Dostar eske túskende

Bizdiń aýyldyń HH ǵasyrdaǵy alpysynshy jyldardyń aıaǵy men jetpisinshi jyldardyń basyndaǵy jastary búkil elimizdegi óz zamandastary sekildi bir-birimen «júretin». Ondaılardy aýyldyń úlken-kishisi túgel bilip otyratyn. «Júrý» degen ómirdiń máni bolyp, júrmeıtinder dostarynyń ázil-qaljyńyna aınalatyn. Alaıda, qyryqqa deıin súr boıdaq bolyp júrgen  (ıaǵnı, «júrmegen») Qarjaýbaı sekildi aǵalarymyz eshteńeden kem qalǵan joq, búginde nemerelerin ol da ertip júr. Mektepte oqyp júrgende de, keıin ınstıtýtqa túse almaı, aýylǵa qaıtyp oralǵanda da júrý degenge ilinbeı ketkenderdiń biri Qazbek edi. Shyny kerek, jaqsy dos bolsaq ta, ony Áshkenmen úılenedi degen oı úsh uıyqtasam túsime kirmepti. Aýyldaǵy bar jańalyqty aldymen biletin Baltabaı dosymyz ǵana tús qaıta baq ishine dop oınaýǵa jınalǵanda kóbimiz Jańa dep atalatyn tóte kóshemen kelgende, Qazbektiń Sárseıit aǵalardyń kóshesimen júrýin: «Ol Sárseıit atasynyń úıin, jıǵan shóbin kórip ótpese, kóńili kónshimeıdi», dep túsindiretin. Ańqaý basymyz Qazbektiń ákesi Bákir aǵa men Sárseıit qarııa týystar eken dep túsinetinbiz. Toıǵa shaqyrǵanda bir-aq bildim, sóıtsem, Qazbek Sárseıittiń úıgen shóbin emes, sol úıdegi ekinshi shúıkebas Áshkendi aınaldyryp júredi eken ǵoı. Ekeýi júredi deıtin sózge urynbaı, jıyrma jastarynda úılenip aldy. Sol kezdegi úırenshikti túsinigimizge salsaq, Qazbek pen Áshkenniń boıdaqtyǵyn iship tynǵanbyz. Aralasatyn qyz-jigitterden alǵashqy úılengender osylar boldy da, otba­sylyq tirlik degendi ekeýinen kórdik. Alǵashqy jyldary Qazbekter ákelerimen birge turdy da, Áshken kelin bolyp úlken otbasynyń ıisin sińdirip júrip qalyptasty. Sondyqtan qoly ashyq, sózge sheber, pysyq kelin boldy. Keıde kún jaýyp, jumysqa shyqpaı qalsaq nemese keshki kınodan keıin Baltabaı, Álıhan, keıde Qudaıbergen, keıde Almas bolyp, Qazbekterge jıi keletinbiz. Anany-mynany sóz etip, karta oınaımyz, Áshkenniń kespesin, ne dámdi shaıyn ishetinbiz. Mundaı otyrystarǵa aldymen qumar Qazbektiń ózi bolatyn. Erte úılenip, bárimizden buryn balaly bolǵan soń ba, ol Áshkenniń kóńilin aýlap, keshke kóbine úıinde otyratyn. Sondaıda bizdiń kelýimiz onyń otbasylyq ómirine tyń tynys ákeletin. Sol joly aýyldaǵy kezekti bir toıdan shyqqan Álıhan ekeýmiz: «Osy toıdy kelesi toıǵa ulastyrsaq qaıtedi?» dep kúlisip kele jatyp, «Davaı, Almatyǵa, Jaqandarǵa baraıyq», degen oıǵa toqtadyq. «Shynyn aıtsaq, men alyp kele qoıatyn qyzym da joq. Al sen Jaqan kónse, alyp qashýǵa qalaısyń?» deıdi Álıhan. «Men de shynyn aıtaıyn, «júr, kettikke» ere qoıatyn Jaqan joq», deımin. «Sonda da baryp kóreıik» deıdi Álıhan. «Sen biraz iship qoıdyń ǵoı». «Qazbekke baraıyq». «Áshken jibermeı júrmeı me?» Solaı tún jarymda Álıhan bas zootehnıkti tasıtyn jeńil kólikpen Qazbekterdiń úıine keldik. Áshken esikti ashty da, bizdi kórip: «Shaı qoıaıyn» dep samaýrynǵa júgirdi. «Joq, Áshken, búgin seniń shaıyńdy ishýge ýaqyt joq, biz Almatyǵa Erjumannyń qyzyna barmaqpyz». Ekeýmizdiń qatty qyzý ekenimizdi kórgen Áshken: «Odan da ekeýiń Qazbektiń janyna jata