Muhtar Áýezovtiń aýdarma óneri

Jazýshy B.Prýttyń «Joıqyn knıaz Mstıslav» («Mstıslav ýdaloı», O.Bekovpen birge, 1933), A.Afı­nogenovtiń «Qorqynysh» («Strah», 1934), N.Pogodınniń «Aqsúıekter» (1936), N.Gogoldiń «Revızor», K.Trenevtiń «Lıýbov Iаrovaıa» (1937) pesalaryn, V.Shekspırdiń «Otello» (1939) tragedııasyn, «Asaýǵa tusaý» («Ýkroshenıe stroptıvoı», 1943) komedııasyn aýdaryp, sahnaǵa shyǵardy.

L.Tolstoıdyń «Býdda» (1918), «Toı tar­qar» (1931), «Býlka» (1936), Iý.Vag­nerdiń «Jer jaratylysy jaıyn­da­ǵy áńgimelerin» (1924), A.Chehovtiń «Aqqasqa», Dj.Londonnyń «Qas­qyr» (1936) atty áńgimelerin, I.Týrge­nevtiń «Dvorıan uıasy» romanyn (1952) qazaq tilinde sóıletti.

Muhtardyń 1918 jyly «Abaı» jýr­­­­na­lynda jarııalanǵan L.Tol­stoı­­dan aýdarǵan «Býdda» «bul ózi qa­zaq ádebıetiniń tarıhynda úlken iz qal­dyrǵan Muhtar Áýezovtiń de jazý­­shylyq óneriniń baspasóz betin kór­gen tuńǵysh týyndysy dep aıta alamyz» (A.Nurqatov. Muhtar Áýezov tvor­­chest­vosy. Almaty, 1965). Jas Muhtar­dyń bul áńgimeni aýdarýyna sebep áńgi­medegi Shyǵystaǵy gýmanıstik ıdeıalar atasynyń biri – Býdda ilimi qyzyqtyrǵan bolýy múmkin. Qyzyǵyp qana qoımaı, qazaq oqyrmandaryn onymen tanystyrýdy maqsat tutqan. Qansha ýaqyt ótse de óziniń ómirsheńdigin joı­maǵan ómir súrýdiń myna bir qaǵı­dalaryn búgingi kúnniń oqyrmany da qyzyǵa oqıdy.

О́mirdi óltirme, qor qylma, syıla. Urlama, tonama, eńbegińniń paıdasyn árkimge tıgiz. Aramdyqtan saqtan, áıelden aýlaq bol. О́tirik aıtpa, shyndy aıtýdan qo­ryq­pa, biraq mahabbatpen. Oıyńnan ósek shyǵarma, bireýdiń aıtqan ósegin qaıta aıtpa. Ant ishpe. Bos sózge ýaqyt bólme, isti sóıle, áıtpese úndeme. Maqtan qýma, kúndeme. Jaqynyń­nyń jaqsylyǵyna qýan. Júregińdi ashýdan tazart, dushpa­nyńdy jek kórme. Bar jan ıesine mahabbatpen qara. Senimsizdikten qutyl, haqtyq­ty uǵýǵa tyrys» (M.Áýezov. Shyǵarma­la­rynyń elý tomdyq tolyq jınaǵy. Almaty, «Ǵylym», 1 tom, 1997, 60-bet).

Áńgime aýdarma derlik emes, jazý­shy­nyń óz týyndysyndaı jeńil oqylady. Onyń basty sebebi, jazýshy shyǵarmada kóterilip otyrǵan jaqsy ómir súrý úshin adam ne isteýi kerek degen máseleniń qa­zaq oqyrmanyna túsinikti bolý jaǵyn oılap, erkindeý kósilgen.

Bul jerde Býdda iliminiń negizgi shart­tarynyń Islamǵa qaıshy emestigi baıqalady. Jastaıynan Abaıdy oqyp ósken Muhtarǵa onyń ásirese 36-shy, 38-shi qarasózderindegi dinı oılardyń Býddanyń qaǵıdalarymen sáıkes kelip jatqandyǵy da áser etip, oılanyp baryp, qolyna qalam alǵan sııaqty.

