Abaıtaýdyń ar jaǵy men ber jaǵy

Biraq el tarıhymen birge aqyl-oı tarıhy degen bar. Ári ol jylnama-she­jirelerdi tujyrý ne sydyrta kóshirý emes, adamzat qaýymy paıda bolǵaly bergi ata-babańnyń Jaratýshy men jaratylys týraly tanymdarynan bastap, qarapaıym turmys-tirshiligine deıin ta­nyp bilý. Al babalarynyń oı bıigin túrli sebeptermen ıgere almaǵandar jat tanym-ustanymdardyń jeteginde ketedi de, túptiń túbinde oı baılar qazyǵy joq bolǵandyqtan tanymy taıǵaq, sózi syr­ǵaq, ózine senimsizdikten ózgeniń etegine jar­masqysh urpaqty týdyrady. Oǵan mysaldy alystan izdeýdiń qajeti joq.

Qazaqtardyń shyǵa almaı jatqan oı bıigi – Abaı. Jaı bıik emes, Ala­taý­daı asqar taý bıik. Biraq sol danysh­­panymyzdyń taý bıikten arly-ber­lini sholyp baryp, jat jylymdarǵa ju­tyl­maıtyndaı etip qadap ketken oı qazy­ǵynan adasyp, Temirqazyqqa arqandalǵan aqbozat pen kókbozatqa qoly jete almaǵan «Jeti qaraqshynyń» kúıin keshýdemiz. «Jeti qaraqshynyń» oıy – urlyq. Sondyqtan jetpese, jetpeı-aq qoısyn. Al babamyz enshilegen oı qazyǵyna biz nege baılana almaımyz?

Baılana almaıtynymyz – kóp zaman­nan beri qazaq halqynyń sanasy san sapa­laq shabýyldarǵa ushyrady da, aqynyn túsi­ne almaıtyn atalaǵa aınaldy. Sóıtti de, Abaıtaýdyń arjaǵynda nebir jazıraly oı-sana bulaqtary bolǵanynan múldem maqurym qaldy. Abaıdy túsiný úshin sol oı-sana bulaqtaryn ashý kerek­tigin erte sezingen ǵalym Mekemtas Myr­zah­met­uly bul isti keńes úkimeti ke­zin­de-aq qolǵa alyp, qansha teperish kórse de kóp is tyndyryp edi.

