Jaqynda Mádenıet jáne sport mınıstrligi Arhıv isteri jáne qujattamany basqarý komıtetiniń uıymdastyrýymen elorda tórindegi Ulttyq arhıv mekemesinde «Arhıv jáne bolashaq urpaq» atty ashyq esik sharasy uıymdastyrylyp, kópshilik kómbede jatqan jádigerlermen tanysty. Mádenı jıynǵa kelgen qaýym ekspozısııaǵa qoıylǵan zattyq jáne qujattyq jádigerler arasynan ataqty ǵalym-saıahatshy ál-Idrısıdiń kartasyn tamashalaı aldy.
Bul kartany arhıv qoryna tanymal shyǵystanýshy hám arabtanýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, UǴA akademıgi, professor Bolat Kómekov tapsyrǵan eken. Karta avtory – ál-Idrısı 1100 jyldar shamasynda qazirgi Marokko (ejelgi Maǵryb) jerinde týǵan eken. Tolyq aty-jóni – Ábý Abdallah Muhammed ál-Idrısı. Tek-tuqym jaǵynan VII ǵasyrda bılik júrgizgen Idrıs (Ydyrys) áýletiniń urpaǵy. Bul áýlettiń negizin qalaǵan irgeli arab taıpasy kósemderiniń biri – Idrıs ıbn Abdallah. Bul taıpa 780-shi jyldary Hıjazdy (Arab túbegi) bılep turǵan Abbas áýletiniń qýǵyndaýyna ushyryp, bas saýǵalap kelip Maǵrybtyń soltústik-batys bóligine taban tiregen. Onymen qoımaı jeke patshalyq quryp, bılik júrgizgen. Idrısıler bıligi 974 jyly Ispanııa jerinde kúsheıgen Kordova musylman halıfaty tarapynan joıylǵan.
Ol kezde Kordova qalasy gúldengen ilim-bilim oshaǵyna aınalǵan. Tipti munda 1 mln-daı halyq turǵan. Baı áýletten shyqqan Muhammed ál-Idrısı áýeli Kordovada bilim alǵan. Keıin ortaǵasyrlyq Eýropany, sonyń ishinde Fransııa men Anglııa jerin aralap shyqqan. 1116 jyldary Kishi Azııa jerindegi Anadolyǵa at basyn burǵan. 1138 jyly qazirgi Italııa aýmaǵynda qonys tepken Palermoǵa kelip, Sısılııa koroli II Rodjerdiń, keıin I Vılgelmniń saraıynda turyp, dúnıe júzin sharlap qurlyq jáne teńiz arqyly saýda jasaıtyn saýdagerler men álemdi kezgen saıahatshylarǵa jolyǵyp, olardan Jer sharynyń bederi, onyń tarıhı-geografııalyq ornalasýy jaıly uzaq jyl aqpar jınaǵan.
Nátıjesinde, 1154 jyly mundaǵy ózderińiz kórip otyrǵan «Sýrat ál-ard» («Jer beınesi») atty atlasyn jasap shyǵarǵan. Karta ejelgi Ptolomeı (grek) dástúri boıynsha álemdi jeti qatqa, klımatty on bólikke bólip qurastyrǵan. Jalpy alǵanda karta 70 bólikten turady. Avtor «Nýzhat al-mýshtak» atty jaǵrafııalyq týyndysynda karta betindegi barlyq belgige sıpattama bergen.
Keıbir derek kózderi bul karta Sısılııa koroli II Rodjerdiń ótinishi boıynsha jasalǵan deıdi. Qalaıda bul qujat qazirgi tańda asa qundy jádiger qataryna jatady. Zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, kartaǵa tarıhı-geografııalyq 2 500 ataý engizilip, 7 000 ataýǵa qosymsha túsinik berilgen. Kartada HI-HII ǵasyrlarda jeke-jeke ulys qurǵan babalarymyz: qarluq, oǵyz, qımaq, toǵyz oǵyz, t.b. taıpalary men túrli halyqtardyń ornalasýy jóninde asa qundy derekter bar. Sonymen qatar Eýropa elderi, Jerorta teńizi, Afrıka (Maǵryb alqaby, Nil darııasy), Arab túbegi, Taıaý Shyǵys jáne Úndistan jeriniń kartografııalyq bederi anyq túsirilgen.