ketińdershi» dep báıek bolady. Sóıtip otyrǵanda Qazbek uıqysynan oıandy: «Júretin bolsaq, turmaıyq», deıdi. «Áı, sender qyzǵa bara jatyrmyz dep, alyp qashýǵa shyqqan joqsyńdar ma? – deıdi Áshken. – Mynaǵan durys kıimderin kıgizeıin». Álıhan ekeýmiz toıdan shyqqanbyz. Barymyz ústimizde. Sonymen tańǵy tórtter shamasynda úsheýmiz bar daýysymyzben daryldaı ándetip aýyldan shyqtyq. Birazǵa deıin Qazbekpen daýryǵysyp, sosyn Almatydaǵy baratyn úıdiń mekenjaıyn túsindirip, Álıhan ekeýmiz de uıqyǵa kettik. Bir kezde Qazbek oıatady: «Týrkmenskaıa, 14-ti adasyp júrip taptym, al qyz alyp qashatyn qaısyń ediń, úıge kirip shyǵyńdar», deıdi. Ázer degende oıanyp, úsheýmiz shaǵyn ǵana kóneleý jerúıdiń esigin qaqtyq. Úı ıesi apa biraz tergep baryp, úıge kirgizdi. Shashtary uıpa-tuıpa ekeýmizdi kórsetip Qazbekke: «Shyraǵym-aý, mynalaryń qyzdy aýylǵa kelýshilerden góri maskúnemderge kóbirek uqsaıdy ǵoı» degeni. «Apa, men úılengenmin, bir ulym bar», deıdi Qazbek. «Báse, sen sekildi jibi túzý jigitterdi qyzdar qoısyn ba», dep apamyz bizdi odan ári qatyryp jatyr. Ol kisi tańǵy altylar shamasynda kelgen bizdi qaıdan jaqtyra qoısyn. Peshiniń kúlin tazalap, syrtqa shyǵyp ketkende Qazbek meni túrtedi: «Jańa ǵana maıdangerdiń jesiri dep bul kisini maqtap ediń, sybaǵalaryńdy berdi-aý deımin». Apamyz syrttan sóıleı kirdi: «Qyzdarym senderdeı emes, ekeýi de jaqsy qyzdar. Ásirese, Kúlhanym óte pysyq. Jezdesine kómektesemin dep Qaskeleńge ketken. Sender sııaqty bytpyldyqtar emes». Bul apamyzdy alǵash kórýim. Jaqannyń aıtýy boıynsha ǵana bilemin. Kúıeýi «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde tilshi bolyp istegen eken. Maıdannan oralmaǵan. Úlken qalada jalǵyz balasymen qalǵan áıel kúnkóris úshin mektepterde eden jýýshy bolǵan, kóktem shyǵysymen úıiniń janyndaǵy jerge ekken kókónisterin Ekinshi Almaty vokzalyna aparyp satady eken. Solaı soǵysty ótkerip, beıbit zamanda sol tirligin jalǵastyra bergen. Syrttan keletinderden tolaıym satyp alyp, úıinde tazalap, qýyryp, shemishke satatyn bolǵan. Bir bólmesine páterde turýǵa qyzdar jiberip, alatyn ótemaqysyn nápaqa etken. «Ekinshi qyzyńyz qalaı, apa?» dep áńgimege Álıhan aralasty. «Oı, Jaqan degen qyzym da pysyq. Dúkenshi, keıde maǵan anaý-mynaý zattar áperedi, – dep qoıdy apamyz. – Myna «Kalının» kolhozynda eki ápkesi turady. Solarǵa ketken». Álıhan maǵan qarady. Sóıleseńshi degeni ǵoı. «Apa, tań atpaı sizdi oıatqanymyzǵa keshirim suraımyz», dep ornymnan tur­­­dym. «Shaı ishpedińder ǵoı». «Rahmet, apa, Kalınınge jetip, shaıdy sonan ishermiz». Bylaı shyǵa bere Álıhan menen suraıdy. «Bytpyldyq degeni qus pa? Qandaı qus eken?». «Áıteýir, jaqsy qus emes ekeni belgili boldy, – dedi Qazbek. – Kalınınniń qaı kóshesinde turatynyn bilesiń be?» «Bilemin», deımin men. Áý bastaǵy qyz alyp qashatyn ekpinimiz basylyp qalǵandaı. Sodan Kalınınge kelip, bul kisilerdi de jeksenbilik uıqylarynan oıattyq. Bolashaq bajamyz áskerı qyzmetker bolatyn, kezekshilikte eken, kishkentaı qyzdary úlken ápkeleriniń úıinde qonyp qalypty. Jaqannyń ortanshy ápkesi