M.Myrzahmetulynyń izin basyp, dál osy taqyrypty qazaq oqyrmandaryna ashyp berýge tyrysyp júrgen ǵalymnyń biri – Irannan kelgen Islam Jemeneı. Ol parsy tilin jetik biledi. Arab jáne basqa túrik tilderine de jetik. So­nyń arqasynda, ásirese, Taraz qala­sy­nyń eki myń jyldyǵy toılanar qar­sań­da kóp jumys istedi. Mekemtas Myr­zah­metulynyń baǵyt-baǵdar silteýimen Taraz, tipti ısi qazaq týraly kópte­gen eńbekti parsyshadan tárjimalady. Parsy aqyndarynyń tek Taraz arýlaryn ǵana emes, tarazdyq batyrlardy, baı-baǵlandardy, kıim úlgilerin, qarý-jaraq, saýyt-saımandaryn, tipti ıissýyn jyrǵa qosqanyn sonda bildik. Qazir Taraz qalasynyń Jastar alleıasynda tasqa qashalyp jazylǵan «Móp-móldir kózdiń qarasyn, Tarazdan ǵana tabasyń» degen joldardyń da alǵashqy sózbe-sóz aýdarmasyn Islam Jemeneı jasap, keıin naǵyz poezııalyq joldarǵa aınalǵan. Onyń ishinde qandastarymyz Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı-Rashıdı», Sheıh Qudaıdat at-Tarazıdiń ádebıet teorııa­sy týraly eńbekteri de óz eline osy Islam Jemeneıdiń aýdarmalary arqyly jet­ken-di. Endi, mine, Islamnyń aýdarmasynda Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Negizgi oı túıinderi» degen eńbegin kórip otyrmyz. Iran Islam Respýblıkasynyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy elshisi Májıt Sa­byr­dyń alǵysózimen jarııalanǵan bul kitap tek aýdarmadan turmaıdy. Aldymen ǵa­­lym ál-Farabı ómiri men dáýiri týra­ly arnaıy maqala jazǵan. Odan ári «Fı­­lo­sofııa nemese pálsapa jaıynda» túsin­dirip, «Ál-Farabı fılo­sofııasy­nyń tarıhı negizderin» túbir­lep, oqyrmanyn baba eńbekterin oqýǵa aldyn ala daıarlaıdy. Tipti ǵulama mura­larynda kezdesetin fılosofııalyq kategorııalar men uǵymdar­dyń túsindirme sózdigin de aýdarmasymen qosa usy­nady. Sondaı-aq belgili fılosof Ǵarıfolla Esimniń «Pálsapa – bekzat sana» degen maqalasyn engizýinde de úlken mán bar. О́ıtkeni fılosofııa sózin Islam parsy sózdikterine súıene otyryp, grek tilinen «aqyldy jaqtaýshy» dep qazaqsha­lasa, Ǵarıfolla Pıfagordyń sózin tirek etip, grekshe «fıleo» – súıemin, «sofııa» – danalyq, demek, danalyqty súıýshi dep aýdarǵan. Bul jerde sózder bas­qa bolǵanymen maǵyna qaıshylyǵy joq. Al Pálsapa fılosofııa sóziniń arab­sha aıtylýy (fálsáfe) bolsa da Ǵ.Esim ekeýinen uǵymdyq aıyrmashylyq ta kó­redi. Men bul mysaldardy olardyń eki túr­li túsindirmesine tórelik aıtý úshin kel­tirip otyrǵan joqpyn. Ol maman­dar­dyń sharýasy. Al men ǵalym men ǵylym­dy nasıhattaýshy retinde bul aıyr­ma­shylyqtyń bastaýy tym tereńde – sonaý bir ǵylym men poezııa Jaratýshy men ja­ra­tylys, Sheksizdik pen Keńistik, Sana men Sezim týraly oı bıikterine qustyń qos qanatyndaı qatar kóterilip, qatar jyrlaǵan dáýirlerde jatqanyn aıtqym keledi. О́ıtkeni ol dáýirdiń ǵylymy men poezııasyn tanymaı turyp, Abaıdy taný múmkin emes. Al Abaıtaýǵa kóterilmegen qazaq ózin qansha zor sanasa da, ózgeler ony qor sanap keledi kúni búginge deıin.

Islam Jemeneı sol Abaıtaýdyń ar­ja­ǵyndaǵy arnaly álem jaıly taǵy bir tamasha monografııa jazyp shyq­ty. Ol – «Abaı Qunanbaıulynyń shyǵar­ma­syndaǵy túrki-parsy aqyndary (shy­ǵys­tyq dúnıetanym)» dep atalady.

Mine, osy eńbekte jaratylys pen Jaratýshyny aqylmen tanyp, júrekpen jyrlaǵan ǵylym men poezııanyń qos júırikteı bir-birinen qalyspaı qatar zýlaǵan dáýiri qazaq oqyrmandaryna alǵash ret edáýir keń kólemde ashylady.

Keń kólemde degenim Islam Jemeneı de aqyndardy fılologııa ǵylymdary­nyń tar sheńberine salyp taldaýmen ǵana shektelmeı, óziniń ustazy Mekemtas Myrzahmetuly syndy jan-jaqty qaras­tyrady. Ál-Farabıdiń «Negizgi oı túıin­derin» taldaǵanda fılosofııamen birge psıhologııa ǵylymyn jetik biletinin baı­qatqan Islam endi tarıhtan, saıasattan, dintanýdan mol habary bar ǵalym retinde de tanytady ózin bul eńbeginde.