«Bul álemniń eń kóne jáne eń dál kartasy. Eńbek VIII-XI ǵasyrlar jylnamasyn qamtıdy. Eýropa men Azııa qartadan anyq kórinedi. Biraq Afrıkanyń soltústik bóligi ǵana qamtylǵan. Ásirese, bul eńbekte qypshaqtar jóninde tolyq málimet berilgen. Ortalyq Azııadaǵy Ámýdarııa men Syrdarııany saǵalaı qonystanǵan qalalar, Qap taýyn jaılap jatqan Ázerbaıjan, Arran, as-Sarır ólkesi, soltústik shettegi Rýs pen Bulǵar, Pechenegter mekeni, Qara teńiz jaǵalaýyndaǵy Aq qumandar men Qara qumandardyń ornalasýy naqty beınelengen. Biz sózben aıtqanda, bul jádiger álemdik kartografııanyń shyrqaý shyńy bolyp tabylady. Kartanyń keıbir syry ashylmaǵan tustary áli de barshylyq», deıdi úlken ǵalym aǵamyz Bolat Eshmuhameduly.
Al qazirgi Qazaqstan terrıtorııasyna qatysty kartada ne bar? Bul suraqqa keler bolsaq, qujat jaıly jazylǵan arhıvtegi ǵylymı anyqtamalyqta: «Qazaqstan aýmaǵyna jatatyn Kaspıı men Aral teńizi, Balqash kóli, Alakól oıpaty, onyń syrtynda, Edil, Oral, Ertis ózenderiniń geografııalyq bederi túsirilgen. Osynda syzylǵan taý júıelerinen – qazirgi Jońǵar Alataýy, Tarbaǵataı jotalary, Muǵaljar, Oral taýlary ańǵarylyp tur», dep jazylǵan eken.
Sońǵy tujyrym: «Bul karta qaıdan alyndy?» degenge kelsek, ǵalymnyń aıtýy boıynsha, 1966-1969 jyldary KSRO Ǵylym akademııasynyń Shyǵystaný ınstıtýtynyń Lenıngrad qalasyndaǵy bólimshesinde qyzmet jasaı júrip, osynda aspırantýrada oqyǵan eken. – 1968 jyly bolatyn, – deıdi Bolat aǵa. – Lenıngradtaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń bólimshesine Baǵdattan birneshe ǵalym keldi. Olarǵa aýdarmashy bolý mindeti maǵan júkteldi. О́ıtkeni 1961 jyly 20 jasymda Tashkenttegi Ortalyq Azııa ýnıversıtetinde oqyp júrip Irak eliniń astanasy Baǵdat qalasyndaǵy Memlekettik ýnıversıtette arab tili men ádebıeti boıynsha bir jyldyq bilim jetildirý taǵylymdamasynan ótken tájirıbem bar edi. Qonaqtar meniń ǵylymı jetekshim, úlken túrkolog, Lenıngrad Memlekettik ýnıversıteti túrki fılologııasy kafedrasynyń oqytýshysy Sergeı Klıashtornyı qatarly shyǵystanýshy mamandarmen kezdesti. Kelgen maqsattary Baǵdat qalasynyń memlekettik arhıvinde saqtalǵan ál-Idrısıge qatysty tyń qujattardy ákelip, bizdiń ýnıversıtet qorynda saqtalǵan basqa qujattarmen almastyrý eken. Ekijaqty jumys oıdaǵydaı atqaryldy. Osy kezdesý kezinde ırandyq meımandardy sol eldiń KSRO-da otyrǵan konsýly alyp júrdi. Bul jigit te ál-Idrısıge qatysty derek jınaıdy eken. Meniń Baǵdatta tálim alǵanym bar, ekeýmiz jaqyn tanystyq. Birde ol maǵan Baǵdatta ál-Idrısı kartasynyń tupnusqasy baryn aıtty. Ol zamanda bul jádigerdiń túpnusqasyn tabý óte qıyn edi. О́ıtkeni álem boıynsha júz dana bar ma, joq pa... Sodan elshi azamatqa qolqa saldym: «Qulyń bolaıyn qaraǵym, sol kartany maǵan ákelip bershi» dep. Ol ýádesinde turyp ákelip beripti. Mine, osylaı álemge áıgili ál-Idrısı kartasy aǵamyzdyń qolyna túsken eken.
Sóıtip qundy kartany lenıngradtyq úlken ǵalymdar japa-tarmaǵaı qarap shyǵady. «Jaqsylyq jerde jatpaıdy» degendeı, bul jańalyq ázerbaıjan baýyrlardyń qulaǵyna tıgen eken olar: «Bolat baýyr, sen myna kartany bizge ber, aqysyna sý jańa «Volga» mingizeıik» dep kóldeneń túsip jatyp alypty. Bul bopsaǵa Bolat aǵa kónbegen eken.
Sodan bul jádiger sandyqta jata bermeı, el ıgiligine jarasyn degen nıetpen Bolat aǵa 2007 jyly qolyndaǵy kartanyń kóshirme nusqasyn Ulttyq arhıvke tapsyrypty.