Ortalyq Azııadaǵy qos ózenniń aralyǵy – Maýrennahr ólkesiniń tarıhy óte tereńde. Ár zamanda Tanaıs – Sılıs – Kang – Iаksart – Seıhýn degen ataýlarǵa ıe bolǵan Syrdarııa aımaǵynyń mádenıeti de sonaý antıka dáýirinen bastaý alady. Saq taıpalarynyń bıleýshisi Tomırıs, qanqumar Kır patsha, el aýzynda Eskendir Zulqarnaıyn atanǵan Aleksandr Makedonskıı áskeri de bul ólkeniń topyraǵyn basyp, sýyn ishken. Osyndaı sanǵasyrlyq tarıhy bar aımaqta boı kórsetken ádebı-mýzykalyq qubylystardyń túp-tegin anyqtaý, jınaý men zertteýge kelgende atqarǵan jumystarymyzdan áli júzege aspaǵan isterimizdiń kóbirek ekeni baıqalady. Árıne, onyń sebebin aǵa býyn zertteýshilerimizdiń eńbekterinen izdegen lázim.
Bir ǵana mysal. Keshegi keńestik kezeńdegi qazaq ádebıetiniń tarıhyna Syr boıynan shyqqan kórnekti jyraý, jyrshy nemese aqyndardyń biri de engizilmeı keldi. Olardyń deni ulttyq ádebıet deńgeıine kóterile qoımaǵan, aımaqtyq sıpaty ǵana bar muralar qatarynda sóz bolyp, aýdan kóleminen asa qoımady. Balqy Bazar, Omar Shoraıaqov, Qarasaqal Erimbet, Kete Júsip, Qańly Júsip sııaqty qıssa aqyndary men jyrshy-jyraýlardy nasıhattaý ár aýdannyń óz ishinde ǵana júzege asyrylyp keldi. «Úsh ǵasyr jyrlaıdy», «Bes ǵasyr jyrlaıdy» sııaqty hrestomatııalyq basylymdarǵa enip kelgen biren-saran óleńderi bolmasa, ádebı muralary týraly ǵylymı-tanymdyq materıaldar «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» dep atalǵan akademııalyq zertteý eńbekterge engen emes. Bul jaǵdaı HH ǵasyrdyń 60-jyldary Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Ádebıet jáne óner ınstıtýty jaryqqa shyǵarǵan qazaq ádebıetiniń tarıhyna arnalǵan basylymdardan oryn alyp keldi.
Ádebıettaný ǵylymynyń basy-qasynda bolǵan M.Qarataev, Á.Tájibaevtardan bastap birde-bir ádebıetshi qazaq ádebıetiniń tarıhyna Syr boıynan shyqqan aqyn-jyraýlardy engizý máselesin sóz qylǵan emes. Ulttyq ádebıetimizdiń tarıhy kýrsyn jasaǵanda olardyń shyǵarmalaryn qamtý máselesi múlde eskerilmeı keldi. Áıtpese Bazar jyraý, Nurtýǵan, Turmaǵambet, basqa da aıtýly aqyndarymyzdyń shyǵarmalary neden kem?
Jasyratyny joq, Syr boıynan shyqqan sol dúldúlderdiń esimderi men eńbekterin alǵash ret respýblıkalyq deńgeıge kóterip, ádebı-ǵylymı oralymǵa qosqan ǵalym Á.Qońyratbaev. Bireýge unar, bireýge unamas, biraq shyndyq osy. Aýyl arasynda ǵana aıtylyp júrgen Nurtýǵan Kenjeǵululy esimin de alǵash baspasóz betinde sóz etip, aınalymǵa túsirgen Á.Qońyratbaev bolatyn. Ár jyldary «Juldyz», «Qazaq ádebıeti», «Syr boıy» sııaqty ádebı gazet-jýrnal betterinde Syr súleıleri týraly maqalalaryn jarııalap, keıin «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» atty oqýlyǵyna engizgeni barshaǵa málim. Sol kezden bastap Syr elinen shyqqan aqyn-jyraýlardyń esimderi men shyǵarmalary jalpy qazaq rýhanııatynyń sanatyna qosylǵan edi.
