KО́ŃILDIŃ KEIBIR KEZDERI

Balkonnyń jaqtaýlarynan móldir tamshylar tizbegi kórinedi. Uqsaıdy. Álgide ǵana oqyp shyqqan bir top móltek áńgimelerge uqsaıdy. Attary da tartymdy: “Jaryq dúnıe”, “Saǵynysh shóli”, “Kitaptyń ıisi!” Aıtpaqshy, kitaptyń da ıisi bola ma eken?! Áýeli áńgimeni oqyp shyq. Bolady eken. Ol úshin kitap bastyratyn fabrıkanyń esigin ashyp kórińiz. О́zge eshnársege uqsamaıtyn “ǵajap ıis jan dúnıeńizdi baýrap alady”. Baspagerler isiniń bel mamany ári jazýshy Raıhan Májenqyzynyń áńgimeleri, mine, osyndaı qysqa deýden góri móltek deýge laıyq. Osy áńgimeler seni bázbir qalyń-qalyń kirpish kitaptardan góri áldeqaıda salmaqty, qorǵasyn quıǵan asyqtaı alshysynan tura qalǵan sııaqty qyzyqtyryp baýrap alar. Osyndaı asyqtaryń kóbeıe bersin, Raıhan!

Sherhan MURTAZA.

AINA ALDYNDAǴY KEZDESÝ

Maǵıra ádettegideı jyldam qı­myl­dap, kezekte turǵan qyzǵa aına al­dyndaǵy kreslony nusqady. Kezektegi suńǵaq boıly sulý mú­sin túıýli turǵan shashyn jaıyp ji­berdi de kresloǵa kelip jaı­ǵasty. Ma­ǵıra qolyn qaıyra jýyp, al­dyn­da otyrǵan adamǵa aljapqysh jap­ty. Sizge qandaı qyzmet kórseteıin, – dep aınaǵa qarady. – Shashymdy qara túske boıap berseńiz. Aınaǵa tesile qaraǵan Maǵıra únsiz qaldy. – Shashymdy qara túske boıap berseńiz, – dep qaıtalady beıtanys qyz. – Iá, ıá, – dese de Maǵıra ózine ózi kele alar emes. Tolqyndy qara shashy, aqquba óńi, tipti erniniń ústindegi meńi. Bári, bári tanys. Tanys beıne. О́zine qymbat beıne. Anasynan aınymaıdy. Boıaq alyp boıasa myna uq­sas­tyqtan aıyrylyp qalatyndaı. Siz kim­siz? –dedi sasqalaqtaǵan Ma­ǵı­ra. – Men... Atymdy aıtasyz ba? – Qarlyǵamyn. – Qarlyǵa... – dep qaıtalady Maǵıra. Qandaı uqsastyq. Anasynyń aty da Qarlyǵa. – Meniń anamnyń aty da Qa­r­lyǵa, – dedi Maǵıra daýysy di­ril­dep. – Siz anamnan aı­ny­maısyz. Uqsaısyz, – dedi ózine ózi kele bastaǵan Maǵıra. – Adamdar bir birine uqsaı be­redi ǵoı, – dedi Qarlyǵa baıyppen. Shashyn boıap bitip, endi 30 mınýt otyratyndyǵyn eskertti. Kelesi kezekte turǵan adamnyń ja­qyn­daǵany sol edi, basqa shash­ta­razǵa barýyn ótindi. Kóńili ala­burtyp áli de aldyndaǵy Qar­ly­ǵamen sóıleskisi keldi. – Siz qaıda turasyz? – dep ta­ǵy da Qarlyǵany áńgimege tartty. – Oralmanbyz. Ata–babamyz Altaı aımaǵynan eken. Qytaıdan Tarbaǵataıǵa kóship keldik. Altynshy jyl. Astanaǵa kelgenime az ǵana ýaqyt boldy. Shashyn retke keltirgen Qar­lyǵa qosh aıtysyp shyǵyp ketti. Qarlyǵamen birge eń qymbaty ilesip ketip bara jatqandaı Ma­ǵı­rany qımastyq sezim bıledi. Del-sal kúıde qala berdi. Ár kún elegizip, áldebireýdi kútetin boldy. Álde-bireýdi emes, Qarlyǵany kútedi. Tym bolmasa, meken-jaıyn, telefonyn almap­ty. Aıaýly anasynan aınymaıtyn adamdy kórgisi keledi. Únsiz ǵana u-z-a-q qaraǵysy keledi. Kún artynan kún ótip jatty. Birde kezekte turǵan adamdardyń arasynan daýryqqan daýys estildi. Kezekte tur­ǵandar kezeksiz esh­kimdi jibergisi kelmeıdi. – Qaıda? Qaısysy? – degen daýys estildi. – Osy jerde. Tanys daýys. Qar­ly­ǵanyń daýysy. Maǵıra esikke qaraı umtyldy. – Qarlyǵa! – Dál sonyń ózi. Bul Qar­­lyǵamnyń kózi. Allaǵa rahmet! Tolyq kelgen aqquba óńdi beı­tanys áıel Ma­ǵı­rashty qushaǵyna alyp ta úlgerdi. Beınebir ana­synyń qushaǵynda tur­ǵandaı se­zindi. Jaqyn jannyń meıirimi qandaı ystyq edi. – Men Qarlyǵashpyn ǵoı. Qarlyǵanyń syńary. Asharshylyqta ata-anasynan aıyrylyp, balalar úıinde tár­bıe­len­gen anasy syńary Qarlyǵashty izdeýmen ómirden ótti. Al Maǵıra bolsa anasynyń syńarynyń qu­shaǵynda tur. Ana ańsaǵan qushaq ...

