Jankent tarıhy tereńdedi

Tóbeshikke aınalǵan bul sha­harlardy arheologııalyq zert­teý keshegi toqsanynshy jyl­dary toqtap, tek sońǵy onjyl­dyqta qaıta jańǵyra bastady. Mysaly, oblys ákimdiginiń qol­daýymen 2014 jyldan bastap Qazaly aýdanyndaǵy Jankent qalashyǵyna Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti ja­nyndaǵy «Arheologııa jáne etno­grafııa» ǵylymı ortalyǵy arheo­logııalyq zertteýler júr­gizip keledi. Sońǵy jyldary bul jumysty Germanııadaǵy ne­mis gýmanıtarlyq zertteýler qo­ry qarjylandyryp, Qor­qyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnı­versıteti, Reseıdegi N.N.Mık­lý­ho-Maklaı atyndaǵy etnologııa jáne antropologııa ınstıtýty men Tıýbıngen ýnıversıteti árip­testigimen birlesken úsh­jyl­dyq joba aıasynda biraz ju­mys atqaryldy.

Jaqynda óńirlik kommýnı­kasııalar qyzmeti uıymdastyrǵan brıfıngte BAQ ókilderine ob­lystyq tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi qorǵaý jónindegi KMM basshysy Erǵazy Aldana­zarov, Qorqyt ata atyndaǵy Qy­zylorda ýnıversıteti janyndaǵy «Arheologııa jáne etnografııa» ǵylymı ortalyǵynyń jetek­shisi, tarıh ǵylymdarynyń kan­­dıdaty Ázilhan Tájekeev, N.N.Mık­lýho-Maklaı atyndaǵy et­no­logııa jáne antropologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyz­metkeri Irına Arjanseva, Tıýbıngen ýnıversıtetiniń pro­fessory, arheologııa ǵylym­darynyń doktory Genrıh Harke Jankent qalasynyń ornynda júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystarynyń tarıhı ári ǵylymı mańyzy týraly tarata aıtty.

Qazir biraz elde arheologııa salasy bizden kóp alǵa ketken. Olarda arheologııadan bólek jaratylystaný ǵylymdarynyń ádisteri boıynsha geofızıkalyq, geomorfologııalyq zertteý qatar júredi. Osynyń arqasynda ta­bylǵan janýarlar súıegin zertteı otyryp, Jankentte kóp ǵasyr bu­ryn alǵash ret mysyqtyń qolǵa úıretilgeni anyqtaldy. Túrli zamanaýı qural-jabdyqtar ar­qasynda qalanyń nemese es­kertkishtiń salynǵan merzimin, topyraq qabatynan tabylǵan zattar arqyly sol kezdegi halyqtyń turmys-tirshiligin, tipti sol ke­zeńdegi saıası-áleýmettik ahýaldy ańǵarýǵa bolady. Úshjyldyq joba biz úshin osynysymen tıimdi. Osynyń arqasynda Qor­qyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti «Arheologııa jáne etno­grafııa» ǴZO jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandı­daty Ázilhan Tájekeevtiń jetek­shiligindegi arheologter osyǵan deıin tarıhı qalashyqta stra­tıgrafııalyq qazba jumystaryn júrgizip, Oǵyz dáýiriniń turmys-salt dástúrinen habar beretin, tarıhı músinder qoıylyp, týrıster úshin qalashyq ishindegi turǵyn úıdiń ejelgi qalpyn kórýge múmkindik jasaldy. Jergilikti ákimdik qalashyqqa baratyn jol saldy. Jankenttiń aınalasy jón­ge keltirilip, mal aıaǵy baspaıtyndaı jaǵdaı jasaldy.

– Halyqaralyq ekspedı­sııa­nyń osy jolǵy jetistiginiń orny bólek. Eki jyl pandemııa kesirinen úzilip qalǵan birlesken joba bıyl qaıta jalǵasyp, jaqynda ǵana tarıhı qalanyń «jasyn» anyqtadyq. Mádenı qabattaryn zertteý barysynda tabylǵan dú­nıeler buǵan deıingi derekterde IH-HI ǵasyrlarda boı kóterdi delinip kelgen shahardyń irgesi odan kóp ilgeri, VII ǵasyrda qalanǵanyn kórsetti, – deıdi joba jetekshisi Ázilhan Tájekeev.

N.N.Mıklýho-Maklaı atyn­daǵy etnologııa jáne antropologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Irına Arjanseva álemdik arheologııa úshin mańyzy zor eskertkishter shoǵyry kóp elde kezdese bermeıtinin aıtady. Syrdyń boıynda Italııa, Túrkııa, Grekııa memleketterindegideı mura kóp bolǵanymen, jasalyp jatqan arheologııalyq qazba ju­mystary mardymsyz. Áli de tyńǵylyqty zertteý qajet. Osy joly radıokómirtekti saraptama arqyly Jankenttiń «jasy» jańardy. Qala ornyn qazýda derekter boıynsha zerttelip otyrǵan kezeńdegi oqıǵalar men eskertkishterdiń ýaqytyn, óz­ara hronologııa araqatynasyn bel­gileý arqyly jasalǵan mundaı arheo­logııalyq merzimdeý ádisi eýropalyq standartqa jaqyndady deýge ábden bolady. Jumys barysynda qalanyń «jasyna» baılanysty 250 derek jınaqtalyp, zertteldi. Irına Arjanseva bu­ryn-sońdy tarıhı qalalardy qazý barysynda mundaı aýqymdy arheo­logııalyq merzimdeý kez­despegenin aıtyp otyr.

Germanııadaǵy Tıýbıngen ýnıversıtetiniń profecsory, ar­heo­logııa ǵylymdarynyń dok­tory Genrıh Harkeniń aıtýyn­sha Jankenttiń oǵyzdar mekeni bolǵany talassyz. Tarıhı qala­daǵy qazba jumystary tereń­degen saıyn onyń kóshpen­di­ler­diń ádettegi kóp turaǵyna uq­samaıtyn, erekshe shahar bol­ǵany anyqtalyp keledi. Qala­nyń ishki jobalaýy, qysh ydystar quramy Horezm órkenıetin eske túsiredi.

Zertteý jumystaryna ǵa­lym­­dardan bólek Tıýbıngen ýnı­versı­tetiniń, Reseıdiń joǵary ekonomıka mektebiniń, Máskeý memle­kettik ýnıversı­tetiniń jáne Qor­qyt ata atyndaǵy Qy­zylorda ýnıver­sıtetiniń stý­dentteri qa­ty­syp jatyr. Kóne qala ornynan tabylǵan jádi­gerler arheolo­gııalyq zertteý­ler zerthanasynda óńdelip, ob­­lystyq tarıhı-ólketaný mý­zeıine tabystalady.

Syr boıyndaǵy asarlar qu­pııasy da áli tolyq ashyla­ qoıǵan joq. Halyqaralyq arheo­logııalyq top músheleri eger múmkin­dik týyp jatsa, alda Jeti­asar mádenıetin zertteýge qyzy­ǵýshylyq tanytyp otyr.

QYZYLORDA