Budan kóretinimiz: jergilikti ádebı-mádenı qubylystardy der kezinde anyqtap, ozyq úlgilerin respýblıka deńgeıine shyǵarý úshin bilikti mamandar men zertteýshilerdiń yjdahatty eńbegi qajet. Bolmasa rýhanııat máseleleriniń bir ǵana nusqaýmen sheshilmeıtini belgili.
Dál osyndaı jaǵdaıdy 175 jyldyǵy atalyp ótkeli otyrǵan kúıshi Álshekeı Bektibaıuly (1847-1932) shyǵarmashylyǵynan da baıqaýǵa bolar edi. Kezinde qazaq mýzyka folklorynyń kóptegen jaýhar úlgisin jınaǵan A.V.Zataevıch, halyq arasynan shyqqan dúldúl kúıshilerdiń shyǵarmashylyǵyn zerdelegen A.Q.Jubanov, ondaǵan halyq aspabyn ǵasyrlar qoınaýynan arshyp alyp, qalpyna keltirgen B.Sh.Sarybaev, basqa da zertteýshilerimizdiń irgeli eńbekterinen Álshekeı kúıleri týraly málimetterdi kezdestirý qıyn. Qazaqtyń kórnekti mýzyka zertteýshileri onyń kúıshilik óneri men murasyn ulttyq mýzyka tarıhyna qospaı ketti. Jekelengen ǵalymdardyń ondaǵan jyl boıǵy eńbeginiń arqasynda Syr súleıleriniń ádebı muralary ulttyq ádebıet tarıhyna qosylǵan bolsa, Álshekeı kúıleriniń basyna ondaı kún endi týyp keledi.
70-jyldary aýdandyq, oblystyq gazet betterinde Tynysbek Dúısebekov jarııalaǵan Álshekeı kúıleri týraly pikirlermen tanysa bastaǵan edik. Biraq Álshekeı kúıleri jan-jaqty jınalyp, jarııalanbaǵandyqtan bizdiń zamanymyzǵa sol muranyń jurnaǵy ǵana jetip otyr.
Iá, Álshekeıdiń kúı murasy ǵylymı tanymnan jyraq qalyp keldi. Onyń sebebin anyqtap jatqandar da bolmady. Kúıleriniń kórkemdigi tómen be, obrazdyq álemi solǵyn ba, álde oryndaý tehnıkasy osal ma degen máselelerge dúre tıgen emes.
Keıbir derekter boıynsha Álshekeı Qazan tóńkerisi tusynda ózbek jerine qarasty Jyzaq, Samarqan jaǵynda kirekesh bolypty. Sol tusta Syr boıy qazaqtarynyń bir toby Qytaı asyp jatsa, ekinshi toby Pamır taýlaryn saǵalap, tájik jerine barǵany tarıhtan jaqsy málim. Álshekeı baı tuqymynan degen derekter de bar. Biraq onyń anyq-qanyǵyn áli de zertteı túsken jón.
Tájikstan jaǵyna qonys aýdaryp, elinen alys jerde kóz jumǵan Álshekeıdiń artynda birde 50, taǵy birde 100-ge tarta kúı qalǵan degen derek aıtylady. Búginde onyń «Toqyraý», «Narsoqqan», «Qara jorǵa», «Adasqan qaz», «Aısha men alty taraq», «Bópemen tartys», «Egilgen», «Báıge», «Taı qýý» jáne «Aqqý ketken», «Eges», «Jaıaý kerbez», «Otarba», «Taıshubar», «Tepeńkók», «Terisqaqpaı», «Sherli» sııaqty onnan astam kúıi mádenı oralymǵa enip keledi. Sońǵy jeti kúıdiń oryndaýshysy Tynysbek Dúısebekov bolsa, «Toqtaǵan», «Tolqyn» degen kúılerdi jetkizgen Ábdiqadyr Ábdiqalyqov. Olar «Qazaq kúıleri antologııasynyń» Syr óńiri kúıshilik dástúri degen taraýyna engen.
Álshekeıdiń ómirbaıany búginde birqatar ensıklopedııalyq anyqtamaǵa engen. Syr elinde týyp, keıin tájik jerinde qaıtys bolǵan kúıshi taǵdyrynyń burylystary az emes. Endigi jerde Álshekeı qazaqtyń kúıshilik dástúrinen qandaı oryn alady? Onyń kúıleriniń Abyl, Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Qazanǵap kúılerinen ereksheligi qaısy? Táttimbet dástúrine jaqyndyǵy qandaı degen saýaldardyń da jaýabyn qarastyrý kerek bolady.