Ákimi ǵalym ári aqyn bolǵan zamannyń erekshelikterin ashyp, tulǵalaryn tanytý úshin osyndaı jan-jaqty bilimdar bol­masa eshteńe shyqpaıdy. Ártúrli ǵa­lym ár jaǵynan tartqylaǵanymen tutas­taı ashylmaıdy ulylyq. Osyny tereń túsine otyryp táýekel etken Islam sek­sen jyldyq tyıymnan keıingi qazaq sana­synyń qaıta jańǵyrýy úshin úlken ıgi­likti is tyndyrǵan. О́ıtkeni ol dáýirdi ta­ny­saq, Abaıdy tanımyz. Al Abaıdy ta­ny­­saq ózimizdiń jeke tulǵa retinde de, qo­ǵam­nyń múshesi retinde de ornymyzdy aıqyn ańǵaryp, kim ekenimizdi túsinemiz. Ári ala­t­yn úlgimiz de kóp. Onyń bárin óz­de­­rińiz oqyp alarsyzdar degen úmitpen men bir­­neshe ǵana mysal keltireıin bul kitap­tan.

Máselen, meni ol zamandarda ǵalymdar men aqyndarǵa el basqartatyndyǵy qat­ty tańǵaldyrdy. Han, patsha tuqymy bol­maǵan jaǵdaıda da ataqty ǵalym men aqyn ýázirlik jáne basqa memlekettik qyz­metter atqaryp, el taǵdyrynda she­shý­shi rólder atqara alǵan. Sondaı-aq bıleý­shiler jer álemdegi ataqty ǵalymdar men aqyndardy jınap (qazirgi AQSh sııaqty), olardy uly murattardy júzege asyrýy úshin úzbeı qarjylandyryp otyrǵan.

Ekinshi tańǵaldyrǵany halyqaralyq, álde qalaishilik bolsyn saýdanyń belgili bir mólsheri mindetti túrde kitap saýdasy bolǵan. Demek kez kelgen saýda kerýeni taýarynyń edáýir bóligi kitaptar bolýy memleketter tarapynan mindettelgen. Bul ol zamanda rýhanı qundylyqtardyń ótimdi taýar ekenin de kórsetedi.

Sodan soń, búkil álem ǵylym-biliminiń eń úzdikteri arab tiline aýdarylǵan sol kezde. Ásirese grek oıshyldary men býd­dızm danyshpandarynyń eńbekteri. Bile­tinder, tek Arıstoteldiń «Saıasaty», Go­mer­diń «Odısseıasy» men «Ilıadasy» jáne Ezoptyń dramatýrgııasy ǵana aýdarylmaı qalǵan. Basqa fılosofııa, astronomııa, matematıka, astrologııa odan da ózge tolyp jatqan ǵylymdardyń eń úz­dikteri musylman áleminiń ıgiligine asqan deıdi ol kezde. Al ǵalymynyń da, aqynynyń da danyshpan bolyp shyǵýy, Jaratýshy men jaratylysty taný úrdi­siniń óte joǵary bolǵandyǵynan ekenin joǵaryda aıttyq.

Abaıdyń 1858 jyly nebári on úsh jasynda jazǵan tórt jolynda sol aqyn­dardyń birden jeteýi kezdesedi.

Fızýlı, Shámsı, Sáıqalı,

Naýaı, Saǵdı,Fırdoýsı

Hoja Hafız – bý hámmásı

Mádát ber ıa shaǵırı fárııad.

Shýmaqtyń tórtinshi joly «mendeı shaıyrdyń janaıqaıyna járdem ber» degendi bildiredi eken. On úsh jasar shá­kirttiń osy jeti aqyndy alabóten bólip alyp medet suraýy tegin emes, árıne. Bola­­shaq uly aqyn olardan óziniń jany­na ja­qyndyqty kóre bilgendikten de solaı etken. Islamnyń ózi aıtqandaı «Munyń arjaǵynda jeke basynyń emes, qazaǵynyń baqytyna jol tabý muraty jatyr».

