Koreıa Respýblıkasy – nebári 70 jylda qarqyndy damyp, «Azııa jolbarysy» men «Hangan ózenindegi ekonomıkalyq ǵajaıypqa» aınalǵan el. Bul, sondaı-aq, turmys-tirshiligine robot tehnıkasy dendep enip ketken bolashaqtyń, keı-pop pen álemdi kınosymen jaýlap alǵan múmkindigi mol memleket. Taıaýda Koreıanyń ekonomıkalyq keremetiniń bárin bolmasa da birazyn kózben kórip, qolmen ustaýǵa múmkindik týdy. Samsung kompanııasy uıymdastyrǵan baspasóz sapary kezinde eldiń úsh qalasy – Seýl, Pýsan jáne Sývonda bolyp, búkil álemdi elektronıkasy jáne kólikterimen toltyryp tastaǵan shaǵyn ǵana eldiń tehnologııalyq turǵydan qalaı damyǵanyna tańǵalyp keldik.
Álem elderinde «Koreıada ómir súrý óte yńǵaıly» degen pikir qalyptasqan. Sebebi Koreıa Respýblıkasy adam damýy ındeksi boıynsha dúnıejúzi elderiniń reıtınginde 23-orynda tur. Bul tizimde koreıler Fransııa men Italııany basyp ozsa, AQSh pen Japonııadan sál ǵana keıinge qalǵan. Numbeo saıtynyń derekterine súıensek, Koreıa álemdegi eń qaýipsiz 15 eldiń qataryna kiredi. Al densaýlyq saqtaý deńgeıi boıynsha Taıvannan keıin ekinshi orynda kele jatyr.
Jarty ǵasyrda az ǵana jurt biletin elden azýyn aıǵa bilegen alyp memleketke aınalǵan Koreıa Respýblıkasy 60-jyldardan bastap bilim men túrli salany zertteýge qomaqty qarjy sala bastaǵan. Sonyń arqasynda elde Samsung, Hyundai, LG sekildi búkil álemdi ónimderimen jaýlap alǵan korporasııalar dúnıege keldi, jahan jurtyn tamsandyrǵan eń úzdik medısınalyq qyzmet kórsetý salasy men týrızmi qalyptasty.
Bir qyzyǵy, Koreıanyń qarqyndy damýy bas qalasy Seýlden emes, túp tarıhy shaǵyn ǵana balyqshy aýylynan bastalatyn Pýsan qalasynan bastaý alady. 1950-jyldardaǵy qatygez soǵysty basynan ótkergen Koreıa úshin bul qalanyń mańyzy bólek, máni erek. Úsh jylǵa sozylǵan soǵys kezinde ár elden bas saýǵalap kelgen mıllıondaǵan bosqyn ýaqytsha astana Pýsanǵa qaraı aǵylyp, osy qalany pana tutady. Koreılerdiń ózi bul tarıhı kezeńdi «adamdardyń ómir súrýge degen qushtarlyǵy koreı ekonomıkasynyń damýyna serpin berdi» dep sıpattaıdy.
Máselen, «LG turmystyq hımııasy» – el damýynda mańyzdy ról atqarǵan kompanııalardyń biri. Kompanııanyń alǵashqy ónimi betke arnalǵan túrli jaqpa maılar edi. Qazirgi tańda LG – álemdegi eń tanymal brendterdiń biri. Al 1939 jyly qurylǵan Samsung-tiń eń alǵashqy satqan taýary kúrish uny bolǵan. Búginde bul kompanııa álemdik naryqta joǵary tehnologııalyq komponentterdiń óndirýshisi retinde tanymal. Koreıa jerinde dúnıege kelip, jahan jurtyna tanylǵan túrli álemdik kompanııalardyń taǵdyry men tarıhy Pýsan qalasymen tyǵyz baılanysty. Bir sózben aıtqanda, koreı ekonomıkasynyń damýy osy balyqshy aýylynan bastaý alady. Búgingi Pýsan – Pýsan-Ýlsan-Kennam Mega-Sıtı. Koreı ónerkásibiniń basty salalaryn damytýdyń qozǵaýshy kúshine aınalǵandyqtan bolar, jergilikti halyq bul qalany «Pýsannyń ózgerýi – búkil eldiń ózgerýi» dep joǵary baǵalaıdy.