Kúı – aspaptyq mýzykamyzdyń kúrdeli salasy. Jyr – alǵashqy, kúı – sońǵy qubylys. Jyrda kópshilik túsinetin poezııalyq mátin, sıýjet bolsa, kúıde olardyń biri de joq. Demek kúı degenimiz – aspaptyq mýzykanyń damyǵan kezeńine tán kórkem qubylys.
Kezinde A.Jubanov qazaq kúılerin jiktep, birine tókpe, ekinshisine shertpe kúı degen ataýlardy qoldanǵany belgili. Onyń ózindik sebebi de bolatyn. Batystyń kúıleri únemi qos ishekte qatar júrip, bas býyn, orta býyn, birinshi jáne ekinshi saǵalardy tolyq qamtysa, Ortalyq Qazaqstannyń kúı dástúri fılosofııalyq oı-tolǵaý úlgisinde kórinedi. Olardyń ánnen týǵany baıqalyp turady. Bul aımaqtyń kúıleri kóbine jeke ishekti qýalap otyryp, tek oı aıaqtalatyn tustary – kadensııalarda baryp qos daýysqa ulasady. Osy dástúrge Qarataýdyń teriskeıindegi kúılerdi de jatqyzýǵa ábden bolady. Olar ádette dombyranyń kýlmınasııalyq aımaǵyna tereńdemeı, orta býyn, ári ketse birinshi saǵamen shekteledi. Tókpe dástúriniń obrazdyq álemin birde «Saryarqa», «Adaı» sııaqty joıqyn da daýyldy programmalyq kúıler, endi birde «Qos alqa», «Qus qaıyrý» sekildi lırıkalyq-sýrettemelik týyndylar quraıdy. Al shertpe kúılerdiń áýeni janǵa jaıly, ishki ıirimderi mol, tyńdaýshysyn á degennen emes, birte-birte baýrap alatyn ún-ıntonasııalarǵa toly. Olardy kóńil tolqynysynyń barometri desek te bolady.
Árıne, budan kelip tókpe men shertpe kúı dástúrlerin bir-birine qarama qarsy qoıýǵa bolmaıdy. Bul eki túrli stıl – qustyń qos qanatyndaı kórkem qubylys. Olardyń ózara erekshelikteri dombyranyń qos ishegin qatar qamtýynda ǵana emes, obrazdyq áleminde.
Teriskeıdegi shertpe kúı dástúrine qulaq túrip, mazmunyna zer salar bolsaq, olardyń qurylymy, mýzykalyq faktýrasy tókpe kúı dástúrinen kóp alshaq emestigin ańǵarýǵa bolady. Munyń ózi tókpe, shertpe degen uǵymdardyń sharttylyǵyn bildiredi. Mysaly, T.Mombekovtiń el arasyna keń tarap ketken «Saltanat» atty kúıiniń obrazdyq álemi shertpe kúı dástúrinde kórinse de, dombyranyń qos isheginde qatar órbıtin dybystyq júıesi tókpe kúı stıline jýyq. Biraq sońǵy belgisine qarap ony tókpe kúı sanatyna qosý durys bolmas edi. «Qosbasar» degen kúı ataýy shertpe kúı dástúriniń atasy Táttimbette de bolǵan. «Saltanat» kúıiniń fılosofııalyq mazmuny, tyńdaýshysynyń janyn baýrap alatyn ishki tolqynystary onyń janryn anyqtaýǵa qyzmet istep tur.
T.Mombekov shyǵarmasynyń taǵy bir ereksheligi – dombyra kúılerine tán kvarta-kvıntalyq úndestiktermen shektelmeı, tersııalyq araqatynastaǵy úndestikterdi de utymdy ári kórkem paıdalanýynda. Dál osy tersııalyq úndestikter kúıge erekshe kórik berip, onyń dramatýrgııalyq sıpatyn kúrdelendirip tur.