M.Áýezov L.Tolstoıdyń «Posle bala» áń­gimesin «Toı tarqar» dep, 1931-jyly aýdarypty. Sol kezdiń ólshe­mi bo­­ıynsha, áli qazaq oqyrmanyna túsinik­siz­deý «bal» sózinen góri kópshilik nazaryn birden aýdaratyn, túsinikti «toıdy» alýy utymdy shyqqan. Onyń ústine «posleni» «soń» dep, aýdarmaı, «tarqar» dep alýy da áńgimeniń ataýyn shyraılandyra túsken.

L.Tolstoıdyń «Býlka», «Býlka men qaban», «Mılton men Býlka», «Býl­ka men qasqyr», «Býlkaǵa Pıatı­gorskide ne boldy?», «Býlka men Mıl­tonnyń aqyry» taqyrybyndaǵy balalarǵa arnalǵan alty áńgimesi «Býl­ka» degen ortaq ataýmen basylym kór­gen. Muhtar osy altaýyn biriktirip, «Býl­ka» degen ataýmen aýdarǵan.

Dj.Londonnyń «Býryı volk» áńgi­mesin jazýshy «Qasqyr» atap, bala­larǵa arnap, yqshamdap aýdarǵan. Áńgi­me balalardyń túsinigine ońaı, je­ńil oqylady. Yqshamdalý barysynda «Medj ýverıala, ...» dep bastalatyn sóı­lem­nen «V to vremıa Kak Ýolt vpolgo­losa chıtal svoe proızvedenıe, vnızý, v chashe, poslyshalsıa kakoı-to shým» – degen sóılemge deıingi tutas abzas alynyp tastalǵan. Sol sııaqty «Volk byl vesma sderjan proıavlenıı svoıh chývstv», «Irvın ne lıýbıl dolgo razdýmyvat» degen sııaqty joldardyń túsip qalǵandyǵynan aýdarmaǵa nuqsan kelmegen; kerisinshe, qazaq balasynyń uǵymyna aýyrlaý tıetin jerlerinen aryla túsýi barysynda aýdarma qulpyra túsken.

Árbir shyǵarmany basynan bastap oqy­ǵanda-aq onyń qandaı ekendigi bir­den belgili bolady. «Ańǵa barý úshin ash qas­qyr ornynan turdy. Ash qas­qyr olardy bir-birden jalap al­dy da júrip ket­ti» (A.Chehov. Áńgimeler. Al­maty, 1952, 3-bet). Bul – A.Chehovtiń «Belo­lobyı» áńgimesiniń basyndaǵy «Golodnaıa volchısa vstala, chtoby ıdtı na ohotý. Ona oblızala ıh ı poshla» (A.Chehov. Sobranıe sochınenıı. 8 tom, Moskva, 1956, str. 25) degen jol­dardyń qazaqsha aýdarmasy. Birinshi sóı­lemniń túpnusqaǵa dáldigi sonshalyq qoldanylǵan sózderdiń sanyna deıin sáıkes kelip tur; túsip qalǵan, ne bolmasa, jańadan qosylǵan birde-bir sóz joq. Al ekinshi sóılemde sál shubalańqylyq baıqalǵandaı.

M.Áýezov qazaq ádebı aýdarma sy­ny­nyń qalyptasýyna, teorııalyq negiz­deriniń ornyǵýyna aıtarlyqtaı eńbek sińirdi. Kezinde shyǵyp jatqan aýdarma ádebıettiń jaı-kúıi jaıly óz oılaryn baspasóz betterinde bildirip otyrdy. Kórkem aýdarma jasaý, ony zertteý barysynda jazylǵan «Pýshkındi qazaqsha aýdarý tájirıbeleri týraly» (1936), «Revızordyń» aýdarmasy týraly» (1936), «Qazaq sahnasyndaǵy aýdarma pesalary» (1937), «Evgenıı Onegınniń» qazaqshasy týraly» (1937), «Kórkem aýdarmanyń keıbir teorııa­lyq máseleleri» (1955) t.b. syn-zertteý ­maqa­lalary qazaq aýdarmatanýshylyq oı-pikirin bıik deńgeıge kótergen, ma­ńy­zyn kúni búginge deıin joǵaltpaǵan eleýli eńbekterge aınaldy.