Uly transformasııa
Dál qazirgi ýaqytta Pýsan basqa transformasııaǵa daıyndyq ústinde. Ol – 2030 jyly ótetin Dúnıejúzilik EKSPO kórmesi. «Álemdi ózgertý – jarqyn bolashaqqa qadam». Bul – dúnıejúzilik kórmege úmitker qalanyń basty urany men negizgi ustanymy. Pýsan qalasyna sapar barysynda uıymdastyrýshylar bizdi bolashaq EKSPO ótetin qurylys alańyna arnaıy alyp bardy.
Pýsan qalasyndaǵy EKSPO-2030 Dúnıejúzilik kórmesin ilgeriletý jáne qoldaý sheńberinde Azamattyq ister komıtetiniń tóraǵasy O Songyn myrzanyń aıtýynsha, aıtýly is-sharany dál osy qalada ótkizý – jergilikti halyqtyń armany. Pýsandyqtardyń bul armany 2019 jyly mamyrda Dúnıejúzilik EKSPO-2030 kórmesine ótinim ulttyq joba retinde rastalyp, qarasha aıynda Pýsandaǵy Dúnıejúzilik EKSPO-2030 kórmesine ótinimderdi josparlaý basqarmasy qurylǵannan júzege asyryla bastaǵan.
Koreı halqy portty qalada EKSPO-2030 ótkizý arqyly «álemdegi kórshilermen jahandyq qıyndyqtar men kedergilerdi jeńý tájirıbemizben bólisemiz», sondaı-aq «jarqyn bolashaqty birge qurýǵa múmkindik alamyz», deıdi. Sondyqtan da bolar, pýsandyqtar Dúnıejúzilik kórmeni «Koreıanyń uly transformasııasynyń bastalýy» dep qabyldaıdy.
Aıta keteıik, EKSPO-2030 kórmesin ótkizýge Ońtústik Koreıanyń portty qalasynan bólek taǵy úsh el – Italııa, Ýkraına jáne Saýd Arabııasy ótinim bergen. Naqty sheshim keler jyly qarashada Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń 173-Bas assambleıasynda daýys berý arqyly qabyldanady. Qazirdiń ózinde koreı bıligi Dúnıejúzilik kórme elge 50 mıllıonnan astam týrısti tartyp, jarty mıllıonnan astam jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi dep otyr. Halyqaralyq bıýro sheshimi Pýsandy tańdamasa da el sheneýnikteri qala jaǵalaýyn aldaǵy bes jylda adam tanymastaı ózgertýdi josparlap qoıǵan. Bul jaǵalaýdy qaıta qurý men qarqyndy qurylys jumystary tolyǵymen júzege asyrylady degen sóz.
«Árıne, bul úlken básekelestik. Sol sebepti de bizdiń Úkimet qana emes, sonymen qatar jeke kásiporyndar, qoǵamdyq uıymdar aldaǵy Dúnıejúzilik EKSPO-2030 kórmesin daıyndaý jáne jarnamalaý prosesine bir kisideı atsalysyp keledi. Eger Pýsanda EKSPO kórmesi ótkizilse, bul tek qala emes, jalpy el úshin de óte mańyzdy oqıǵa bolary sózsiz. Men Azamattyq ister komıtetiniń ókili retinde jeke jaýapkershilikti sezinemin jáne osy is-sharanyń mańyzdylyǵyn túsinemin. Sondyqtan 2015 jyly qurylǵan bizdiń komıtet 7 jyl boıy Pýsan azamattarynyń ıgiligi úshin jumys istep keledi. Komıtet Pýsandaǵy EKSPO-2030 kórmesin aqparattyq qoldaý jáne ilgeriletý úshin barlyq qajetti jaǵdaı jasaýǵa erekshe kúsh salyp keledi», deıdi O Songyn myrza.
Komıtet tóraǵasy bizdiń «EKSPO-2030 Pýsan qalasy úshin qandaı ról atqarady?» degen suraǵymyzǵa «Halyqaralyq kórmeni ótkizý qalanyń damýyna eleýli ózgerister ákeledi» dep senimmen jaýap berdi. «Birinshiden, týrıster aǵyny artady. Sebebi EKSPO – dúnıejúzilik aýqymdaǵy oqıǵa, ıaǵnı kóptegen shet memleket ókilderi Pýsanǵa keledi. Eger kórmeni ótkizý týraly sheshim oń nátıje berse, jergilikti halyqpen birge sheteldik týrısterge yńǵaıly bolýy úshin Pýsan qalasynyń jáne jaqyn mańdaǵy qalalardyń ınfraqurylymyn jaqsartý úshin aldyn ala jumys júrgiziledi. Sondaı-aq Pýsan turǵyndary osy kórmeniń arqasynda ártúrli mádenıetpen tanysýǵa múmkindik alady. Mysaly, eger kórmege Qazaqstan ókilderi kelse, bizdiń turǵyndar sizdiń keremet elińiz týraly kóbirek bile alady», deıdi ol.