Qarataýdyń teriskeıindegi shertpe kúı dástúrine arnaıy toqtalýymyzdyń ózindik sebebi bar. О́ıtkeni dástúr – ǵasyrlar tereńinen bastaý alatyn, tamyryn tereńge jibergen mádenı-mýzykalyq qubylys. Onyń taraǵan aımaǵyn búgingi ákimshilik basqarý júıesine negizdeýge áste bolmaıdy. Búgingi Jańaqorǵan degen ataý – keńes zamanynan kele jatqan aýdandyq bólinis. Halyqtyq toponımııa onyń bárin Syr eli degen uǵymǵa syıdyryp jiberedi. Sol qunarly topyraqta kógerip, japyraq jaıǵan Álshekeıdiń kúı murasy Jańaqorǵan ǵana emes, Syr boıy uǵymyna da syıa bermeıdi. Olaı bolǵanda Álshekeı kúılerin qandaı kúıshilik dástúr aıasynda tanýymyz kerek?
Rasynda, kúıshilikten góri jyrshylyq óneri ústem damyǵan Syr elinde boı kórsetken Álshekeı murasyn qaı dástúrge jatqyzýǵa bolady? Onyń qazaqtyń kúıshilik ónerinen alatyn orny qaısy? Álshekeı aýyl arasynda ǵana dombyra shertken kúıshi me, álde onyń murasy qazaqtyń kúıshilik ónerine qosylǵan eleýli úles pe? Aýdan, oblys kóleminde kúıshige arnalǵan is-sharalar ótkizilip tursa da, máseleni osylaı qoıa almaı kelýimizdiń sebebi nede? Toı toılaýǵa sheber bolsaq ta, Álshekeıdiń kúıshilik murasyn ıgerý, nasıhattaý, baǵalaýǵa kelgende ǵylymı tanym nege tereńdep, oıly, salıqaly pikirlermen irgesin bekitip otyrmaǵan. Álshekeıdiń kúılerin oryndaý bar da, olardyń kórkemdik qýatyn ashyp, baǵalaý bar. Ekeýi de bir tanymdyq úderistiń boıynan tabylady: biri – basy, ekinshisi – sońy. Bizde osynyń alǵashqysy bar da, sońǵysy nazardan múlde tys qalǵan. Sol sebepti Álshekeı murasyn elge tanytyp, onyń daralyǵy men ózindik qoltańbasyn kópshilikke túsindire almaı kelemiz.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, kúıshi shyǵarmalarynyń qurylymy men jalpy nobaıy qos ishekte qatar júretin tókpe kúı dástúrine keletin sııaqty. Biraq obrazdyq álemi tókpe kúılerden daralanady. Álshekeıde Qurmanǵazy kúılerine tán jyldamdyq, ushqyndatqan áýen, qazaq dalasyn dúrkiretken yrǵaq pen asqan oryndaýshylyq sheberlik nyshandary baıqala bermeıdi. Mýzykalyq obraz jasaý quraldary, kúılerdiń ıntonasııasy men qurylymy jaǵynan shertpe kúıdiń belgileri de joq emes. Álshekeı kúıleri dombyranyń ekinshi saǵasyna múlde barmaıdy. Bas býyn, orta býynnyń tóńireginde júrip-aq mýzykalyq obraz, ún-keste toqıdy.
«Kúı» sóziniń semantıkasy barshamyzǵa túsinikti. Ol daryn ıesiniń kórkem shyǵarma týdyratyn kezeńdegi kóńil kúıi. Sol sátti kúıshi óziniń shyǵarmasyna arqaý etip, dombyra únimen sýrettep shyǵady. Álshekeı kúıleri de sondaı shyǵarmashylyq úderistiń jemisi. Ony bir ǵana tókpe nemese shertpe kúı dástúrine jatqyzý daýly. Álshekeı kúıleri qazaqtyń kúı dástúrinen daralanyp jatqan, obrazdyq álemi de, dybystyq-faktýralyq júıesi de erekshe qubylys. Keıde Álshekeı shyǵarmalarynan qazaqtyń klassıkalyq kúılerine tán emes únderdi, ózgeshe damytý prınsıpterin de kezdestirýge bolady. Shyǵarmalarynyń kompozısııalyq qurylymy ózara uqsas. Birshama kúıleri bastapqy bir yrǵaqqa qurylyp, birkelki damyp otyrady. Jıi kezdesetin tásilderdiń biri – qaıtalaý, alma-kezek qaǵys, bastan-aıaq saqtalatyn yrǵaqtyq fon. «Terisqaqpaı», «Aıraýyqtyń ashysy-aı», «Shalqyma» sııaqty kúılerdiń deni osyndaı bolyp otyrady. Kúıler sol birkelki yrǵaqpen aıaqtalyp kete barady. Arnaıy aıaqtamasy joq.