Sol jeteýdiń ishinen Fırdoýsıdi (935-1020) alaıyq. Ol ataqty «Shahnamasyn» nege jazdy, qalaı jazdy? Islam dinimen birge bastalǵan tarıhtyń eki izi aıqyn boı kórsetti», dep jazady Jemeneı. Onyń bi­rinshisi Islam dininiń taza qaǵı­dasyna ne­gizdelgen mádenı-rýhanı keńis­tik paı­da bo­lyp, adamnyń ımandana túsýi. Ekin­shisi Islam atymen paıda bolǵan saıası júıe­niń adamdy ımanǵa emes, dúnıeáýı qun­dylyqtarǵa qul etkisi keletininiń kórinisi.

Mine, osy kezde memlekettiginiń má­de­­nıetiniń, tól dinderiniń (táńirlik, zo­ro­astrızm, manıheılik, t.b.) myńdaǵan jyl­dyq tarıhy bar túrki jáne parsy ha­lyqtarynda da jat saıası júıege qar­sylyq týmaýy múmkin emes edi.

«Shahnama» sondaı kezeńde týǵan epo­peıa. Parsy halqynyń búkil tarıhyn qamtıtyn bul uly shyǵarmada túrki halyq­tarymen soǵysy kóbirek sıpat­talǵanymen negizinen jańa arabtyq ekspansııaǵa qarsylyq turǵysynda ja­zylǵan. Bir keremeti, osy epopeıasynyń týýyna búkil parsy halqy atsalysqan. Basshysy da, qosshysy da. Aldymen basshysy parsy halqynyń barlyq azat­tyq dastandaryn, aýyz eki áńgimelerin jınaqtaýǵa pármen bergen. Ol kóp jyl­ǵa sozylyp, aqyry jınaq «Shahnama Mansýrı» degen atpen jaryq kórgen. Islam Jemeneıdiń aıtýynsha, mine, sol qarasózben jazylǵan dastandardy Fırdoýsı júıelep, jyr joldaryna túsirgen. Al men oqyǵan ba­tystyq ǵalymdardyń eńbekterinde Fırdoýsı de parsylyq el bıleýshileriniń tapsyr­masymen qolǵa alǵan bul jumysty. «Shah­namany» attaı otyz jyl jazǵan aqyn­ǵa bala-shaǵasyn asyraıtyn qarjy da bólinip turǵan. Bul orasan eńbektiń sońǵy jyldary túrkilik Mahmut Gaznevı bılegen jyldarmen tuspa-tus keledi. Gaznevıdiń Fırdoýsıdi qabyldap, oǵan aqy tóleýge ýáde bergeni anyq. Biraq ol parsy poezııasyn jaqsy kórgenimen túr­kilermen soǵys beınelengen dastan úshin Fırdoýsıge aqy tólegenine naqty dáleli bolmaǵan soń kúdikpen qaraıdy batystyq zertteýshiler.

Qalaı bolǵanda da bıleýshisi tapsyrma berip, ári qarjylandyryp, saýatty patrıottary jınap, uly aqyny jyrlaǵan ujymdyq eńbektiń tıimdiligi orasan zor bolyp, arab basqynshylyǵyna ushyraǵan parsy halqynyń rýhyn kóterip, tilin saqtap qalǵan.

Fırdoýsı parsylarǵa qalaı áser etse, Abaı shýmaǵyndaǵy jeti aqynnyń taǵy bireýi Álisher Naýaı (1441-1501) túrki jurtyna týra solaı áser etken. Onyń ómir súrgen dáýiri Mekemtas Myrzahmetuly aıtqandaı, qytaı ıiriminen qutylǵan túrki halyqtary naǵyz arab-parsy ıiriminde úıirilip turǵan kezi edi.

Mine, sondaı jaǵdaıda Ámir Temir­diń shóberesi Úseıin Baıqara Gerat qalasy­nyń bıligine keledi. Bul ólkede de parsy áde­bıeti men mádenıetiniń yqpaly zor bolyp, túrki tili shetqaqpaılyq kórip turǵan edi.

