О́tken dáýirdiń dúr dıdaryn kórgińiz kelse, mýzeıge baryńyz. Shejireli ǵasyrdyń shekpenin ıyǵyna asyp, shaý tartqan shyndyqtyń muńyn shertken muraly mekeme janyńyzdy bir serpiltip tastaıdy. Sondaı bir taǵylymdy nysan – Sarqan aýdanynyń tarıhı mýzeıi. Aýyldyń irgesinde ornalasqan aıaýly shańyraqqa arnaıy at basyn buryp, babadan jetken jaqut jádigerlerdi kózben kórip qaıtqan edik.
Sarqan qalasyna jasaǵan saparymyz sátti boldy. Shaǵyn shahardy ortaǵa alǵan aýyl-aımaqtardyń jaǵdaıy jaman emes, qysqa qamdanǵan jurttyń tynys-tirshiligi tańdaı qaqtyrady. Bizdi alystan záýlim ǵımaratymen baýrap alǵan Cherkas aýyly boldy. Tóbe ústinde tompıyp úlken eskertkish tur. Ejelgi zamanmen enshiles memorıal ekenin birden ańǵardyq. Qatelespeppiz, bul mańda 1918-1919 jyldary qııan-keski urys bolǵan eken. Kerbaqqan keńes ókimeti tusynda azamat soǵysy tarıhqa «Cherkas qorǵanysy» degen atpen enedi. Eldi qorǵaǵan azamattardyń qurmetine memorıaldyq keshen turǵyzylǵan.
«Nysan 1973 jyly shilde aıynyń 12 juldyzynda ashyldy. Avtory – sáýletshiler Tımýr Súleımenov pen Almaz Ordabaev. Keshen úsh mysyrlyq pıramıdadan turady. Bıiktigi – 15, 12 jáne 9 metrdi quraıdy. Pıramıdalar jartylaı dóńgelek bolyp ornalasqan, ortasynda máńgilik ot laýlap tur. Estelik nyshany qorshaýda bolǵan cherkastikterdiń erligin eske salady», deıdi mýzeı meńgerýshisi Murat Kobdalıev.
Pıramıdalar sur túske boıalǵan. Bul boıaý – jaýdan qaıtpas qaharmandyq pen kúrestiń belgisi. Qyrly pıramıdada qorǵaýshylardyń qarý-jaraq nyshany ornalastyrylǵan. Olar qııan-keski urystyń 1 jyl 1 aı bolǵanyn málimdeıdi. Al ırek syzyqtar bekinister men shepterdiń urys ornyn bildiredi. Pıramıdanyń ortasynda bes juldyz ornalasqan. Juldyzdar – kúreste erlikpen qaza tapqan batyrlardyń jaryǵy. Shynynda «Cherkas qorǵanysy» partızandardyń bas qaraýyl tóbesi bolǵan. Tizbek tóbelerdiń ózi de bir eskertkish ispetti. Aldyǵa qaraı júrseńiz atalarymyz bar kúsh-jigerin salyp qorǵaǵan úlken bekettiń ústinen shyǵasyz.
Jalpy, Sarqan aýdanynyń tarıhı mýzeıi Cherkas qorǵanysynyń 60 jyldyǵyna oraı turǵyzylǵan eken. Qazaq KSR Mádenıet mınıstrliginiń 1968 jylǵy 1 qańtardaǵy sheshimimen Azamat soǵysy jyldarynda áskerı keńes ornalasqan ǵımaratta ashylǵan. Keıin Keńes ókimeti taraǵannan keıin shańyraq qaraýsyz qalady. Bertinde, ıakı 2017 jyly «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda jóndeýden ótip, oqyrmanǵa esigin qaıta ashady. Uzaq jyldar boıy jóndeý kórmegen mýzeı zamanaýı sıpatqa saı árlenip, kópshilikti qýanyshqa bóleıdi. О́tken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynyń bir úzik sátinen syr tartqan sáýleli mekeme osylaısha Sarqan aýdanynyń tarıhı mýzeıi bolyp atalady.
Mýzeı ekspozısııasy 3 zaldan turady. Alǵashqysy – 1917 jylǵa deıingi aýdan tarıhy, odan keıin – Keńes dáýirindegi ólke tarıhy, sońǵysy – táýelsizdik jyldary. Jalpy, atalǵan mýzeıde ekspozısııaǵa qoıylǵan eksponattar tarıhı oqıǵalarǵa negizdelgen ári sol zaman keıipkerleri týraly syr shertedi.
