Densaýlyq saqtaý júıesin nyǵaıtýdyń mańyzdy bir býyny – kadrlyq resýrstardy damytý strategııasy ekendigi aıan. Búkil álemde densaýlyq saqtaý júıesiniń tıimdiligi men medısınalyq qyzmet kórsetýdiń sapasy sol sala qyzmetkerleriniń jumys kórsetkishterine baılanysty. Al bul óz kezeginde mamandardyń bilimimen, mashyǵymen jáne dáıekteýimen aıqyndalady. Halyqaralyq tájirıbe kórsetkenindeı, kadrlardy basqarý salasynda jasalatyn is-sharalardyń tıimdiligi joǵary bolyp keledi.
Jańa kadr saıasaty men kadr áleýetin damytý strategııasy Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń densaýlyq saqtaý salasynyń 2012-2020 jyldarǵa arnalǵan kadrlyq resýrstaryn damytý tujyrymdamasynyń mańyzdy bir bóligi bolyp otyr. Soǵan oraı eń úzdik halyqaralyq tájirıbege sáıkes keletin jáne otandyq densaýlyq saqtaý salasyn damytýdyń tıimdiligin qamtamasyz etetin medısınalyq jáne farmasevtıkalyq bilimniń sapasyna qol jetkizý osy tujyrymdamanyń basym baǵyty.
Joǵary oqý ornynda alǵan bazalyq bilimniń sapasy mamannyń ómirlik jáne kásibı jolyn belgilep beredi. Búginde medısınalyq qyzmet kórsetý salasyna tájirıbe men fýnksıonaldyq bilimge negizdelgen myqty mamandar asa qajet. Bul rette Qaraǵandy memlekettik medısınalyq ýnıversıtetinde bilikti mamandar daıarlap shyǵarýdy basty maqsat ete otyryp, óz túlekteriniń kásibı daıarlyǵynyń joǵary bolýy sheshýshi faktor retinde belgilengen. Ýnıversıtettiń bilim berý baǵdarlamalary birinshi kezekte mamandardy daıarlaýdyń sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan jáne túlekterdiń jańa kásibı beınesi men klınıkalyq oılaý daǵdylaryn jasaqtaıdy.
Búgingi ýaqytta medısınalyq joǵary oqý oryndarynyń qabyrǵasynan teorııalyq bilim alyp shyǵý onsha qıyn emes, al praktıkalyq tájirıbe alý óte qıyn bolýymen qatar, is júzinde pasıenttiń densaýlyǵyna qater týǵyzýy da múmkin. Sondyqtan stýdent-medıkti daıarlap shyǵarýdyń basty mindeti – onyń boıynda praktıkalyq daǵdylar men mashyqtardy qalyptastyrý. Bul máselemen ýnıversıtettiń oqý-klınıkalyq (sımýlıasııalyq) ortalyǵy júıeli túrde aınalysyp júr.
Sımýlıasııalyq ortalyqta praktıkalyq daǵdylar men klınıkalyq oılaýdy damytý mashyǵyn tıimdi jáne qaýipsiz pysyqtaý úshin qazirgi zamanǵy kúrdeli tehnologııalar qoldanylady. Mysaly, tájirıbe júrgizý kezinde paıdalanylatyn manekender men trenajerler ártúrli aýrýlar men adam jaǵdaıyn beıneleýge qabiletti, sol sııaqty qazirgi zamanǵy medısınalyq bilim berý úderisinde naqty pasıentti almastyra alady.
Bolashaq dárigerlerdi klınıkalyq daıarlaý oblystyq jáne qalalyq medısınalyq uıymdarda ornalasqan klınıkalyq kafedralarda jalǵastyrylady, sonyń ishinde jekemenshik túrindegi uıymdarda da júrgiziledi. Mundaı uıymdar joǵary oqý oryndary túlekteri úshin básekelestikte barynsha múddeli tarap bolady. Bul densaýlyq saqtaý salasynda jeke sektor úlesiniń artýyna, memlekettik medısınalyq uıymdar derbestiginiń keńeıýi men quqyqtyq mártebesi ózgerýine, menshik túrine qaramastan medısınalyq uıymdardy akkredıtteýdiń biryńǵaı standarttaryn engizýge, memlekettik tapsyrys sheńberinde medısınalyq qyzmet kórsetýdi iske asyrýdyń teń quqyqty ólshemderin belgileýge, medısınalyq uıymdardy reıtıngtik baǵalaý júıesin engizýge baılanysty oryn alyp otyr.