qaınatqan shaıdan ishtik. «Qaıdan júrsińder?» deıdi Jaqan. «Sen esine túsip ketip, tún jarymda izdep shyqqanymyz ǵoı, – deıdi Qazbek. – Myna ekeýin Túrkimen kóshesindegi apań bytpyldyq degen qusqa teńedi». «Ol kisiniń astarly sóıleý ádeti. Bódene týraly ertegide sol qus «bytpyldyq» dep ushady eken ǵoı». Qaıtaıyq dep jınalǵanymyzda Jaqan meni ońasha shyǵaryp: «Jaısha júrsińder me?» dep surady. «Seni alyp qashpaqshy bolǵanbyz». «Saǵan aıttym ǵoı, úsh jyl teńizshi bolyp júrgenińde de kúttim. Kúzde oqýǵa túsemin dep ediń ǵoı, sosyn úılene jatarmyz». Biz aýylǵa qaıtyp kelgende ýaqyt túske jaqyndap qalǵan edi. Álıhannyń mamasy Áspet tátem úsheýmizge qarap, al kelip kúlsin. «Áı, alyp qashyp kele jatatyn qyzdaryń qaıda?» «Táte, ony kim aıtyp júr?» «Áshken ǵoı, úsheýi ketti, bireýdi alyp qashyp keletin sııaqty. Toıdy toıǵa ulastyraıyq dedi ǵoı, – deıdi Áspet tátem. – Erjuman-aý, ápkem ábden ábiger bolyp jatyr. Jaılaýǵa kóshpekshi jerinen kókeńdi de toqtatyp qoıdy». Bizdiń úı shynynda da ábden ábigerge túsipti. Kórpe-jastyqtyń bárin syrtqa jaıyp, jeńgem úıdiń ishin jýyp jatyr eken. Bizdi ashyq terezeden kórip, apamdy qýantýǵa júgirdi. «Apa, Qazbek pen kenjem kele jatyr» degen daýsy estildi. Apam Qazbektiń betinen súıdi. «Alyp qashatyn qyzdaryń qaıda?». «Oı, apa, qazir qyz alyp qashý qıyndap ketipti ǵoı, – deıdi Qazbek. – Álıhan men balańyzdyń uıqysy qanyq. Máshınede uıyqtap keldi. Men Áshkenniń bir shaıyn iship, uıyqtap almasam bolatyn emes». Úsheýimizdiń qyz alyp qashý oqıǵamyz osylaı aıaqtalǵan. Meniń jazý ústelimniń ústinde arnaıy shynynyń astynda jatqan sýrette Qazbek 5-6-ǵa kelip qalǵan Erjandy moınyna otyrǵyzyp alypty. Al qyzymyz Tursynnyń qolynda uıyqtap jatyr. Bul sýretke 1979 jylǵy 2 mamyrda túskenbiz. Meniń synyptastarym aýyldyń joǵarǵy jaǵyndaǵy baılamaǵa maevkaǵa barǵanbyz. Qaıtarda Tursyn traktordyń ıesi jubaıy «uzyntura» Ábikenniń qasyna otyryp, Aıjandy qolyna alǵan. Qalǵanymyz tirkemege jaıǵasqanbyz. Aýyldyń ortalyǵynda kisiler kóp eken. Bir top adam qalaǵa qaıtatyn avtobýsqa kelse, endigi bir top Almatydan kelgen estrada ártisteriniń konsertinen shyǵypty. Sol kezde aýyldaǵylar «baba Nadıa» atap ketken fotosýretshi Nadejda Spırıdonovna kele qalyp, Baltabaı bárimizdi sýretke túsýge kóndirgen. Baba Nadıa bizdiń aýyldy bes saýsaǵyndaı biletin. Mereke, demalys kúnderi kelip, aldynda túsirgen sýretterin beretin, jańadan túsiretin. Aýyldaǵy ár úıden ol kisi túsirgen sýret tabylatyn. Jigitter maevkada ózderimiz otyrǵan skameıkalarǵa, áıelder aldymyzda turdy. Sonymen qyryqqa tarta adam syıdyq. Nadejda Spırıdonovnadan Almatynyń qaı jerinen tabýǵa bolatynyn suradym. Sóıtsek, ol kisiniń qyzy Kalının kóshesi Lenın dańǵylymen qıylysatyn jerdegi «Nurgúl» fotostýdııasynda isteıdi eken. Keıin kezdesip, túsirgen úsh plenkasyn satyp aldym. Ol kezde «Lenınshil jas» gazetinde redaktordyń orynbasary bolatynmyn. Plenkany bizde fototilshi bolǵan Alashybaı Esmaǵambetov – Alaǵań úlkeıtip shyǵardy. Ár úlkeıtken saıyn ony retýsher aǵamyz Baǵdat Mombekov – Bákeń boıap, tazalap