JARYQ DÚNIE “...Ińgá, ińgá...” meıirbıke iń­gá­laǵan náresteni tósekte jatqan Ty­nysh­tyqtyń keýdesine ja­qyn­datqany sol edi, ana júregi týlap qoıa berdi. Osy bir sátti jyldar boıy kútti emes pe? Oraýly sábıdi meıirlene u-z-a-a-q ıiskedi. Sodan soń jórgegin sheship, sábıdiń ár múshesin sıpap, qolymen ustap kórdi de, qaıta qushaǵyna qysty. Ana qımylyn qalt jibermeı qarap turǵan meıirbıke: – Qyzyńyz ózińizge tartypty, – dedi. – Maǵan ba?.. Bálkim, ákesine tartqan shyǵar, – dedi de, únsiz qaldy. Biraz únsizdikten keıin: – Ákesiz óstim. О́ıtkeni, men ómirge kelmeı turyp ákem Almas maıdanǵa attanypty. Men dúnıege kelgen soń anam súıinshi surap ákeme hat jazady. О́zi soǵysta jú­rip elde tynyshtyq bolǵanyn ti­legen ákem atymdy Tynyshtyq qoıypty. Jáne qyzym kimge tartqan? О́zime tartsa kózi kók shyǵar, jasyrmaı jazyp jiber, – dep hat joldapty. Anam hatqa jaýap jaza almapty. О́ıtkeni... Aıaýly anamnyń daýysyn estisem de júzin kóre almadym. Tipti ózimniń de túrimniń qandaı ekenin bilmeımin. Jarymnyń da... Endi, mine, tula boıy tuń­ǵy­shym­nyń túrin kóre almaı tyǵyryqqa tirelip otyrmyn. Aq pen qarany ajyratyp, jaryq dúnıeni kórgennen asqan baqyt bar ma? Allaǵa sheksiz raqmet! Sha­ńyraq kóterip, sábı súıdik. Áıel ba­qy­ty­nyń dámin tatyp otyrmyn. Biz sııaqty zaǵıp jandarǵa erekshe estý qabileti men sezimtaldyq qasıet bergen. Tolǵaq ústinde tolǵaqtan da ashy suraq janymdy jegideı jedi. – Ol qandaı suraq ? – ? – Men qyzymnyń maǵan da ákesine de uqsamaǵanyn qalaımyn. Sizge, dál sizge uqsasa eken. Myna jaryq dúnıeni janarymen kóretin. О́zin dúnıege keltirgen ata-ana­sy­nyń kim ekenin óz kózimen kó­retin. Aq pen qarany ajyrata biletin tórt múshesi túgel bolsa eken. Jaratqan ıemnen tileıtinim osy. Ne aıtaryn bilmeı ańtarylǵan meıirbıke sábıdi qolyna alyp, janaryna úńildi. Kók kóz... Sábıdiń janaryna qaıta úńildi. Kók kóz... – Qyzyńyzdyń kózi kók qoı. Qýanǵan meıirbıke bar daýysymen aıǵaılap jiberdi. – Kók kóz dedińiz be? Kózi kóre me? Shy­nymen kóre me? Tol­qyǵan ana ornynan tura berip qaıta otyr­dy. Jaryq dúnıe! Janarym! Betin ashy jas tamshylary jýǵan ana bar álemdi umytyp, sábıin aımalaı berdi, aımalaı berdi...