Bul jaǵdaılarda jekemenshik klınıkalardyń básekege qabilettiligi tıimdi menedjmentke, sonyń ishinde kadr áleýetin tartýǵa, saqtaýǵa jáne jetildirýge de baılanysty ekenin atap aıtqymyz keledi. Sondyqtan jekemenshik medısınalyq uıymdardyń bolashaǵy durys tańdalǵan kadr saıasaty men dáıekteý tetikterine baılanysty.
Sol sebepten memlekettik medısınalyq bilim berý uıymdary men densaýlyq saqtaý salasynyń jekemenshik qurylymdarynyń alıansy jaýapkershilik pen qaterlerdi teń ala otyryp, ortaq maqsattarǵa qol jetkizý úshin ózara ortaq múddeler negizinde asa mańyzdy. Bul rette joǵary oqý oryndarynyń ınnovasııalyq qurylymy bilim berý úderisiniń tıimdiligi men sapasyn arttyrý, onyń qoldanbaly baǵyttalýyn damytý, mamandar daıarlaý úshin zııatkerlik, materıaldyq, aqparattyq jáne adam resýrstaryn barynsha paıdalaný, zertteýler men ınnovasııalyq jobalar ázirleý qajet.
Búginde jekemenshik sektor densaýlyq saqtaý salasyn reformalaý men memlekettik-jekemenshik áriptestikti damytý jaǵdaılarynda joǵary oqý orny ómirine belsene aralasyp keledi. Bul – materıaldyq bazany damytý men jetildirý, mamandar daıarlaý júıesine jekemenshik klınıkalardyń mamandaryn tartý, túlekterdi jumysqa ornalastyrý, qarjylandyrý men ózara paıda negizinde memlekettik-jekemenshik áriptestik sheńberinde birlesken bilim berý jobalaryn júzege asyrý degen sóz.
Osyǵan baılanysty Qaraǵandy memlekettik medısınalyq ýnıversıteti men «Bastapqy medıko-sanıtarlyq kómek qalalyq ortalyǵy» JShS-niń arasyndaǵy 15 jyldan bergi ózara jemisti áriptestikti mysal retinde keltirýge bolady. Atalǵan emhana 1997 jyldan bastap memlekettik tapsyrys sheńberinde tegin medısınalyq kómektiń kepildi kólemin kórsetip keledi. Emhana Qaraǵandy qalasynyń ortalyq bóliginiń turǵyndaryna (100 000 adamǵa jýyq) medısınalyq qyzmet kórsetedi.
Bul densaýlyq saqtaý salasynyń jekemenshik sektorynda bastapqy medıko-sanıtarlyq kómek kórsetýdiń memlekettik tapsyrysyn oryndaý boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik-jekemenshik áriptestikti iske asyrýdyń alǵashqy tájirıbesi bolyp tabylady. Elimizde jalpy tájirıbe dárigerleri ınstıtýty engizilýine sáıkes ortalyq aralas qabyldaý tájirıbesine birinshi bolyp aýysty. Otbasylyq tájirıbe túri boıynsha medısınalyq qyzmet kórsetýdiń uıymdastyrý-ekonomıkalyq jáne klınıkalyq tıimdilik úlgisi búginde ýaqyt synynan ótti dep aıtýymyzǵa tolyq negiz bar. Sondyqtan da, ol densaýlyq saqtaý salasyn reformalaýdyń memlekettik saıasatynan kórinis taýyp, qoldanystaǵy normatıvtik quqyqtyq aktilerde zań júzinde bekitildi.