Birinshi zalda Qoılyq qalasy týraly málimetter jazylǵan. XI-XII ǵasyrda Qarluq taıpasynyń astanasy bolǵan. Munda qazaq dalasy bastan keshken qasiretti oqıǵalar baıandalady. Ańyraqaı, Orbulaq shaıqasy týraly da mazmundy aqparattar bar. Aq patshanyń ozbyrlyq saıasatyna qarsy 1916 jyly kóterilis jaıynda da derekterge jolyqtyq. Ári qaraı ekinshi zalǵa ótseńiz, Jetisý jerinde Keńes ókimetiniń ornaýy haqynda aıtylady. Jetisýlyqtardyń azamat soǵys jyldaryndaǵy jaǵdaıy, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys, soǵystan keıingi halyq sharýashylyǵynyń qalpyna kelý kezeńi qabyrǵada ilýli tur. Sarqan aýdanynan shyqqan elge belgili tulǵalardyń ómir-deregi qaıran qaldyrady. Úshinshi zalda jer jánnaty – Jetisýdyń ekonomıkalyq hám mádenı ómiri kóńilge qýanysh uıalatady.
Bizdiń bir baıqaǵanymyz, murajaı jumysy Jetisý óńiriniń ótken tarıhymen tanystyrýǵa negizdelgen. Kelýshilerge arnalǵan tarıhı jádigerler qoıylǵan úsh kórme zaly bar. Atap aıtsaq, HH ǵasyrdyń basyndaǵy Jetisý ólkesiniń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy, M.Tynyshbaevqa arnalǵan «Sónbes juldyzdar nury» turaqty kórmesi, «Cherkas qorǵanysynyń» qurylýy jáne qorǵanys aımaǵyndaǵy soǵys qımyldary. Kórermenderdi Jetisý oblysynyń ákimshilik-aýmaqtyq shekarasy kórsetilgen karta, Jetisý ýezi boıynsha ornalasqan ónerkásip oryndary men Jetisý men basqa da oblys turǵyndarynyń ulttyq quramy týraly derekter beıjaı qaldyrmasy anyq.
1912 jyly 22 sáýirde shyqqan «Pravda» gazeti men «Dekret o mıre», «Dekret o zemle» qujattary jáne «Doloı» staroe Lepsınskoe pravıtelstvo! Da zdravstýet svoboda!» degen jazýlary bar týdyń mýlıajy kelýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrady. Reseıdiń ortalyq gýbernııalary: Chernıgov, Poltava, Harkovtan qonys aýdaryp kelgen orystardyń aǵashtan jasalǵan úıiniń keskindemesi de qyzyq. Olardyń qyshtan jasaǵan ydystary, ystyq shoqpen qyzdyryp kıim útikteıtin útigi, «Zınger» is tigin mashınasy, kestelep tigilgen oramaldar qoıylǵan. Sonymen birge kórme qoıylymdarynyń qatarynda sol kezeńdegi qujattar kóshirmesi, sýretter, soǵys qarýlary men 3, 6 dıýımdik snarıadtar jaryqshaqtary, oqtardyń gılzalary men sarbazdardyń áskerı formalary oryn alǵan.
«Munda Cherkas qorǵanysy tarıhynda ózindik orny bar tulǵalardyń esimi men júrip ótken joly jazylǵan. Bular sol aýmaly-tókpeli zamannyń tólqujaty ispetti. Zaldaǵy taǵy bir kóńil aýdaratyn nárse – «Sónbes juldyzdar nury» qoıylymy. Cherkas qorǵanysy soǵys qımyldarynyń negizgi baqylaý pýnkti bolǵandyqtan, osy soǵysta qaza bolǵandar men qatysýshylarǵa arnalyp «Cherkassk jeri júrekte máńgi saqtalady» atty memorıaldy keshen ashyldy. Memorıaldy keshen mýzeıden, Batyrlar alleıasynan jáne memorıaldan turady», deıdi M.Qobdalıev.
Jalpy, mýzeı qory 2181 eksponattan turady. 1615 negizgi qordan jáne 656 ǵylymı kómekshi quraldardan qurylǵan. Kishkentaı aýylda ornalassa da úlken oqıǵany baýyryna basqan qasıetti shańyraq qatparly tarıhymyzdyń bir beti. Jyl saıyn aýdan turǵyndary jınalyp, qaza bolǵan batyrlardyń rýhyna taǵzym etip turady.
Jetisý oblysy