JASYRYNBAQ Ár adamnyń qımyl-qoz­ǵalysyna úrke qa­rap, Asyl Darhanqyzynyń sońynan erip kelemin. Aýrý adamdardyń biri án salsa, endi biri áldekimniń atyn atap aıǵaılap jatyr. Bir bozbala ózge tilde “aýdıtorııada jınalǵan jurtqa” leksııa oqyp tur. Burylysta, terek túbinde ósip turǵan gúldiń qasynda tizerlep otyrǵan adamǵa kózim tústi. Bireýden jasyrynyp otyrǵan sııaqty kórindi. Jaqyndap qalǵan bizge beıtanys jalt qarady. Otty janary óńmenimnen ótti. Únsiz ǵana tesile qaraǵan ol or­nynan kóz ilespes jyl­dam­dyq­pen kóterilip, bizge tura umtyldy. On­syz da úreı bılep kele jatqan men Asyl Darhanqyzyna tyǵyl­dym. – Maral! Maral! – Tanys janar. Tanys daýys. Múmkin emes. Sonda bári de jalǵan bol­ǵany ma? Ol kóp jyl buryn, erlikpen qaza taýyp, Aýǵan soǵy­sy­nan or­al­maǵandar tiziminde edi ǵoı. Meniń atymdy bar daýysymen aıǵaılaı ataǵan Qazybek qýa­nyshyn jasyra alar emes. Meniń qolymnan tartty. Jyljyp ótken jyldar janaryn jasyra almapty. – Qazybek! Jańa ǵana jan dúnıemdi bılegen úreı men qorqynyshty umytyp Qazybektiń qolynan ustadym. – Men seni uzaq izdedim ǵoı, Maral! – ? – Sizdi tanyp tur ǵoı. Ǵajap! Eshkimge til qatpaı, álde kimdi izdep, jasyrynbaq oınap júretin. Sirá, bala kezinen esinde saqtap qalǵany bolar. О́z kózine ózi senbegen dáriger Asyl Darhanqyzy ekeýmizge kezek-kezek qarady. Bıik qorshaýmen qorshalǵan osynaý aýrýhanany aınalyp óte­tin­min. Bala kezimizden úl­kender: jyndyhanaǵa jaqyn­damańdar. Aýrý adamdar ashýly bolady. Qoldaryna tússeńder aıamaıdy, – dep ábden qorqytyp tastaǵan bizderdi eseısek te qor­qy­nysh bılep turýshy edi. Endi, mine, qyz­met babymen osy me­ke­meniń ar­hıvin aqtarýǵa kelgen betim edi. Qorshaý arasyndaǵy sańlaý­lar­dan aýrýlar syrtqa syǵalap turatyn. Sańlaýdan kórinip turǵan kózderine qaraýǵa batylym bar­maıtyn. Birde ótip bara jatyp tý syrtymnan qadalǵan janardy sezgendeı bolyp edim. Qorshaýdyń ar jaǵyndaǵy alýan taǵdyrlar arasynan óz taǵdyrymnyń da... Qaıdan bileıin... – Meni bul jerden alysqa alyp ketshi, Maral. Alysqa...