Ýnıversıtet stýdentteri ambýlatorlyq-emhanalyq tájirıbemen tanysýdy 5-kýrstan bastaıdy. Olar emhananyń uıymdastyrý qurylymymen, negizgi bólimderimen jáne esepke alý-esep qujattamasymen tanysady. Sabaqtardyń tájirıbelik bólimi jalpy tájirıbe dárigeriniń biliktilik sıpattamasynyń talaptaryna sáıkes naýqastardy qabyldaý kezinde jáne úıde júrgiziledi. Shuǵyl kómek kórsetýdiń tájirıbelik mashyqtary negizinen QMMÝ sımýlıasııalyq ortalyǵynda júrgiziledi, al emhanada stýdentter beıindik mamandardyń qabyldaýlaryna qatysyp, bilmegenderin úırenedi, úıde portatıvti apparattardyń kómegimen manıpýlıasııalar júrgize alady. Oqý úderisinde stýdentter emhananyń kúndizgi stasıonarynda naýqastarǵa em júrgizý barysyna belsene qatysady. Osylaısha, mamandar daıyndaýdyń osy kezeńinde stýdentter sabaqqa qatysyp qana qoımaı, sonymen birge, óndiristik úderiske tikeleı qatysýshylar bolyp tabylady, olar naqty klınıkalyq jaǵdaılarǵa qatysady. Mundaı kásibı baǵdarlaýdyń oń nátıjeleri aıqyn: teorııalyq kýrs tájirıbemen úzdiksiz baılanysta, stýdentter ınternatýraǵa jalpy dárigerlik tájirıbe boıynsha qajetti bilimniń bazalyq deńgeıimen jan-jaqty daıarlyqpen keledi.
Dýaldy oqytý sheńberinde «Bastapqy medıko-sanıtarlyq kómek qalalyq ortalyǵy» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi birqatar jyldardan beri Qaraǵandy memlekettik medısınalyq ýnıversıtetimen emhananyń klınıkalyq bazasynda stýdentterdiń ınternatýradan ótýi týraly kelisimshart jasaýdy dástúrge aınaldyrdy. Bıýdjet arqyly oqymaıtyn stýdentter boıynsha úshtarapty kelisimshart jasalady, soǵan sáıkes ortalyq túlekti odan ári jumysqa ornalastyrýmen onyń ınternatýra kýrsynyń aqysyn tóleıdi. Buǵan qosa emhana bazasynda ınternatýradan ótetin ınternder barlyq oqý kezeńinde jeke stıpendııa alady. Barlyq ınternder jalpy tájirıbe dárigeri bólimine bólinip, ýchaskelerde otbasylyq dárigermen birge jumys isteıdi. Bólimshe meńgerýshisi tikeleı basshylyqty júzege asyrady. Jumys barysynda ınternder pasıentterge úılerinde jáne otbasylyq dárigermen birge qabyldaý kezinde dárigerlik qyzmet kórsetedi.
Dáriger-ınternder barlyq dárigerlik konsılıýmdarǵa, dárigerlik baqylaý komıssııalarynyń otyrystaryna, bólimsheniń jáne emhananyń jalpyemhanalyq óndiristik májilisterine qatysady. Medısınalyq kómek kórsetý kezinde ınternder beıindik mamandarmen birge birlesken qabyldaý ótkizedi, ambýlatorııalyq manıpýlıasııalar ótkizýge qatysady.
Klınıkalyq bazada jumys isteı júrip, dáriger-ınternder áleýmettik mańyzdy aýrýlar máselelerimen jaqyn tanysyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń Densaýlyq saqtaý mınıstrligi belgilegen strategııalyq mindetterge sáıkes naýqastarǵa em júrgizýdiń barlyq kezeńderi men profılaktıkalyq is-sharalardy úırenedi. Osynda stýdentter ishki aýdıt úderisine tikeleı qatysady jáne tájirıbede alǵash ret pasıentter men personal qaýipsizdiginiń jáne medısınalyq qyzmet kórsetýler sapasynyń halyqaralyq normalaryn qamtamasyz etý júıesimen tanysady. Bul bolashaq dárigerlerdiń jaýapkershiligin eleýli túrde arttyrady.
Mamandar daıarlaýdyń osyndaı júıesi bolashaq mamandardyń arasynda jalpy tájirıbe dárigerleriniń bedelin arttyratyny sózsiz. Nátıjesinde oqý bitirgen túlekterdiń kóbisi Bastapqy medıko-sanıtarlyq kómek uıymyna jumysqa barýǵa suranady. Mysaly, keıingi 3 jyl ishinde Bastapqy medıko-sanıtarlyq kómek qalalyq ortalyǵyna jumysqa turǵan túlekterdiń qatary ósip otyrǵany baıqalady. Atap aıtar bolsaq, eger 2009 jyly emhana ótinimi nebári 50% qanaǵattandyrylsa, keıingi jyldary mamandardyń osynda jumysqa ornalasýy 90-95%-dy quraıdy. Bul Qaraǵandy memlekettik medısınalyq ýnıversıteti men «Bastapqy medıko-sanıtarlyq kómek qalalyq ortalyǵy» JShS-niń arasyndaǵy memlekettik-jekemenshik áriptestik saıasatynyń nátıjesinde oryn alyp otyr.