Ol 1955 jyly jazǵan «Kórkem aýdar­manyń keıbir teorııalyq máseleleri» atty problemalyq maqalasynda «Aýdar­ma ónerin zertteýshiler ózderiniń teo­rııa­lyq derbes pikiriniń dáleldi bolýy úshin bir-birinen alshaq til júıelerindegi keleli aýdarmalardy tereńirek, tolyǵy­raq sıpattaǵany paıda bolar edi. My­saly, aýdarýǵa qıyn tıetin jáne de bul retten jaqsy aýdarma úlgileri bar, óte-móte jeke qıyn sóılemderdiń aýdarý tájirıbesin ortaǵa salsa, sóz sıpaty jaǵynan, sózdiń túbirlik, týyndylyq qurylystary jaǵynan bir-birinen ózgeshe orys tilinen býrıat-mońǵol tili­ne, ne túrkimen tiline aýdarylǵan qıyn sóılemderdiń aýdarmasyn, onyń asa bir halyqqa tán jaılaryn taldap kórsetse. óte ıgi is bolar edi» (Muhtar Áýezov. Jıyrma tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. 14-tom, Almaty, 1983, 298-bet) degen usynystar aıtypty. О́zi de aýdarmashylyq tájirıbelerin ortaǵa salyp otyrǵan.

Jazýshy qazaq dramatýrgııasynda tyń týyndylar jazýmen, jańa pesa­larǵa, aýdarmalarǵa pikirin bildirip otyrýmen birge ózi de álemdik ádebıettiń asyl úlgilerinen tamasha aýdarmalar da jasady. Ol aýdarǵan V.Shekspırdiń «Otellosy» men «Asaýǵa tusaýy», N.Go­­goldiń «Revızory», K.Trenevtiń «Lıýbov Iаrovaıasy», N.Pogodınniń «Aq­­súıekteri» – bir tilden ekinshi tilge tár­jimalaýdyń qazaq ádebıetindegi tamasha úlgileri.

N.Gogoldiń «Revızorynyń» ataýyn M.Áýezov aýdarmaı, sol kúıinshe alypty. Revızordyń kele jatqanyn esti­gen dýanbasy qaramaǵyndaǵylardy jınap alyp, bylaı deıdi: «Iа prıglasıl vas, gospoda, s tem chtoby soobshıt vam preneprııatnoe ızvestıe: k nam edet revızor» (N.Gogol. K nam edet revızor. Moskva, 1979, 366-bet); qazaqshasynda «Myrzalar men senderdi bir orasan jaısyz habardy estirtýge shaqyryp edim. Bizge revızor kele jatyr» (Muhtar Áýezov. Shyǵarmalarynyń elý tomdyq tolyq jınaǵy. 17-tom, Almaty, «Jibek joly», 2004, 259-bet). Aýdarmada eki tildegi sózderdiń sanyna deıin saı kelip, túpnusqadaǵy maǵynanyń qazaqshada da kórkem sóılep turǵanyn kóremiz. Aıyrmasy orys tilindegi úsh bólikten turatyn qurmalas sóılem qazaqshasynda eki jaı sóılemmen berilgen.

Bul jerde túpnusqadaǵy mátin, on­daǵy kórkem oılar sol kúıinde boıaýyn joǵaltpaı, qazaq tilinde de sóılep tur. Ár tildiń ózindik sóz saptaýlary bolady. Ony sol kúıinde aýdarsań, túsiniksiz baldyr-batpaq bolyp shyǵady. Osyndaı sóz tirkesterine kelgende de aýdarmashy múdirmegen. Orys tilindegi turaqty sóz tirkesteriniń qazaq tilinde balamasymen berilip, kórkemdigine nuqsan kelmegenin kóremiz.

