Azııadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńestiń jumysy osydan 30 jyl buryn bastaldy. Sol kezde bolashaqta, ıaǵnı HHI ǵasyrda bolatyn qaqtyǵystardyń kóbi Azııa qurlyǵynda tirkeledi degen boljam aıtylǵan edi. Qazirgi ǵasyr – Azııa ǵasyry. Ár eldiń kózdegen óz múddesi bolady. Sondyqtan da kelispeýshilikten týyndaǵan qaqtyǵystarǵa eshkim tosqaýyl bola almaıdy.
Osyndaı máseleniń aldyn alý úshin Qazaqstan dıplomatııasy Azııa keńesin ótkizip turýdy usyndy. 2000 jyldan bastap 2010 jylǵa deıin keńeske tóraǵalyq etip, onyń aıasynda eki sammıt ótkizdik. Keńeske keıin Túrkııa, Qytaı, Tájikstan tóraǵalyq jasady. Bıylǵy altynshy sammıtte Qazaqstan qaıtadan tóraǵalyǵyn óz qolyna aldy.
Azııa keńesiniń mańyzdylyǵy nede? Ortalyq Azııada úlken alpaýyt memleketter ornalasqan. Azııa elderi ekonomıkalyq múmkindigi, halyq sany, damý dınamıkasy jaǵynan alǵa umtylyp keledi. Búginde Azııa aımaǵy álemniń saıası-ekonomıkalyq epıdemıologııalyq ortalyǵy bolyp tabylady, óıtkeni qazir álem nazary Soltústik Atlantıkadan Azııaǵa qaraı aýyp bara jatyr. Epıdortalyq Eýropadan Azııaǵa qaraı oıysyp bara jatqandyqtan túrli qaqtyǵystar týyndaıtyny belgili. Osyndaı syn-qaterlerdiń aldyn alý óte mańyzdy. Samıttiń máni men mańyzdylyǵy da osyda.
Sammıt sheńberinde Qazaqstanǵa 11 memlekettiń basshysy keldi. Bul bir jaǵynan elimizdiń bedelin kórsetedi. О́ıtkeni árbir eldiń óziniń kún tártibi, basymdyqtary bolady. Osyǵan qaramastan alqaly jıynǵa Reseı, Túrkııa, Qatar, taǵy da basqa Ortalyq Azııa elderi túgeldeı qatysty. Negizi shaqyryp otyrǵan tarap salmaqty bolsa, ózge elder oǵan jaýapkershilikpen qaraıdy. Arab memleketteri, Túrkııa, Pákistan bolsyn, olardyń barlyǵy Qazaqstannyń mańyzdylyǵyn kórip otyr. Sondyqtan bul samıtti Qazaqstan dıplomatııasynyń úlken jetistigi dep baǵalar edim.
Bul keńes Eýropadaǵy yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi uıymnyń modeli boıynsha qurylǵan. Máselen, EQYU 1970 jyldary keńes bolyp qurylǵan kezde uıym Eýropadaǵy shıelenisterdi tómendetýge aıtarlyqtaı yqpal etti. Osynyń áserinen ol 1990 jyldary irgeli uıymǵa aınaldy. Azııa keńesin Qazaqstannyń tóraǵalyǵy kezinde uıymǵa kóshirý týraly sheshim qabyldandy. Qazaqstannyń maqsaty da osy bolatyn. Bul ınstıtýttaý úderisiniń jemisti júrgizilip jatqanyn kórsetedi.
Keńes uıymǵa aınalsa ne ózgeredi nemese onyń qandaı ereksheligi bar? Mysaly, 90-jyldary Japonııa prezıdentine osy usynys aıtylǵan kezde ol «Biz bir tósekte jatyp, ártúrli tús kóretin eldermiz», dep jaýap bergen edi. Árıne, ár eldiń óz ustanymy bar, Japonııanyń damýy basqa, Qytaıdyń basymdyqtary bólek, Úndistan máselen, múldem basqa baǵytty qalaıdy. Degenmen bul elderdiń araqatynasynda shıelenis burynnan bar. Qytaı men Úndistan arasynda belgili bir básekelestik bar, Pákistan men Úndistan arasy da jaqsy emes, Palestına men Izraıldiń qarym-qatynasynda da kıkiljińder az emes. Osy oraıda keńes uıymǵa aınalsa túrli pozısııadaǵy, ártúrli ustanymdaǵy bir-birimen qaqtyǵysyp jatqan, arasynda túsinispeýshilik týyndaǵan taraptardy bir ústeldiń basyna jınap, kelissóz júrgize alatyn mańyzdy uıymǵa aınalady.
Jalpy Qazaqstan dıplomatııasy óziniń bitimgerlik bastamalarymen tanymal. Keshegi ótken sammıtte Ýkraına máselesi de sóz boldy. Is-sharaǵa Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınniń kelýi, qazir qatty shıelenisip turǵan máseleniń túıini tabylar degen úmit te bolǵan. Osy oraıda álem elderi Qazaqstandaǵy sammıttiń mańyzdylyǵyna ıek artyp otyr. Máselen, 2017 jyly Astanada Sırııadaǵy daǵdarys jóninde basqosý ótip, sodan keıin osy máselede alǵa jyljý bolǵan edi. Osy úderistiń nátıjesinde Sırııadaǵy qantógis toqtady. Qazir Batys pen Reseı arasynda dıalog joq. Sol sebepti sammıt aıasynda elimizge kelgen Túrkııa prezıdenti Erdoǵan, Reseı basshysy Pýtınniń sapary bitimgershilik úmitti týdyrdy. Al onyń nátıjesi qandaı bolatynyn ýaqyt kórseteri anyq.
Dinmuhammed ÁMETBEK,
Halyqaralyq Túrki akademııasynyń sarapshysy