Túrkilerdiń baǵyna Úseıin Baıqara halyq psıhologııasyna ádebıet pen óner­diń zor yqpal etetinin jaqsy túsin­di. Sóıtip, óziniń dosy Álisher Naýaı­di mádenıet jónindegi ýáziri etip taǵa­ıyn­daıdy. Ýáziri aqyn, al patshasy aqynǵa jaqyn, tipti tikeleı qoldaýshysy bolyp, ádebıet pen mádenıetti qosarlap, damytqan zaman-aı deseńizshi! Ondaı jaǵdaıda aqyn nege baryn salmasyn! Danyshpan nege baryn ashpasyn! Túrki poe­zııasyn jandandyryp, túrki oıyn shyr­qaý bıikke kóterip, túrki rýhyn aspan­datyp túrki tiliniń baı múmkindigin ashyp, keń qoldanysqa túsýine áser etken Álisher Naýaıdiń tarıhı rólin bala kezinen-aq sezinip, ózi de sondaı bolý­ǵa talpynýy bizdiń Abaıdyń da danysh­pandyǵy-aý!

Monografııada sol zamandaǵy tarıhı ahýal, Álisher Naýaıdyń jyrlary keńinen talqylanǵan. Sondaı-aq tórt joldyqta atalǵan qalǵan bes aqyn týraly jáne olardyń Abaıǵa áseri jaıynda da dál solaı sıpattalady. Biraq onyń bárine toqtalý shaǵyn maqalada múmkin emes bolsa da taǵy bir oıshyl týraly aıtpaı ketýge bolmaıdy.

Ol – Jalal Daýanı (1426-1502). Jo­ǵarydaǵy aqyndardan ereksheligi bul ǵu­lamanyń esimi Abaıdyń qyryq bir ja­synda jazǵan «Internatta oqyp júr» atty óleńinde alǵash ret kezde­sedi. Dáli­rek aıtqanda «Ǵylym tappaı maq­tanba» dep bas­talatyn ekinshi bóliminde. Abaı­dyń Tolyq adam ilimin ashqan ǵalym Me­kemtas Myrzahmetuly bul ilimniń basy:

«Muny jazǵan bilgen qul –

Ǵulamahı Daýanı,

Solaı depti ol synshyl.

Sózin oqy jáne oıla,

Tez úırenip, tez joıma,

Jas ýaqytta kóńil – gúl», –

dep aıaqtalatyn osy óleńinde jatyr dep esepteıdi.

 Qudanyń qudireti Jalal Daýanı da ádebıet pen bilimge erekshe kóńil ból­gen Shıraz qalasynyń ámirshisi Júsip Jahanshaulynyń ýáziri bolyp qyzmet istegen. Ári qaladaǵy Begi medresesinde ustazdyq qyzmet atqarǵan. Onyń dańqy Iran shekarasynan asyp, Osman ımpe­rııasyna da jetken.

 Jalpy Daýanı 106 kitap jazypty. Onyń ishinde fılosofııaǵa, kálamǵa, sopy­­lyqqa, logıkaǵa, moral men saıasatqa arna­ǵandary da bar. Monografııa avtory olar­dy dúnıetanymdyq turǵyda sıpattap, ási­rese «Jalalıdiń etıkasy» degen eńbe­gine keń toqtalady. Abaı óleń­derimen ún­des­ken tustaryn bilik­tilikpen taldaıdy.

Daýanı dáýiri Ál-Farabı dáýirinen kóp ózgeshe bolatyn. Bul kezde úsh júz jyl­ǵa (750-1050) sozylǵan Islam Renessan­synyń dáýiri áldeqashan aıaqta­lyp, ǵylym tejele bastaǵany tarıhta aıqyn kórinis tapqan edi. Oǵan sebep bolǵan da joǵaryda Jemeneı atap ótken saıası júıeniń ker­tart­palyǵy. Din­degi erkindikti, qıly kóz­qa­rastarǵa tózimdilikti ózderine tóngen qaýip retinde túsingen júıe bárine tyıym salyp, qatań qaǵıdalarǵa baǵyndyrdy.Sodan kelip dinniń dogmaǵa aınalýyna qarsylyq retinde dúnıeáýı tirlikti tárk etken sopy­­lyq ilim (ál-Gazalı (1058-1011)), ásire­se Ortalyq Azııa men Túr­kis­tanda keń qanat jaıdy. Sondaı-aq bul dáýir­de sún­­nıler men shııtterdiń arasy ýshyq­qany sonsha jaýlyqqa ulasyp ketti. Ási­­r­ese Ismaıyl shahtyń (1487-1524) shııt­­­tik dinı aǵymdy búkil Iran jerine kúsh­­­tep engizýi Daýanıge aýyr tıedi. Ol, qý­ǵyn-súrginge ushyrap, aqyry Osman ım­­pe­­­rııasyn panalap, sol jaqta qaıtys bolady.