Maqal-mátelderdi aýdarǵanda da tap­qyrlyq taýyp otyrǵan. Mysaly: «Kajdyı sverchok, znaı svoı shestok» – «Aıaz álińdi, qumyrsqa jolyńdy bil», «Slona ne zametıt» – «kórmes túıeni de kórmes».

M.Áýezov álem ádebıetinde eki tul­­ǵany erekshe qurmet tutqan. Olar prozada orys jazýshysy L.Tolstoı bol­sa, dramatýrgııada aǵylshynnyń ataq­ty dramatýrgi V.Shekspır bolatyn. Uly­lardyń shyǵarmalaryn kóp oqýmen birge olardy qazaq oqyrmandaryna tanystyrý maqsatynda birneshe maqa­lalar jazdy; tárbıelik, taǵylymdyq jaqtarynan paıdaly, kórkemdigi kemel týyndylaryn qazaqshalady.

Aǵylshyn jazýshysy V.Shekspırdiń dańqyn álemge shyǵarǵan «Otello», «Asaý­ǵa tusaý» dramalaryn qazaq tilin­de sóıletti. «Otellony» orys tiline jıyr­ma shaqty adam aýdarypty. Muhtar solardyń ishinen Anna Radlovanyń 1935 jyly jaryq kórgen nusqasyn tańdaıdy.

Dramadaǵy óleńder negizinen, dál aýdarylǵan. Bul jerde aldymen, kózge túsetin erekshelik – orysshasyndaǵy 10-11 býyndy óleńniń qazaqshasynda 7-8 býyndy óleń ólshemimen aýdarylýy.

Myna joldar qazaqshaǵa dálme-dál aýdarylǵan.

 «Iаgo! Býd ýveren vo mne.

 Gonı dengı.

Iа chasto govorıl tebe ı govorıý snova ı snova, chto nenavıjý mavra: ý menıa krovnaıa na to prıchına, ı ý tebıa prıchına – ne menee osnovatelnaıa.

Davaı, soedınımsıa, chtoby otomstıt».

Qazaqshada:

«Maǵan shák qylma. Aqshańdy tók.

Men kóp aıttym ǵoı saǵan, taǵy, taǵy aıtaıyn – mavrǵa óshpin. О́shigetin jónim bar, seniń de sebebiń olqy emes, kel ekeýmiz birigelik te kek alalyq» (sonda).

Bul joldardy salystyrǵanda, «Iаgo» qaratpa sózi men «krovnaıa» qazaq­shada túsip qalǵan da, «aıda» maǵy­nasyn bildiretin «gonı» «tók» bolyp, aýdarylǵan.

Aýdarmashy sınor, sýfler, leıtenant, general, gersog sııaqty qazaq tilinde balamasy kezdespeıtin sózderdi ózgertpeı, sol kúıinde alǵan. Al trýba – kerneı, fleıta – syrnaı, svıta – nóker, ıadro – top, nochnaıa rýbashka – et kóılek, mnıtelnyı – sezikshil, chýdnoı – erepeısiz, blagorodnyı – asylzada, lstıvyı rab – jorǵa qul, dıkaıa draka – qyryqpyshaq, ýbıtyı gnevom – ashýynan qaıǵy shekken, klıanýs hrıstovoı veroı – ımanymmen ant etemin, katehızıs – móńkir-náńkir, haos – dodaq, monahınıa – sopy qatyn, t.b. sekildi uǵymynda ulttyq reńk bar jekelegen sózderdiń, sóz tirkesteriniń aýdarylýy sátti shyqqan.

Qazaq dramatýrgııasynyń, qazaq teatrynyń álemdik arnaǵa túsýine tarı­hı eńbek sińirgen M.Áýezovtiń «Otel­lo» dramasyn sátti aýdarýy qazaq máde­nıe­tiniń eleýli oqıǵasyna aınaldy. Aý­da­­ryla salysymen Qazaq drama teatry­nyń sahnasynda qoıylyp, zor tabysqa jetti. Kúni búginge deıin Qazaqstannyń teatr sahnalarynan túspeı keledi.

