Jınaqtaý júıesine jyly qabaq tanytýshylar kóbeıip keledi

Búginde Memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesi, bilim berý depozıti jáne memlekettiń qoldaýymen keleshekte joǵary bilim alýǵa qarajat jınaý týraly jurt arasynda jıi aıtylyp, aqparat quraldarynda jazylyp júr. Bul qandaı júıe, onyń maqsaty nede? Osy jóninde tolyǵyraq málimet berý úshin Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty «Qarjy ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti Ramazan ÁLIMQULOVTY áńgimege tartqan edik. – Iá, 2013 jylǵy 14 qańtarda Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde Mem­lekettik bilim berý jınaqtaý júıesi (MBJJ) týraly zań qabyldandy. Qazirge deıin ony iske asyrý jolynda biraz jumystar júrgizildi. Sózim dáleldi shyqsyn, mysalǵa júgineıik. Birqatar ekinshi deńgeıli banktermen, atap aıtsaq: «Temir bank», «BTA bank» jáne «Halyq bankimen» kelisimder jasaldy. Keleshekte bilim alý úshin qarajat jınaqtaýǵa qajet depozıtter ashylyp jatyr. Buǵan qosa, qazir taǵy birneshe bankpen júıeli jumystar atqarylýda. El damýy, Qazaqstannyń órkendeýi bilim men bilikke táýeldi desem artyq aıtqandyq bolmas. Bul jóninde Elbasymyz óziniń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty halyqqa Joldaýynda: «Jıyrma birinshi ǵasyrdaǵy damyǵan el bul –joǵary bilimdi azamattar» dep, erekshe atap ótken bolatyn. Halyqtyń bilimin, turmys-tirshiligin, ómir súrý deńgeıin kóterý memlekettiń basty maqsat, mindeti dese bolady. Jalpy, atalmysh júıe qazaqstandyqtardyń bilimge qol jetimdiligin qamtamasyz etý úshin jasalǵan. Bul qadam jan-jaqty oılastyrylyp jáne shetelderdegi sátti tájirıbeler negizin ala otyryp ázirlendi. Máselen, jınaq shottary Belgııa, Kanada, Malaızııa, Nıderlandy, AQSh, Ulybrıtanııa, Sıngapýr, Ispanııa jáne Shvesııa sııaqty elderde jemisin berip otyr. – Ramazan Sıqymuly, bul júıeniń basqa jınaq túrlerinen aıyrmashylyǵy nede? – Memlekettik bilim berý jı­naqtaý júıesi Qazaqstannyń barlyq azamattary óziniń, ne balasynyń atyna eldegi ekinshi deńgeıli bankterinen uzaq merzimge salym ashyp, keıin ony bilim alýǵa paıdalanýyna bolady. Bul salymnyń basqa depozıtterden ereksheligi: birinshiden, oǵan banktiń aı saıynǵy syıaqysymen qosa, jyl barysynda 5-ten 7 paıyzǵa deıin memleket syılyqaqysy tólenetindiginde (20 jylǵa deıin, biraq bir jylda 100 AEK-ten (aılyq eseptik kórsetkish) kóp emes). Ekinshiden, ol jeke tulǵalardyń depozıtterin kepildendirý qorymen qorǵalǵan (5 mln. teńgege deıin). Úshinshiden, bilim berý salymdarynyń ıeleri memleket syılyqaqysy boıynsha jeke tabys salyǵyn tóleýden bosatady. Jáne jınaqtalǵan qarajat oqý úshin tólenetin aqynyń teń jartysyn (50%) quraǵan jaǵdaıda «Qarjy ortalyǵy» AQ-tyń 100% ke­pil­digimen jeńildetilgen shart ne­gizinde bilim berý kredıti beriledi. – Sizderde jumys júıesiniń