QYL KО́PIR Tasyǵan sý kópirden de kóterilip ketti. Arǵy jaǵalaýǵa ótý óte qaýipti. Bul jaǵalaýda qalý odan da qaýipti. О́ıtkeni, orman ishi tolǵan alýan túrli janýarlar. Ásirese, orman shetindegi úıir qasqyr kezdesken adam men maldy tiri qaldyrmaıdy. Adam ataýly úreı ústinde. Árkim óziniń eń jaqyndaryn qutqarý qamyna kirisken. Qadyr men Qasıetti ertken Erkinbek te eldiń sońyn ala keledi. – Jyldam. Qas qaraıyp keledi, – degen kópir mańynan áldekimniń daýysy estildi. Kópshilikpen birge Erkinbek te kópir aýzyna qaraı umtyldy. Iyǵyna asynǵan qor­jynyna aqsha, qu­jattary sııaqty eń qa­je­t­ti­lerin salyp ta úlgergen. “Qady­­­r kele ǵoı, kel deımin tezirek”. Qushaǵyna Qa­dyr­dy qap­syra qysqan Erkinbek al­dy-artyna qaramaı kópir ústine kóterildi. Áke, Qasıet she? Qasıet jaǵada qalyp qoıdy ǵoı! Qasıet... Tasyǵan ózenniń, birin biri izdegen adamdardyń daýystarynyń jańǵyryǵyna kishkentaı Qa­dyr­dyń daýysy da qosylyp estilmeı ketti. – Kóke! Qadyr! Qaıda kettińizder? Jaǵada jalǵyz qalǵan kish­ken­taı Qasıet qoryqqannan qal­tyrap, daýysy qarlyqqansha jylady. О́k­sigin basa almaǵan Qasıet ómirden erte ketken áke-sheshesin izdedi. Sa­ǵym­ǵa aınalǵan qymbatyn saǵyna eske aldy. Kún batyp, sup-sur dú­nıe­ni qarań­ǵylyq qushaǵyna alyp ta úlgerdi. “... qyl kópir. Netken uzyn, netken názik. Qasıet osy qyl kó­pirmen ózennen ótip keledi. Ja­ǵanyń ar jaǵynda anasy tur ǵoı. Anasy. О́zin ózennen ótkizgen qyl kópir – anasynyń up-uzyn, qap-qara bir tal shashy. О́zennen ótken Qasıetke qolyn bulǵady da, shashyn jıyp aldy. Áne, áli qolyn bulǵap tur”. Oıanyp ketti. Túsi eken. Osy men qaıdamyn? Kish­kentaı Qasıet ornynan turyp jan-jaǵyna qarady. Ústi mal­man­daı sý. Ja­nynda jan adam joq. Túsiniń áserinen áli aryla almaǵan Qasıet kópirge qarady. Kópirden qalaı ótkenmin? Kim ótkizdi? Taǵy da jan-jaǵyna qarady. Jıren jorǵa jaıylyp júr. Ákesiniń jıren jorǵasy! О́geı áke tastap ketken Qasıetti ótkelden ótkizgen de osy jıren jorǵa bolatyn. Kóńilin bir sát qýanysh sezimi bılegen Qasıet jıren jorǵaǵa qaraı umtyldy.