Daýanı dúnıetanymynyń eń basty ereksheligi sopylyqqa sonshalyqty ińkár bolyp, kóptegen eńbek jaza otyryp, óz­ge sopylar sııaqty bul dúnıeni tárk et­peýi. О́ıtkeni adamzat pen rýhqa qatar táýel­di ekenin jaqsy túsingen. Eń bastysy, adam eke­ýiniń tarazy basyn teń ustap, teo­rııa­lyq aqylynyń qýattylyǵyn prak­tıka júzinde kórsetip otyrý kerek dep eseptegen.

Sondyqtan da ol etıka, moral jáne basqalarmen birge ekonomıkaǵa da aıryq­sha kóńil bólgen. Daýanı ekonomıka erkin bolýy kerek, ári, adamdy qanamaýǵa tıis degen. Bodansyz ekonomıkany bilimdi tár­bıeli azamattar jasaıdy dep eseptegen.

Abaı bolsa, tán qanaǵaty men jan qa­naǵatyn teń ustaýǵa erik-jigeri jetetin azamattar ǵana bilimi, tárbıesi arqasynda jan-jaqty damyp tolyq adam deńgeıine jetetinin aıtqan.

Jemeneı eńbeginde Daýanı men Abaı­dy salystyrǵan kóp qyzyqty joldar bar. Onyń bárin sıpattaý kerek bolmas. Sol sııaqty Abaı shyǵarmalarynda kez­desetin Záhıreddın Muhammed Babyr (1483-1530) men onyń ataqty shyǵarmasy «Babyrnama» jáne Soppy Allaıar (1632-1721) týraly monografııany da avtorymen qosarlana taldamaımyz. Sóıtip, Abaıtaýdyń berjaǵyna ótip, bul eńbek­tiń búgingi urpaq úshin óte-móte mańyzdyly­ǵy nede degen suraqqa azdy-kópti jaýap ­berýmen shektelemiz.

Maqalanyń bas jaǵynda san-sapa­laq ıdeologııalyq basqynshylyqqa ushy­­ra­ǵan bizdiń sanamyzdyń atalaǵa aınal­­ǵanyn aıtqan edik. «Dos jylatyp aıta­tyn­dyq­tan» da solaı etken bolatynbyz.

Hosh, arab-parsy ıiriminen keıin biz Reseı arqyly batys ıirimine tústik. Arab-parsynyń sózderin tól sózine aınal­­dyryp, sińirip alǵan halqymyz jańa bas­­qynshylarǵa ony isteı almady. Qaıta bas­qynshylar bul joly óz til­deriniń zań­daryn kúshtep engizip, bizdiń tilimizdi juta bastady. Dinimizden múldem aıy­ryp, qudaısyz etti. «Sovettik ómir saltyn engizemiz, sóıtip, birtutas sovet hal­qyn quraımyz» degen uranmen dil-menta­lıte­timizden de jurdaı qylyp, is júzinde orys­tandyra bastady. Osy sumdyqtardyń ba­syn Abaı kórdi. Kórdi de halqynyń ju­ty­lyp ketpeýiniń jolyn izdep jantalasty.