úılestirilýi qalaı atqarylady? – Joǵaryda atap ótkenimdeı, Memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesi ekinshi deńgeıli bankter arqyly júrgiziledi. MBJJ-nyń ustanymdaryna sáıkes azamattar men bankter bul iske óz erkimen qatysady. Birden aıtaıyn, eshkimge ústemdik jasalmaıdy. Búgingi tańda biz «Temir bank», «BTA bank» jáne «Halyq bankimen» kelisim jasasyp, tyǵyz jumys istep jatqanymyzdy alda aıttym. Jaqyn bolashaqta bul jumystyń aıasyn keńeıtip, bankterdiń qataryn kóbeıtýdi jos­parlap otyrmyz. Mysaly, jaqynda «Nur bank» AQ-pen yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Aqparattyq júıelerdi tehnı­kalyq biriktirý tetikteri ázir­lendi. «Sesna bank» AQ-ymen yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıýǵa daıynbyz deýge bolady. «ATF bank» AQ, «Eýrazııalyq bank» AQ jáne «Qazkommersbank» AQ-dan MBJJ-ǵa qatysýǵa aldyn ala kelisimi alyndy. Bul rette, salym ashamyn degen azamatqa qalaǵan bankti tańdaý quqyǵy beriledi. Jáne de Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń kez kelgen azamaty jas ereksheligine qaramastan sa­lymshy bola alady. Aldymen, júıege qatysýshy bankpen mem­lekettik bilim berý jınaqtaý saly­my týraly shart jasasyp, esep-shot ashady. Nazarǵa salarym, bilim berý jınaqtaý salymyna jarna engi­zý­shiler qataryna shek qoıyl­maı­dy. Iаǵnı, oǵan salym­nyń ıesi de, onyń týystary da, jaqyn-ja­ran, dos­tary da, t.b. aqsha sala alady. Salym sharty ulttyq valıýtada – teńge baǵamymen ashylady. Shart keminde úsh jylǵa jasalady. Bastapqy bir jolǵy jarna – 3 AEK (shamamen 5600 teńge). – Qarjy ortalyǵynyń róli týraly da toqtala ketseńiz? – «Qarjy ortalyǵy» – MBJJ-nyń úzdiksiz jumys isteýin qam­tama­syz etedi. Joǵaryda nazarǵa saldym, júıeniń qyzmetin úılestiredi, júzege asyrady. Bul Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń janynan qurylǵan uıym bolyp sanalady. «Qarjy ortalyǵy» birinshiden, qatysýshy bankpen, oqý ornymen yntymaqtastyq týraly kelisim jasasady; ekinshi, árbir jasalǵan salym shartyn tirkeıdi jáne onyń esebin júrgizedi; úshinshiden, memleket syılyqaqysy boıynsha barlyq esepteýlerdi júzege asyrady, bankterge qarajat aýdaryp otyrady; tórtinshiden, zańda qarastyrylǵandaı memleket syılyqaqysynyń tıimdi paıdalanýyn qadaǵalaıdy. – Qandaı jaǵdaılarda salym sharty tirkelmeıdi? – Salymshynyń atynda buǵan deıin «Qarjy ortalyǵynda» tirkelgen bilim berý jınaqtaý salymy bar bolǵan jaǵdaıda, ekinshi ret tirkeýge ruqsat etilmeıdi. – Memleket syılyqaqysy qalaı esepteledi jáne onyń mólsherlemesi nege baılanysty? – Banktik salym shartynda aı saıyn kapıtalǵa aınalatyn banktiń syıaqysy men jınaqtaý merzimi bir jyl bolǵan salymdarǵa memleket syılyqaqysy tólenedi. Ár bank jyldyq syıaqy mólsherin óz be­tinshe belgileıdi. Qazir «BTA» jáne «Temir» bankterdiń jyl­dyq syıaqy mólsherlemesi – 8 