Qazaqta kim ótpegen? Bilerimiz – bir toǵyz, bilmeıtinimiz – toqsan toǵyz. О́ıtkeni ózin ózi saqtaý túısigi arqyly osy kúnge jetken ultta bilmegenin bile qoıardaı mursat bolmady. Sodan da Táýelsizdikke deıin tiri qalý úshin tirshilik keshken biz tulǵalarymyzdy tolyq túgendep bitken joqpyz.
Qaraǵandy aımaǵynda jalpaq jurt bul kúni jyǵa tanı qoımaıtyn, sondaı málim de beımálim tarıhı tulǵanyń biri – Nurjan Shońuly. Byltyr 500 bet arab jazýyndaǵy óleńderiniń qoljazbasy tabylǵan. Urpaǵy uzaq jyldar boıy izdese de nátıje shyqpapty. Zertteýshilerdiń tabandylyǵynyń arqasynda endi ǵana málim bolǵan jaıy bar. Naqtylasaq, Almatydaǵy Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qorynda saqtalǵan qoljazba 2021 jyly ǵana aýdarmashylarǵa jetti. Keshegi kúni arab qarpinen kırıllısaǵa túsken aqyn shyǵarmasynyń bir parasy Arqa jurtymen qaýyshty. Shyǵarmalary toptastyrylǵan «Mıras» kitaby – Nurjan Shońulynyń mol murasynyń bir bólshegi ǵana. Jaryqqa shyǵýyna qoldaý kórsetken – urpaǵy. Áli alda kırıllısany kútken 400 bettik arabsha qoljazba tur.
El ishinde aragidik Nurjan Shońuly – aqyn ári bı degen boljam aıtylady. Alty Alashtyń ardaqtysy, ult kósemi Álıhan Bókeıhanmen birge ósken, dos-jaran degen derek te joq emes. Shyǵarmalaryn taýyp, qadymshadan, kırıllısaǵa túsirgen – Aıdarjan Baltabaıuly. Qazir osylaısha 500 bettik qoljazbanyń 100 betke jýyǵy ǵana aýdaryldy.
Bul Aıdarjan Baltabaıulynyń qadymshadan aýdarǵan alǵashqy kitaby emes. Buǵan deıin keńes odaǵy kezinde bılikke hat jazyp, qajyǵa barǵan, ál-Farabıdi aýdarýda qoltańbasy qalǵan Qajybaı Mándibaıuly týraly, sondaı-aq óńirdiń ózge de oqyǵan dindarlarynyń jazba-
larynan turatyn «Amanat» kitaby jaryq kórgen. «Amanattyń» jaryq kórýine kómek kórsetken qoǵam qaıratkeri Oralbaı Ábdikárimov ekenin atap ótken jón.
Aıdarjan Baltabaıuly Nurjan aqynnyń esimin alǵash ret «Amanat» kitabyna daıyndaý kezinde kezdestirgenderin aıtady. Bul – 2017 jyl. Odan beri 5 jyl boıy aqynnyń murasyn sharq uryp izdep kelipti. Qolyna qoljazba tıgennen keıin kitapty kırıllısaǵa aýdarýǵa kirisken kórinedi.
– Nurjan Shońulynyń shyǵarmalaryn tabý, ony jaryqqa shyǵarý ońaı bolǵan joq. Jan-jaqtan izdedik. Aqyn Serik Saǵyntaı ekeýmiz 5-6 jyldan beri eski jazbalardy taýyp, jaryqqa shyǵaryp kelemiz.
Qoljazbasy Muhtar Áýezov atyndaǵy ınstıtýt qorynan tabyldy. 6 aı boıy aýdardyq. Bir aı kitapqa túsirdik. «Aqyn Álıhan Bókeıhanmen joldas boldy, birge júrdi», degen sózder bar. Biraq biz myna jumysymyzda ondaı derekti kezdestire almadyq.
Bes jyl buryn «Amanat» kitabyn shyǵarǵanda Bilál ákemizdiń jazǵan «Nurjan aqynnyń aıtqan óleńi», degen bir dápter kórgen edik. Mine, sol arqyly Nurjan Shońulynyń qanshama shyǵarmalaryn taýyp aldyq. Keıinnen aqynnyń poemalary men óleńderiniń saqtalýyna aýyl muǵalimi Seıitqazy Ábdirazaq aǵamyz muryndyq bolǵanyn bildik. Nurjan aqynnyń balasy Bilál qoljazbany osy kisige tapsyrsa kerek.
Men tikeleı aýdaramyn, Serik ony oqyp, joly qalyp qoıǵan tustaryn túgendep otyrady, – deıdi Aıdarjan Baltabaıuly.
Aýdarmashy Nurjan aqyn kedeı degen derekke da kúmánmen qaraıdy. Shyǵarmalarynyń ózi Nurjan aqynnyń tektiliginen habar beredi degen pikirde. Qarqaraly ýezi Temirshi bolysynda 1860 jyly týǵan aqyn 1931-1932 jyldary 73-ke qaraǵan shaǵynda Semeı gýbernııasynda qaıtys bolypty.
– Kedeı adamnyń osynsha shyǵarma jazyp, toptaýy múmkin emes. Sol sebepti kedeı degenmen kelise qoımaımyn, – deıdi Aıdarjan Baltabaıuly.
Jazýshy, aqyn Serik Saǵyntaı aqynnyń kırıllısaǵa túsken nusqasy túpnusqamen birdeı ekenin aıtady. Onyń aıtýynsha, óńdelmegen, qaıta redaksııalanbaǵan. Kitapqa engen «Abdýlhamıt» poemasy jáne óleńder toptamasy aqynnyń aýzynan qalaı shyqsa, solaı kırıllısaǵa túsirilipti.
– Men bul kitaptyń bir árpin de ózgertken joqpyn. О́ıtkeni ol qııanat bolar edi. Budan buryn «Amanat» degen kitap shyǵarǵanbyz. Osy óńirdiń dindar, aqyndarynyń eski jazbalary. Sony bir aqyndarǵa aparǵanda olar óńdep jiberipti. Ol durys emes. Shyǵarmaǵa, onyń avtoryna obal emes pe?
Qadymsha az-maz tanıtynym bar. Keı jerinde bir-eki sózder túsip qalýy múmkin. Biraq Nurjan aqynnyń týyndylary týra túpnusqadaǵydaı. Bir-birinen esh aıyrmashylyq joq. Biraýyz sózine qalam tımedi. Kitapqa 2-3 tolǵaý-dastany, 3-4 óleńi jáne «Abdýlhamıt» degen poemasy, «Myń bir tún» ertegisiniń úzindisi kirdi.
Bul qoljazbanyń qundylyǵy nede? Erteń latynshaǵa kóshsek, qadymshany múlde eshkim oqymaı, qoljazbalar sol kúıi qalyp qoıady. Sondyqtan ony kırıllısaǵa túsirip, jaryqqa shyǵarý lázim. Jazbalar – sonysymen qundy.
Qazirdiń ózinde Aıdarjan Baltabaıulynda Qostanaı qalasynda, Jańaarqa, Aqtoǵaı, Shet aýdanynda ómir súrgen biraz adamnyń qadymsha qoljazbalary bar. Kólemi 1000 betten asyp jyǵylady. Ony jaryqqa shyǵarýǵa biraz ýaqyt kerek, deıdi Serik Saǵyntaı.
Nurjan aqynnyń shyǵarmalaryn aýdarǵan azamattardyń aıtýynsha, bir qadymsha kitapty oqyp, jaryqqa shyǵarý úshin kemi 4 aı ýaqyt qajet.
Qaraǵandy oblysy