Medısınalyq joǵary oqý ornynyń bıznes áriptesi bola otyryp, «Bastapqy medıko-sanıtarlyq kómek qalalyq ortalyǵy» JShS óz salasynda bedeldi uıymǵa aınaldy. Qaraǵandy qalasy boıynsha memlekettik tapsyrystyń úlken kólemin oryndaıtyn joǵary reıtıngti emhananyń júrgizip kele jatqan emdeý-profılaktıkalyq is-sharalarynyń kórsetkishteri basqa qalalyq jáne oblystyq kórsetkishtermen salystyrǵanda anaǵurlym joǵary bolýy osy sózimizdiń aıǵaǵy bolsa kerek.
Ortalyqtyń bıznes-josparyn kadrlyq resýrstar qıyǵynda stýdentterdiń ınternatýrada oqý aqysyn tóleý qory, sol sııaqty úshtarapty kelisimshart jasaǵan ınternder úshin yntalandyrýshy stıpendııalyq qor anyqtaıdy. Sonymen qatar, ortalyq praktıkalyq qajettilikke baılanysty ártúrli mamandyqtar boıynsha jas mamandardy qaıta daıarlaýdy qarjylandyrady. Áriptestik ózara qatynastar sheńberinde jasalatyn kelisimsharttar kólemi jyl saıyn orta eseppen 12-15 kelisimshartty quraıdy. Alaıda, kadrlardyń tabıǵı aýysyp otyrýlaryna baılanysty kadrlar resýrsyn nyǵaıtýdy odan ári ońtaılandyrý qajet. Bul tek kadrlar tapshylyǵyn toltyrý maqsatynda ǵana emes, sonymen birge, jekemenshik emhana men memlekettik joǵary oqý orny arasyndaǵy qarym-qatynasty jetildirý negizinde úzdiksiz kásibı bilim berý negizinde de júrgizilýi kerek.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev «Qazaqstan joly – 2050» Strategııalyq Joldaýynda ulttyq ekonomıkanyń jetekshi kúshteriniń biri retinde kásipkerlikke jan-jaqty qoldaý kórsetý qajettigi týraly atap kórsetken bolatyn. «Bastapqy medıko-sanıtarlyq kómek qalalyq ortalyǵy» JShS-niń búgingi jumysy osynyń naqty dáleli. Densaýlyq saqtaý salasynda biryńǵaı ulttyq júıeni engizýmen osy saladaǵy memlekettik emes sektordyń aldynda jańa múmkindikter ashyldy, memlekettik jáne jekemenshik medısınalyq qyzmetti jetkizýshilerge birdeı jaǵdaı jasaldy, tarıfterdiń tartymdylyǵy qamtamasyz etildi.
Densaýlyq saqtaý júıesin odan ári jańǵyrtý bolashaq dáriger mamandaryn basym baǵyttar boıynsha oqytýdyń júıeli is-sharalaryn iske asyrý jolymen medısınalyq kadrlar daıarlaýdy jetildirýdi, kredıttik júıeni engizýdi, sonyń ishinde memlekettik-jekemenshik áriptestik tetikterin tartý jolymen bilim jáne ǵylym uıymdarynda básekelik ortany qurýdy talap etedi.
Raýshan DOSMAǴAMBETOVA,
Qaraǵandy memlekettik medısına
ýnıversıtetiniń rektory, medısına
ǵylymdarynyń doktory, professor,
Tatıana BAShIROVA,
Bastapqy medıko-sanıtarlyq kómek
Qaraǵandy qalalyq ortalyǵynyń bas dárigeri,
Svetlana VITT,
Bastapqy medıko-sanıtarlyq kómek
Qaraǵandy qalalyq ortalyǵy bas
dárigeriniń orynbasary.
QARAǴANDY.