paıyz bolsa, «Halyq banki» jı­naqtaý merzimine qaraı – 7-8 paıyzdy belgilegen. Memleket syı­lyq­aqysynyń mólsheri – 5 paıyz, ataýly basymdylyqqa ıe sanattaǵylar úshin – 7 paıyz. Mundaı sanatqa jetim balalar, kópbalaly, az qam­tylǵan otbasylardan shyqqan múgedek balalar, áleýmettik jaǵy­nan álsiz toptaǵy azamattar jatady. Salymshynyń memleketten alatyn qarjysy qansha degenge berer jaýap: 100 AEK-ten aspaıtyn soma der edim. Mysal retinde shamamen alynǵan esepteý­ler boıynsha, jınaqtaý merzimi aıaqtalǵan kezde salymshy jarnasy – 60 paıyzǵa jetedi. Al qalǵan 40 paıyzy banktiń, memlekettiń syılyqaqysynan turady. – Talapker UBT-ny joǵary dárejede tapsyryp, memlekettik bilim grantyn aldy deıik... – Suraq astaryn túsindim. Jıǵan qarjy qaıda jumsalady deısiz ǵoı. MBJJ bilim granttarymen, bilim berý kredıtterimen qatar jumys isteıdi jáne memleket usynatyn granttarǵa eshqandaı keri áserin tıgizbeıdi. Bilim berý qyzmetterine aqy tóleý úshin arnalǵan balama qarjy emes, qosymsha demeý bolyp tabylady. Negizgi suraqqa berer jaýap bylaı, bilim berý jınaqtaý salymy maqsatty bolyp tabylady. Sondyqtan jınaqtalǵan qarajat Qazaqstan Respýblıkasynda jáne shetelde kásiptik-tehnıkalyq, joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi (magıstratýrada) bilim alýǵa ǵana jumsalýy múmkin. Sa­lymshy ne onyń zańdy ókili bir jylda bir ret bilim berý saly­myndaǵy aqshany qatysýshy bank­ten ekinshi qatysýshy bankke tolyq aýdarýǵa quqyly. Sharttyń merzimi aıaqtalǵan kezde oqýdyń aqysyn tóleýge qajetti soma oqý ornynyń esepshotyna aýdarylady. Salymshymen jasalatyn shartta jınaqtaý merzimi keminde 3 nemese 5 jyl dep belgilengen. Soǵan oraı salymdy merziminen buryn alsa ne maqsatty baǵytqa jumsalmasa, salymshy jınaqtaǵan aqshasyn sol ýaqytqa deıin eseptelip úlgergen banktiń syıaqysymen birge alýǵa quqyly. Biraq mundaı jaǵdaıda memleket syılyqaqysy berilmeıdi. Salym ıesi memlekettik bilim grantyn alyp oqýǵa tússe, jınaǵan jarnasy bilimniń basqa deńgeıine qarajat jınaqtaýdy jalǵastyra beredi. Ne bolmasa, jınaǵan aqshasyn banktiń, memlekettiń syı­lyq­aqysymen birge qolma-qol alýyna, bolmasa úshinshi tulǵanyń atyna aýdarýyna bolady. Eger salymshy densaýlyǵyna baılanysty oqýyn jalǵastyra almasa, oqýǵa qabiletsizdik tanytyp jatsa, sondaı-aq, salymshy qaıtys bolǵan jaǵdaıda jınaqtalǵan qarajat ıesine ne salymshynyń zańdy ókiline beriledi nemese úshinshi adamnyń atyna ashylǵan salymǵa aýdara alady. Qazirgi ýaqytta bul júıe Qazaqstannyń barlyq óńirinde iske qosyldy, óz jemisin bere bastady. – Salymshy jıǵan qarjysyn tıimdi paıdalanbaǵan jaǵdaıda memlekettiń syılyqaqysyn bıýdjetke qaıtarýy tıisti ǵoı. – Árıne. Memlekettiń syı­lyq­­aqysy qandaı jaǵdaıda qazy­­naǵa qaı­tarylady degenge naq­ty dáıektermen jaýap bereıin. Birin­shiden, salymshynyń basta­ma­symen salym