Tarıhqa úńilsek, alyp ımperııa ydy­raǵanda onyń ár túkpirinde paıda bolatyn memleketter tańdaıtyn jol tórteý-aq eken. Onyń birinshisi – ótkenine oralý, ekinshisi – ótkenin tárk etip, ásire jańa­shyldyqqa uryný, úshinshisi – shekarasyn tas bekitip óz qazanynda qaınaý, al tórtinshisi – ótkenin negiz ete otyryp, ózge­lerdiń jaqsysyn sińirý arqyly túleý, jańarý joly. Árıne, ol joldardy tańdaýda sol memlekettiń halyqtyq quramy, dini, dili damý deńgeıi, tipti geografııalyq jaǵdaıy da sheshýshi ról atqarady. Qazaq úshin eń qolaılysy tór­tinshi jol boldy. Biraq bizdiń bir kiná­ratymyz ulttyq bolmysymyzdyń qa­zy­ǵy bosap qalǵan-dy. Ony nyǵaıtý úshin óz qazanymyzda ózimiz qaınap ala­tyn múmkindigimiz bolmaı, «kósh júre túze­lediniń» kerimen táýelsizdiktiń kerýenin tarta jóneldik. Biraq sanamyzdaǵy sapa­laq, dilimizge jabysqan jaltaqtyq, pıǵy­lymyzǵa kirip alyp tek ózime bolsyn degen dúnıeqońyzdyq ulttyq bolmysy­myzdy jegideı jep keledi. Sybaılas jem­qorlyqtyń tyıylmaýyn, ana tili­mizdiń óz tuǵyryna qonbaýyn, kóp salada oryn alyp jatqan kózboıaýshylyqty basqasha túsindirý múmkin emes.

Osy kesir-kesapattardan halqyn saq­tap qalýdyń jolyn Abaı kórsetkenin bile­miz. Tipti aıqaılatyp aıtamyz. Al sony naqty iske asyrýǵa kelgende bárimiz de syrǵaqsyp ketemiz.

Ras, kóptegen Abaıtaný ortalyqtary men ınstıtýttary ashylyp, uly aqyndy oqytýdyń baǵdarlamalary jasalyp, kitaptar burqyrap shyǵyp jatyr. Biraq Abaıtaýdyń arjaǵy men berjaǵyn salys­t­yrmaly túrde bilmeseń ol basta­ma­­lar­dyń sátti bola qoıýy qıyn. Islam Jeme­­neıdiń biz sóz etip otyrǵan eki kita­by sol Abaıtaýdyń arjaǵy men ber­jaǵyn salys­tyrmaly túrde ashqan. Til bile­tindikten de, ekinshiden kóp ǵylym­nan habary mol bolǵandyǵynan da solaı ete alǵan buryn-sońdy Abaıtanýda (bálkim, qazaq áleminde) kezdespegen biregeı eńbek.

Islamnyń mektepti, joǵary oqý ornyn parsy tilinde oqysa da ana tilinde osyn­daı eńbekter jazýy – orys tildi otan­dastarymyzǵa úlken úlgi. Al bul eńbek­terinde fılosofııa, psıhologııa, din­taný jáne basqa ǵylymdardyń uǵym­daryn qa­zaqı ıirimderimen bere bilýi ózgelerge de úlgi. Sondyqtan bul eń­bek­ter memleket­tik tapsyryspen shy­ǵyp, elimizdiń túkpir-túkpirine tarasa, berer paıdasy áldeqaıda mol bolar edi. О́ıtkeni Islam Jemeneıdiń bul eńbek­terin oqyǵan adam Abaıdy shyn máninde uǵynyp tanıdy. Al Abaıdy tanysa óziniń jáne halqynyń kim ekenin shejire arqyly ǵana emes, aqyl-oı tarıhy arqyly da tanıdy. Menińshe, qazir qazaqqa eń jetpeı turǵany osy shejire arqyly atasyn tabý emes, Abaı arqyly ulttyq bolmysynyń temirqazyǵyn taýyp, soǵan baılaný. Mine, sol temirqazyqqa baılanyp alǵannan keıin, jattyń jaqsysyn ja­lyqpaı sińir. Odan ulttyq bolmy­syń ál­siremeıdi, qaıta odan ári qýattana túse­di.

 

Elen ÁLIMJAN,

jazýshy