otyrdy. Alaǵań qaıta túsirip, sál úlkeıtip shyǵarady, Bákeń lýpasyn alyp, qaıta tazalaý júrgizedi. Osylaısha gazettiń jarty betindeı, bizshe aıtqanda A-3 formatyna jetkizgenbiz. Báribir keıbir qyzdar men jigitterdiń beınesi sál ózgerińkirep ketti. Bákeńniń aıtýymen ár sýrettiń artyna kim ekenin jazdym. Áshken aqjeleń kıip alypty, ol kezde Raıhan ekeýi azyq-túlik dúkeninde satýshy bolatyn. Qazbek avtobýs jaqqa qarap qalypty, bireýdi qol bulǵap shaqyryp tur. Avtobýsta kimniń otyrǵanyn surap alýdy eskermeppin. Osyndaı estelik sýrette Qazbektiń týra qaramaı turǵanyna ókinetinmin. Álde ortamyzdan erte ketetin bolǵan soń júzin kórsetpeıin dedi me eken. Men «Egemende» bas redaktordyń birinshi orynbasary bolyp júrgende respýblıkalyq onkologııalyq ınstıtýttyń aýrýhanasynda jatqan Qazbektiń kóńilin suraı barǵanmyn. Aldyn ala sóıleskende «Izvestııa» jáne «Trýd» gazetteriniń ótken jyldardaǵy nómirlerinen eki maqalanyń kóshirmesin jasatyp berýimdi ótingen. Solaryn ala keldim. Sol maqalalardy basqa kisilerden alyp oqyp shyǵypty. «О́z ómirińniń osyndaı tyǵyryqqa tireletinin bilgennen jaman nárse joq eken», dedi Qazbek sál entige sóılep. Daýysy aqyryn shyǵady. Demalǵan kezinde tósiniń joǵarǵy jaǵyna jaýyp qoıǵan dáke jelp-jelp etedi. «Mine, osy dáke arqyly demalamyn. Qaıtersiń endi. Jaqan qalaı, ul-qyzyń úlkeıgen shyǵar? Menen sálem aıt. Jaqannyń esine sondaǵy alyp qashýǵa barǵanymyzdy salshy. Qazbekti eske ala júrersińder», dep qolymen qolymdy qysty. Áli qarýly eken. «О́stip jatyp, kóz jumǵym kelmeıdi», dep qosty. Aýrýhanadan qara sýǵa malynyp shyqtym. Keıin bir kezdeskende Baltabaıǵa bárin aıtyp berdim. «Endi bireý aýyrsa, kóńilin surap barmas­pyn», dedim sońynda. «Neǵyl deısiń sonda, bárimiz Qýandyq sııaqty esh aýyrmastan kóz juma bereıik pe? Sen bilesiń be, Qýandyqty jerlep kelgende Qazbek: «ajal bizdiń qatarǵa da jetti ǵoı», degen bolatyn. Árıne, aýyrmaı-syrqamaı ólgen jaqsy da shyǵar», degen edi Baltabaı dos. Qýandyqtan eki jyldan keıin Qazbek ketti. Aýylǵa jetkenshe aýyr oılardan arylmadym. Máıitti jýyp jatqanda jetip úlgerdim. Syrtta adamdar kóp eken. Ortada bir top et jaqyndary tur. Úlken uly Arman eńkildep jylap, qushaǵyma kirdi. Men de shydamadym. «Baýyrymaılap» egil-tegil jyladym. Áıelder jaǵynan bizge qyzdarynyń jylaǵany, Áshkenniń daýys salyp joqtaǵany qosyldy. О́mir degen osy eken ǵoı... Qazbek qaıtqaly beri arada ótken on segiz jyl týraly aıtýǵa ońaı bol­­­ǵanymen, olar Áshkenge ońaı tıe qoıǵan joq. Bárine shydady. Balalarynyń jastyǵyna, keıde jetispeı jatatynyna jylaı júrse de jasymady, basqa kelinshekterdiń kúıeýlerin kórip, máz bolyp júrgenderine qınalsa da synbady. Qazbektiń artynda qalǵan 2 uly men 4 qyzyn jetkizdi. Uldaryn aıaqtan­dyrdy, qyzdaryn uzatty. Búginde Qaz­bektiń 15 nemeresi, 3 shóberesi bar. Olar­dyń tápeltek boıly, kózderi kú­lim­dep turatyn, aqsary ájeleri paı­ǵam­bar jasynan asty. Áshken ózi tár­bıe­­legen, ákelerin ónege tutatyn ul-qyz­­dary jaqsy azamattar bolyp ósti. Bir­­qatar nemereleri Qazbek degen tekti alyp júr. Erjuman SMAIYL.