Árıne, Álshekeıdiń Syr óńirinen shyqqany daý týdyrmaıdy. Kezinde bul aımaqta qoqandyqtardyń bılik qurǵany da jasyryn emes. Búgingi tańdaǵy Álshekeıdi taný Syr elinde ótip jatsa da, kúıshini jańaqorǵandyq ónerpaz retinde baǵalaýdyń kemshin bolatynyn joǵaryda aıttyq. Sol sebepti Álshekeı kúılerin arǵy jerde Arqa dástúri, bergi jerde Qarataýdyń teriskeıindegi kúı dástúrimen sabaqtastyrý maqsatqa kóp jaqyn bolady demekpiz.
Álshekeıdiń ózi de, kúıleri de kúıshiler arasyndaǵy úlken dodaǵa túse qoımaǵan. Biraq onyń shyǵarmalarynan ózindik qoltańbasy aıqyn baıqalyp otyrady. Mysaly, Álshekeı kúıleriniń kópshiligi bir yrǵaqqa qurylǵan áýenmen bastalady. «Otarba», «Saýda Buzar», «Terisqaqpaı», «Tolqyn» sııaqty kúılerdiń bastalýy men aıaqtalýy uqsas. О́zindik qoltańbasy aıqyn Álshekeı shyǵarmalarynyń arasynan Qurmanǵazy, Yqylas sııaqty halyq kompozıtorlaryna tán «Aıraýyqtyń ashysy-aı», «Buqtym-buqtym», «Aqjeleń» sııaqty ataýlardy da kezdestirýge bolady. Eger Álshekeı shyǵarmalary kezinde mádenı-mýzykalyq oralymǵa túse qoımady deıtin bolsaq, onda dástúrli kúı ataýlary qaıdan júr? Bizdiń paıymdaýymyzsha, bular beri kele, keıingi oryndaýshylar tarapynan qosylǵan ataýlar bolýǵa tıis. Yqylasta «Aıraýyqtyń ashy kúıi» degen qobyz saryny bar. Keıingi oryndaýshylar sol shyǵarmany Qarataý kúıshilik dástúri aıasynda Álshekeıge telýi de múmkin ǵoı. Al Qurmanǵazyda kezdesetin «Buqtym-buqtym» kúıiniń ataýy Álshekeıge qalaı ótkeni qupııa. Ol anyqtaýdy qajet etedi.
Sońǵy jyldary Álshekeı kúıleri jazylyp alynyp, túrli mýzykalyq-etnografııalyq jınaqqa enip, baspa júzin kórse de anyqtaı túsetin, arnaıy zertteıtin máseleleri shash etekten. Kúılerdi rettep, tolyqtyryp, belgili bir júıege túsirý kerek. Mysaly, kúıshiniń nemeresi tartqan «Aıraýyqtyń ashysy-aı» men Á.Ábdihalyqov oryndaǵan «Aıraýyqtyń ashysy» birdeı emes. Ekeýi eki túrli shyǵarma oryndap, bir kúı ataýyn ataıdy. Osyndaı máseleler jıi kezdesip otyrady. Olardy varıant retinde, bolmasa basqasha baǵalaý úshin arnaıy tekstologııalyq zertteý jumystarynyń atqarylýy shart. Ol – keleshektiń mindeti.
Ázirge aıtarymyz, Álshekeıdi bir aýdannyń týmasy sanap, Syr boıynyń kúıshilik óneri aıasynda taný jetimsiz. Onyń dombyraǵa arnalǵan týyndylary qart Qarataýdyń teriskeıinde ejelden kele jatqan dombyra mektebiniń bir ókili retinde baǵalaǵan durys bolady demekpiz.
Búginde 175 jyldyǵy atalyp otyrǵan Álshekeıdiń kúı murasy – qazaqtyń aspaptyq mýzykasyna qosylǵan móldir bir bulaq.
Tynysbek QOŃYRATBAI,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory,
professor