SAǴYNYSh ShО́LI “…ala quıyn daýyl... Arystan ekeýin de ala quıyn daýyl aldy-artyna qaratpaı ushyryp barady eken. Terge malshynǵan Búbish áldekimdi daýystap shaqyrǵan kúıi sandyraqtap jatyp oıandy”. Ashylǵan esiktiń syqyry estildi. Álsiz janarymen esikke úmittene qarady. Sómkesin súırete ishke kirgen Jarqynaı eken. – Apa, shóldegen joqsyń ba? Shaı demdeıin. – Shóldedim. Shól qysqaly qashan... Qansha kóktem, qansha kúz? Sartapqa aınalǵan saǵynysh shóli. Dıdarym... Dıdarymdy bir kórýge zar boldym-aý. Ana júregi syzdap qoıa berdi. Kóńili oıaý. Kózi jumýly. Baıqamaı ótkizip alǵan baqytty kezi. Aqkóńil, adal Arystany. Otyz jetige tolmaı-aq... máńgilik ómirge attanyp ketti. Artynda ańyrap alty bala qaldy. Arystan óte baýyrmal edi. Balajan edi. Isker edi. Aýyldaǵy máshıne, traktor degenderińdi jóndeýde aldyna adam salmaýshy edi. Qaısybirin aıtaıyn. Ań aýlaýǵa qumar edi. Birde... Aıdarmen birge ańǵa shyǵyp, sodan oralmady. Dosy Aıdar ań eken dep Arystandy atyp jibergen kórinedi. Dushpany emes, dosynyń qo­lynan qaza tapty. Osylaısha Búbish bar aýyrtpalyqty arqalap jesir atanyp qala berdi. Dáriger Búbish el jarasyn emdegenimen ómir boıy óz jarasyn emdeıtin jan tappady. Bar medeti balalary edi. Dıdary joǵary oqý ornyn bitirgendegi qýanǵany... О́rkeni de ósti. Baqytsyzdyqtyń bári de sol bir erte kóktemde bastalyp edi. Jol apaty. Máshıne júrgizip otyrǵan О́rken bolǵandyqtan da, isti bolyp kete bardy. Shyn mánisinde máshıne О́rkendiki, júrgizgen qurby qyzy. Ara­shalap almaq bolǵan Dıdar kóp sendeldi. Sot degenińdi kim bilgen, suraq-jaýap ábden mezi etti. Kirmegen esikteri joq. Dıdar jıǵan-tergenin qutqaryp berem de­gen­derge shashýmen boldy. О́ler­­deı jaqsy kóretin О́rkenin temir tordyń ar jaǵyna qımady. Ákeden ólideı, baýyrdan ti­rideı aıyrylǵan Dıdar ishim­dikke salyndy. Sosyn... О́rkeni aıyptalǵan aıybyn ótep shyqty. Al Dıdary áli joq. Iá, áli joq. Qańǵyp ketken. Bireýler Úrjardan, bi­reýler Semeıden, endi bireýler Al­ma­ty­dan kórgendigin aıtady. О́lmegen janǵa sol da medet. О́ki­­­nishten ózegi órtengen О́rken birneshe ret izdep, ta­ýyp keldi. Amal ne, toq­ta­maı­dy. Onyń aıtýynsha, óz­geler túsinbeıtin óz álemi bar. Búbishti aýrý meńdegeli beri jaqyndary jınalyp, Dı­dardy taǵy da izdestire bastady. Jarqynaı Dıdarynyń kishi qyzy. Ákesin izdep júr­genin estigende ja­na­ryna tolǵan jasty esh­kimge kór­setpeı tógip-tógip alady. Esik syqyry taǵy es­tildi. Esikten Dıdary kórindi. Dıdary... Oǵan ilese О́rken kirip keledi. – Apa!.. – Apa!.. Esikke qaraǵan boıy Búbish únsiz qaldy. Balalarynyń daýysyna ún qatpady. Áke qushaǵyna enip úl­germegen Jarqynaı endi ájesine qaraı umtyldy. – Áje! Sartap bolǵan sa­ǵy­nysh jibi úzilip... Esikke qarap balasyn kútken boıda Búbish máń­gilik ómirge attanyp ta ketken edi...

SOŃǴY SÁLEMDEME Bazar ishi yǵy-jyǵy halyq. Kún jeksenbi bolǵandyqtan bolar. Astanada týysym bolmasa da tanysymnyń kópshiligin osy qara bazardan kezdestirdim. Aman-saýlyqtan árige barmaı ár­qaı­sysy óz jónimen kete bardy. Qarapaıym halyq pen mem­lekettik qyzmetkerlerdiń arajigi bazarda da baıqalady. – Kartóshke satyp alyńyz – degen daýysqa jalt qaradym. – “Balam, jas kartóshke, ókinbeısiń”, – dep ájim torlaǵan qoldarymen onsyz da ashyq turǵan qaptyń aýzyn asha túsip, úlbiregen qabyǵy bar jas kartopty kórsete berdi. ...Jan dúnıem astan-kesteń. Ákem... Aıaýly ákem esime tústi. Elge barǵanymda: “Balam, jas kartoptan ala ketkiń”, – degen edi. – Oı, kóke, sonaý Astanaǵa ma? Satyp-aq alamyn ǵoı. Áı, balam-aı, bul erekshe dám ǵoı. Sonaý Kómirshiniń sý barmaıtyn óńirine, “Aqqora” qystaǵyna, qaıqydan qolmen qazyp, sý alyp keldim. Ol maǵan ońaıǵa túsken joq. Aǵash ektim, áli-aq ol jer ormanǵa aınalady, balam. Jemis-jıdek ektim, sýdyń tapshylyǵy bolmasa topyraǵy qunarly eken. Qudaı buıyrtsa, bárińe dám tatqyzamyn. – Ákemniń meıirimdi júzi erekshe bir nurǵa bólengendeı boldy. Bári de dál qazirgideı kóz aldymda. Sol joly qal­dyrmaı jas kartopty Astanaǵa alyp keldim. Bul aıaýly ákemniń sońǵy sálem­demesi eken...