M. Áýezov orys ádebıeti kórnekti ókilderiniń biri I.Týrgenevtiń «Dvo­rıan uıasyn» qazaqsha sóıletti. «Dvo­rıan uıasy» romanynyń qazaqsha aýdarmasy týraly» maqala jazdy. Onda «Orys halqynyń uly klassıkteriniń biri Ivan Sergeevıch Týrgenevtiń «Dvorıan uıasy» atty romanyn qazaqshalap, bizdiń oqýshyǵa usynýdy men kópten maqsat etken edim. Qazir osy aýdarmany bastyrýmen qatar, roman týraly jáne ózimniń osy romandy aýdarý jónindegi izdený, maqsat, talaptarym týraly keıbir pikir­ler aıtýdy qajet dep bildim» deı kelip, jalpy aýdarmaǵa qoıylar talaptar ja­ıynda aıta kelip, osy romandy aýdarý barysyndaǵy tájirıbeleri jaıly oılaryn ortaǵa salypty.

«Men shamam kelgenshe, eń aldymen, romandy dál aýdarýǵa tyrystym. Tek dál aýdarý ǵana úlken jazýshynyń til, stıl, sóılem erekshelikterin bere alatyn bolady, bul jónindegi dál aýdarýdy men sóılemine sóılem oraı etip aýdarý dep túsinemin. Sondyqtan qansha uzyn bolsa da, romannyń ózindegi sóılemi úzilip, bólshektenip, birneshe sóılem bolyp berilmeıdi. Sonyń oraıyna oryssha tekstiń ózinde bolǵan tynys belgileriniń (pýnktýasııanyń) kóbi qazaqsha tekste de mol qoldanylady. Sóıtip, Týrgenovtiń sóılemderi qazaqshasynda da óziniń uzyndy-qysqaly kólemimen dál beriledi. Bulaı etýdiń sebebi bar. Orystyń uly klassıkalyq ádebıet úlgisin aýdarý arqyly aýdarýshy-jazýshy men ózim sol asyl nusqanyń sheberligin úırenýge tyrysamyn. Jáne, ásirese Týrgenovti óz qalpynda dál berý arqyly sol sheberdiń anyq, naqtyly ózgeshelikteriniń bárimen ózimizdiń oqýshy jurtshylyǵymyzdy dál tanystyrýǵa tyrysamyn. Sóılemin dál berý – jazýshynyń stılin dál berýge tóteleı sebepshi bolady. Stılin bilse, sol jazýshynyń ózgeshelik, erekshelik qasıetterin de tolyq tanıtyn bolady. Olaı bolsa, Týrgenevti óziniń týr­genevtik sóılemderimen, Go­gol­di go­goldik perıodtarymen, sol sııaq­ty Sholohovty jáne de óziniń sóı­lem erekshelikterimen dál berýge ty­rysý kerek...» (Muhtar Áýezov. Shyǵar­mal­ary­nyń elý tomdyq tolyq jınaǵy. 30-tom, Almaty, «Jibek joly», 2007, 225-bet).

Úzindini uzaǵyraq keltirýge májbúr bolǵan sebebimiz, munda uly jazýshynyń jalpy kórkem aýdarmanyń negizgi usta­nymdary jaıly pikirlerine nazar aýdarý, sonymen birge aýdarmashy retinde qoldanǵan ádis-tásilderi men tájirıbesine nazar aýdarý edi. Bir sózben aıtqanda, jazýshy kórkem aýdarmada túpnusqadaǵy jazýshy stıliniń barynsha sóz ben sózdiń, sóılem men sóıleminiń sáıkes kelýin, ıaǵnı dálme-dál kelýin jaqtaıdy.

Sonymen álemdik ádebıettiń ozyq úlgilerin qazaqsha sóıletken M. Áýezov aýdarmaǵa qoıylar bıik talaptardyń deń­geıinde kórine bildi. Mundaı pikirdi aıtyp qoıa salmaı, ózi de «Dvorıan uıasy» sekildi qazaq aýdarmasynyń ta­rı­­hyn­daǵy tárjimeniń ozyq úlgisin jasady.

 

Dandaı YSQAQ,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor