynyń súıgen qulyna ózgeden erek táńir nuryn artyǵyraq tógetini tárizdi týma talanttyń minezi de jumbaq, bolmysy bólek bolatynyn estip, kórip júrmiz. Turaǵul Abaıulynyń ákesi jaıly jazǵan esteliginde, «Ákemniń ury­dan alatuǵyn parasy – shyn sózi edi. Myńjasar Qobylan balasy degen atasynan beri qaraı neshe shabylyp, aıdalsa da urylyǵyn tastamaǵan bir kári ury aıtady: «Jas kezimde Abaıdyń suraǵan malynyń shynyn aıtyp, shynshyl atanyp, abuıyrly ury bolyp júrgenimde qudaı atyp bir ótirik aıtqanym...» – deıdi.

Búgingi qoǵamnyń qubylysynda kúnde kýá bolyp júrgen eki sózdi, eki júzdi aldamshy dos pen qara basynyń kúni úshin pendeshilikke kúnde baryp, bergen sertten taıyp, «bet kóremin» dep oılamaı, kezegi kelgende omaqa asyp orǵa qulap jatqandarǵa kýámiz.

Buzylarda oılamas bet kórem dep,

Ant ishýdi kim oılar dert kórem dep.

Qara qarǵa syqyldy shýlasar jurt,

Men qapsam, bir jerińdi bókterem dep.

Búgingi qoǵamnyń beınesi osy. Qaı­ran hakim, qalaı dál aıtqan! Budan artyq ne aıtýǵa bolady? Ant-sý iship, aıtqan ýádesinde turmaı opasyzdyq jasap júr­gen­derdiń óz sózi ózderine dert bolyp jabysyp, ol dertten qutylýdyń ama­lyn ózgeden kórip, «qara qarǵa syqyl­dy shýlasqan jurtty» kúnde kóre­miz de, em taba almaı taǵy da Abaıǵa kelip júgine­miz:

Ant iship, kúnde bergen

jany qurysyn,

Aryn satyp tilengen maly qurysyn.

Qysqa kúnde qyryq jerge

qoıma qoıyp,

Qý tilmen qýlyq saýǵan

zańy qurysyn.

Bir atqa júz qubylǵan júzi kúıgir,

О́z úıinde shertıgen pańy qursyn, dep Abaısha kúńirenip túńilgendeı bolamyz. Aryn satyp, aramdyqpen tilenip mal jınap, ony qaıda jasyraryn bilmeı «qyryq jerge qoıma qoıyp», qý tilmen qýlyq saýyp el basynda elge bılik aıtyp júrgender Abaıdyń osy óleńin mán berip oqydy ma eken? Áı, qaıdam... Eger Abaıdyń ár sózin ózi aıtqandaı «júrektiń túbine» jetkizip, tereń boılap oqyp, árkim óz hal-qaderinshe túsinip oqyǵan bolsa, eldiń yrysyn jep, tabysyna qııanat jasap «jemqor» atanýdan aýlaq bolar edi.

Arsyz bolmaı ataq joq,

Aldamshy bolmaı baq qaıda, – dep «ıman­nyń tazalyǵyna» moıynsyna otyryp, «syrtyn qansha jýsa da ishi ońbaǵan» adamdy ımanılyqqa jú­gin­di­rip júrgender ár sózin boılaryna boıtumardaı ǵyp saqtar edi...

Adam tabıǵatynda pálege, jalaǵa, jaman­shylyqqa bir taban jaqyn júre­tini – ózin tanymaı syrttan keletin jaqsy-jamandy aıyra almaı júre­tin enjar­lyǵynan, kórseqyzar eliktegish, maq­­tanshaqtyǵynan bolady. Jaqsy­lyqt­y tez umytady, jamanshylyqty jarty ǵumyryna serik etedi. «Jaqsylyq uzaq turmaıdy, jamanshylyq ár kez tozbaı­dy», – degen Abaı:

Allanyń paıǵambardyń

jasyndamyz,

Yntamyzdy buzbastyq – ımanymyz

– degendi aıtqanda ár adam óziniń ishin­de­gi ımanymen árdaıym keńesip-kelisip pikirlesip júrsin degeni ǵoı.

Egesip bosqa, jaý qylyp dosqa,

Qor bolyp quryp barasyń, – deýmen óz zamanyndaǵy teris minezdi zamandastaryna nalyp, el bolýyn arman etken Abaı óziniń 39-shy qarasózinde: «Ras, bizdiń burynǵy ata-babalarymyzdyń bul zamandaǵylardan bilimi, kútimi, sypaıylyǵy, tazalyǵy tómen bolǵan. Biraq bul zamandaǵylardan artyq eki minezi bar eken. Endigi jurt ata-babamyzdyń mindi isin bir-birlep tastap kelemiz, álgi eki ǵana táýir isin birjola joǵaltyp aldyq. Osy kúngiler ózge minezge órmelep ilgeri bara jatqanyna qaraı sol atalarymyzdyń eki ǵana táýir minezin joǵaltpaı tursaq, biz de el qataryna kirer edik. Sol eki minez joq bolǵan soń, álgi úırengen ónerimizdiń bári de adamshylyqqa uqsamaıdy, shaıtan­dyq­qa tartyp barady. Jurttyqtan ketip bara jatqanymyzdyń bir úlken sebebi de sol kórinedi» deıdi. Abaı atap aıtyp otyrǵan eki minez – qazaqtyń birligi men namysqorlyǵy.

Búgingi qazaq qoǵamynyń eldik pen birlikten meıirim men qanaǵattan alys­­tap, «boq dúnıe» úshin jaǵa jyr­­ty­syp júrgen urpaǵyna aıtar oıyn qoryta kelip, erteńgige amanat aıtady. «Eı, júregimniń qýaty, perzentterim! Adamnyń adamshylyǵy isti bastaǵandyǵynan bilinedi, qalaısha bitirgendiginen emes» dep, «men bastadym, sender iske asyryńdar, «alty baqan alaýyz bolmaı», «birińdi – qazaq, biriń – dos» deıdi.

Qyzyldy-jasyldy dúnıeniń sońy­nan qýyp júrip, aǵaıynnyń eldikten ketip bara jatqanynyń taǵy bir mine­zin kórip: «jattyń bir táýir kisisin kór­se, «jaryqtyq» dep jalbarynyp, óz elinde odan artyq adam bolsa da, tany­maı­tyn­dyǵyn jet­ki­zedi.

Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Hıkmetteri», Abaıdyń «Qarasózderi», Shákárimniń «Syr sózderi» dúnıede teńdesi joq rýhanı qazynalar. Bular adamnyń jan dúnıesine qajet rýhanı qundylyqtyń sólin shyǵaryp, maıyn tamyzyp, shaınamaı jutatyn etip aýzymyzǵa salyp berip otyr.

Bul dúnıeniń ýaqytsha qonaǵy ekenin elden buryn sezingen, Abaı nanymyna, tanymyna oı-sanany jetkizý úshin ıslamııatqa tereńirek boılap quran aıatyn myń márte qaıtalap, haýasqa ıaǵnı sezimge júginsek te bolady. Abaıdyń:

Rastyń bir aty – haq,

Haqtyń bir aty – Alla – degeninen syr tartqan Muhtar Áýezov «Abaı óleńindegi barlyq dinge baılanysty na­nymy da adam-adamgershilik týra­syn­daǵy úgiti» deıdi.

Abaı óleńderindegi merzim, mez­gil, ólshem pálsapasy tereń qa­zyp zert­teýge turarlyq julyndy taqy­ryp. Abaı shyǵarmalaryndaǵy, ýa­qyt, zaman aǵymy úlken pálsapalyq ma­­ǵynaǵa ıe.

О́mir – súrgen ýaqytpen emes, istegen ispen ólshenedi. Kóp adam tirshilikti ishpek, jemek, qyzyq kórmek, sózge ermek, dáýren súrmek dep tarazylaıdy. Sol tarazy basynyń eń aýyr júgi taý­sylyp, jol ortaǵa jetip, endi aldaǵy ýaqytta ne isteımiz, qandaı salmaqty kóteremiz dep kóńil ornyqtyrar eshteńe tap­paı qınalatyn kezeńi bolady. О́tken ómirdi oıǵa salyp, tarazylaý negi­zi­nen oıly, sanaly adamdardyń isi. Abaısha aıtsaq, «Birlik malǵa satylsa, anturǵandyqtyń basy – osy» bolady.

Dostyq, qastyq, bar qyzyq –

 júrek isi,

Ar-uıattyń bir aqyl kúzetshisi, – deıdi Abaı.

Uıat pen az sózdilik – ımannyń eki minezi. Dosym bolsyn deseń qylyǵyń, da peıiliń de adal, taza bolmaǵy qup. Eshqashan eshkimnen bólektenip, baptanyp, erekshelenbe. Qastyq qylyq qashanda jalǵyz qaldyrady. Abaıdyń 24-shi qarasózindegi: «Bizdiń qazaqtyń dostyǵy, dushpandyǵy, maqtany, myq­ty­lyǵy, mal izdeýi, óner izdeýi, jurt tanýy eshbir halyqqa uqsamaıdy. Biri­miz­di-birimiz ańdyp, urlap, kirpik qaq­tyrmaı otyrǵanymyz» dep bolashaq urpaqtyń erteńine alańdaýshylyq bil­dirip otyrǵany da osy. Dostyqty-dos­tyq qana týǵyzady. Abaı sózimen aıt­qan­da, «Sasyq pańdaý keledi».

Abaısha aıtqanda: «О́zin tárbıeleı bilmegen, ózgege ónege kórsete almaıtyn» – ózimshildik. Balanyń ózimshildigi óndirdeı jas, áli jaqsy jaǵyna burýǵa, adamshylyqqa meıirimge baýlýǵa bolady, ıkemge tez kóndigedi. Kisi ulǵaıǵan saıyn ishki saraıyn jaılap alǵan ózimshildik nyǵaıyp, qataıyp, boıdy alyp ketse – qasiret sol. О́zimshildikti jeńetin qudiretti kúsh joq.

Qart kisilerdiń boıyn jaılap, qany­na tarap alǵan ózimshildik eshtemege ılikpeıdi. Qartaıǵan shaǵyńda týǵan-týystan alystatyp, kóp qurbydan aıy­­ry­lyp aǵaıyndardyń bir-birimen bitim qylmaıtyny da osy. Adam úshin ómirdegi shyn baqyt, naǵyz muratqa jetý kúnádan ada bolyp, «júrekti kirletpeı taza ustap» ótý. Aqyn óziniń 26-shy qarasózinde: «Nadan el qýanbas nársege qýanady. Hám jáne qýanǵanda ne aıtyp, ne qoıǵanyn, ne qylǵanyn ózi bilmeıdi. Esi shyǵyp bir túrli mastyqqa kez bolyp ketedi. Hám uıalǵandary uıalmas nárseden uıalady, uıalarlyq nárseden uıalmaıdy» deıdi.

Alysty, qıyrdy kózi jetpese de oımen sholý qııalmen boljaý, kóńilmen sezý árkimniń talaıyna bermegen qa­sıet. Bul qasıetke ıe sóz qudiretiniń jeteginde júrgen dýaly aýyz aqyndar ǵana.

Sheti ketik dúnıeniń shetinep ketpeı, ótkelektiń ótinde turǵan, qaz basqan qalyń qaýymǵa da syn kezeńde, syn saǵattarda osyndaı serpindi sezim beretin qaısar rýh qashanda qajet.

 

Almahan MUHAMETQALIQYZY,

abaıtanýshy