sharty bu­zylǵanda, sa­lym nysanaly maqsatqa paıda­la­nylmaǵanda; ekinshiden, salymshy bilim berý uıymynan shyǵarylǵan kúnnen bastap úsh jyl ótse; úshinshi, jınaqtaý merzimi MBJJ týraly zańda belgilengen merzimnen, ıaǵnı 3 jyldan az bolǵanda memleket syılyqaqysynyń tólený faktisi anyqtalsa; tórtinshiden, salymshy Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn joǵaltsa eseptel­gen memleket syılyqaqysy respýb­lıkalyq bıýdjetke qaıtarylady. – Salym ıesi sheteldik JOO-ǵa túsken jaǵdaıda ne bolady? – Talapker sheteldik oqý ornyna túsken jaǵdaıda ol óziniń sheteldik bilim berý uıymyna qabyldanǵandyǵyn rastaıtyn qujatty usyný kerek. Sol arqyly oqýynyń aqysyn memleket pen banktiń syıaqysyn qosqandaǵy jınaqtalǵan qarajatynyń esebinen tóleýge múmkindik alady. Mundaı jaǵdaıda jınaqtalǵan qarajat sheteldik bilim berý uıymyna aýdarylǵan sátten bastap memleket syılyqaqysy eseptelmeıdi. – Salymshy oqýynyń aqysyn bilim berý jınaqtaý salymy týraly sharttyń merzimi aıaqtalǵan soń ǵana tóleýge tıis pe? – Eger salymdaǵy qarajat somasy semestr nemese oqý jyly úshin oqýdyń aqysyn tóleýge jetkilikti bolsa, qajetti aqshany salymnan ala otyryp, jınaqtaýdy jalǵastyra berýine bolady. Bul jerde azamattarǵa kórsetiletin taǵy bir qoldaý túri bar. Eger salymda jınaqtalǵan qarajat oqýdyń aqysyn tóleýge qajetti somanyń teń jartysyn, ıaǵnı 50 paıyzyn qurasa, bank salymshyǵa onyń ótinishi boıynsha jetpeı turǵan somaǵa «Qarjy ortalyǵy» AQ-tyń kepildigimen nesıe beredi. – Eger stýdent dáleldi bir sebeptermen bir jylǵa úzilis jasaıtyn bolsa, oǵan jeńildik berý jaǵy qalaı oılastyrylǵan? – Memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesi týraly zańǵa sáıkes salymshyǵa jeńildik bar. Ol bir jyldan úsh jylǵa deıingi aralyqty qamtıdy. Osy ýaqyttyń ishinde salymshynyń salymdaǵy qarajatyna esepteletin memleket syılyqaqysy da saqtalady. – Jaqynda teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy biraz dúr­beleń týǵyzdy. Bul jaǵdaı qa­zir de saqtalyp otyr. Al, MBJJ sheńberindegi bilim berý depo­zıtteri teńgemen ǵana ashylaty­nyn aıttyńyz. Buǵan qatys­ty zańda qandaı sharalar qaras­ty­rylǵan? – Memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesi týraly Zańynyń 13-babynyń 4-tarmaǵynda «Bilim berý salasyndaǵy ýákiletti organ men memlekettik josparlaý jónindegi ýákiletti organ jyl saıyn Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasynda belgilengen tártippen memleket syılyqaqysyn ınflıasııa deńgeıinen tómen emes mólsherde ulǵaıtý týraly usynystar engizedi» delingen. Biz osy zań talabyn basshylyqqa alamyz. Qazirgi tańda elimizdiń myńdaǵan azamaty MBJJ sheńberinde salym ashyp, bolashaqta joǵary bilim alý úshin qarajat jınaqtaýda. Kúnnen-kúnge bul júıege senim bildirýshiler qatary artýda. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».