Kompanııa kóp, salyq az

Alla taǵalam Moıynqumnyń mań dalasyna qut-bereke, baılyǵyn aıamaı-aq bere salǵan ǵoı, shirkin. Osynaý keń dala Mendeleev aqsaqaldyń áıgili kestesindegi bar qazynany «meniki, meniki» dep qaıshymen qıyp alyp, qoınaýyna jasyryp tastaǵan sekildi. Áıteýir, shól dalaǵa «shóp» bolyp turǵan sekseýildi bylaı qoıǵanda, qut qonǵan osy ólkede altyn, kúmis, qola, kómir, koks, qalaıy, qyzyl tústi granıt, barıt, bári-bári bar. «Amangeldi» gaz kenishi uńǵylarynyń basym bóligi osy aýdannyń aýmaǵynda jatyr. Sodan bolar, Jambyl oblysynyń jartysyn alyp jatqan Moıynqum aýdanynyń túkpir-túkpirinde bilekti túrip tastap, tirnektep dúnıe jınap, tirlik etip jatqan kompanııalar kóp. Alaıda, altyn shyqqan jerdi belsheden qazyp jatqan osynaý kompanııalardan jergilikti qazynaǵa anaý aıtqandaı paıda túspeı tur. Qaıbir kúngi jıynda Jambyl oblystyq salyq departamentiniń basshysy Azamat Meldebekov osy jáıtti jaıyp saldy. Onyń málimetine qara­ǵanda, búginde oblys aýma­ǵynda basqa óńirlerden kelgen 20 salyq tóleýshi kompanııa jer­asty qazbalaryn paıdalanyp jatyr. Biraq, bul kásiporyndar sol basqa óńirlerde tirkeý ese­binde turǵandyqtan, negizgi salyq­tar men tólemder basqa oblystyń bıýdjetine tólenedi. Mysaly, «Er-Taı» JShS 28 jylǵa kelisimshartqa turǵan. Biraq, Almaty qalasy, Medeý aýdanyna tirkelgendikten ótken jyly sol jaqqa 528,3 mıllıon teńge salyq aýdarǵan. Moıyn­qumǵa nebári 28,1 mıllıon teńge tólepti. Al, «Altaı polımetall» JShS Ekibastuzǵa tirkelip, byltyr onyń bıýdjet túsimi 759,5 mıllıon teńgeni quraǵan. Al, Moıynqumnyń qorjynyna soqyr tıyn da salmapty. Sondaı-aq, «Jartas» JShS bir jylda 104,6 mıllıon teńgeni Almaty oblysyna asyryp, Jambyl oblysyna nebári 400 myń teńge tólepti. Moıynqum aýdanynda eń iri salyq tóleýshi mekeme – «Vostochnoe rýdoýprav­lenıe» JShS sanalady. Bul kásiporyn bir jylda 300 mıllıon teńgege deıin salyq tóleıtin. Nege ekenin qaıdam, atalmysh  mekeme ótken jyldyń qańtar aıynda bul jaqtan tirkeýden shyǵyp, Almaty oblysyna baryp turaqtapty. Aýdandyq ákimdik pen oblystyq kásipkerlik basqarmasynyń basshylary «Vostochnoe rýdoýpravlenıe» JShS-niń bastyǵyna birneshe márte «áke-kókelep» baryp, qaıtyp oralýyn ótingen. Biraq, bastyq ázirge «Áne kelem, mine, kelem» dep, tek ýáde berýmen ǵana shektelýde eken. Jambyl oblysynyń ákimi Kárim Kókirekbaev qaıbir kún­gi jıynda osy máselege alań­daýshylyq bildirip, tıisti bas­shylarǵa salyq túsimin kóbeı­týdiń barlyq joldaryn qarastyrýdy tapsyrdy. Árıne, Salyq kodeksinde basqa oblys­tardan kelgen kásiporyndar mindetti túrde jumys istep jat­qan jerine tirkelý kerek degen naqty talap joq. Sondaı-aq, «syrttan kelgen» dep syrtqa tebýdiń de qajeti joq. Bári osy táýelsiz elimizdiń kásipkerleri. El ortaq, jer ortaq, tirlik ortaq. Bul árıne, «Baıdyń asyn baıǵus qyzǵanyptynyń» keri emes, biraq, shynyn aıtý kerek, baılyqtyń ústinde otyrǵan el sol qazynanyń tıtteı de qyzyǵyn kóre almaýy arǵa da, zańǵa da syımaıtyn tirlik emes pe? Qazir naryq zamany. Bul degenińiz tamaǵyn iship-jep, aqshasyn basqa kafege baryp tólep ketken sııaqty dúnıe ǵoı. Bul kompanııalardyń kópshiligi 20-25 jylǵa kelisimshartqa turǵan. Sonda osynshama jyl bul kásipkerlerdiń tabysynan Jambyl jerine tamshy da tambaıdy degen sóz be? Qalaı aıtsaq ta, osy máseleni ógizdi de óltirmeıtin, arbany da syndyrmaıtyn keremet dıplomatııalyq sheberlikpen sheshý kerek bolyp tur. Biraq, qalaı? Bara berýdiń de, para berýdiń de qajeti joq, biraq, kompanııa basshylyǵy ózderi aqylǵa salyp, tarazylap, ózderi burqyratyp qazyp jatqan Jambyl jurtynyń jaǵdaıyna da bir sát kóńil aýdarsa durys bolar edi. Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan». Jambyl oblysy.