Jahandyq másele – tehnologııalyq sheshim
Koreıa Dúnıejúzilik EKSPO kórmesiniń kelesi orny retinde Tynyq muhıtqa qaraıtyn portty qalasyn bekerden-beker usynyp otyrǵan joq. О́ıtkeni Pýsan – Koreıa «Uly transformasııasynyń» ótkeni, qaziri jáne bolashaǵy. Al óz kezeginde Pýsan EKSPO ótkizý arqyly álemge tehnologııanyń damýy, klımattyń ózgerýi jáne áli de saldary tolyǵymen joıyla qoımaǵan COVID-19 pandemııasy kezinde tepe-teńdikti saqtaýǵa kómektesetin tehnologııalarǵa nazar aýdarýǵa ýáde berip otyr.
«Sóz joq, tyń tehnologııa men damyǵan ekonomıka – jaqsy ári baqytty ómirge aparatyn birden-bir jol. Alaıda adamzat klımattyq daǵdarystyń, pandemııa men sıfrlyq alshaqtyqtyń buryn-sońdy bolmaǵan jahandyq problemalaryna tap bolyp otyr. Al bul jahandyq máselelerdi sheshý úshin túbegeıli jáne naqty ózgerister qajet». Bul – qazaqstandyq jýrnalısterge «Pýsan EKSPO-2030» tanystyrylymyn ótkizgen EKSPO-2030 Dúnıejúzilik kórmesin ilgeriletý jáne qoldaý sheńberinde Azamattyq ister komıtetiniń syrtqy baılanystar jáne yntymaqtastyq isteri bóliminiń meńgerýshisi Hvan Hıongı myrzanyń sózi.
Hvan Hıongı myrzanyń aıtýynsha, Pýsandaǵy dúnıejúzilik EKSPO-2030 kórmesi barlyq qatysýshyǵa jahandyq máselelerdi tereńinen túsinýge múmkindik beredi. Eń bastysy – mańyzy men máni bólek bul aýqymdy is-shara barshamyzǵa qorshaǵan orta men adamzattyń jańa ómir salty týraly oılaýǵa jol ashady.
Klımattyń ózgerýi, sandyq túrlendirýdiń kemshilikteri, ulttar arasyndaǵy jáne olardyń ishindegi teńsizdik – mine, Pýsan asa mán berip otyrǵan úsh jahandyq másele osylar. Pýsan komıtetiniń ótiniminde osy suraqtarǵa qatysty ishki taqyryptar da qarastyrylǵan. Al árbir taqyryp BUU Turaqty damý maqsattarynyń úsh negizgi tiregimen baılanysty, olar – adamdar, planeta jáne órkendeý.
Eger Pýsannyń dúnıejúzilik kórmege ótinimi sátti sheshilse, koreıler jasandy ıntellekt (AI), 6G, aqyldy áýejaılar jáne teńiz porttary sııaqty bolashaqtyń jańa tehnologııalaryna basa nazar aýdaratyn kórmelerdi usynbaq. «Al bul tyń tehnologııalar ekonomıka, qoǵam men mádenıettiń barlyq salasynda serpilis jasaýǵa jańa múmkindik týǵyzady», deıdi komıtet ókili.
Álemdi ózgertýdi kózdep otyrǵan Koreıa EKSPO-2030 ótkizý kezinde Pýsannyń negizgi júk porttarynyń birin tolyǵymen zamanaýı qalashyqqa aınaldyrýdy kózdep otyr. Máselen, jolaýshylar termınaly ǵımaratynda túrli konferensııa men prezentasııa ótedi. Portta keńseler úshin qosymsha pavılondar, birneshe turǵyn úı kesheni jáne serýendeýge arnalǵan saıabaq, mádenı oshaqtar salý josparlanýda. Alǵashqy nysandardyń qurylysy qazirdiń ózinde qarqyndy júrip jatyr. Buǵan biz eski porttyń birine barǵanda ózimiz de kóz jetkizdik. Eń bastysy, kórme pavılondary men basqa da ilespe ǵımarattardyń qurylysy eski porttyń ornynda júrgiziledi. Osylaısha, koreıler kórme aıaqtalǵannan keıin qala turǵyndaryna jańa ǵımarattar, saıabaqtar, túrli nysandary bar aýdandy tolyq paıdalanýǵa usynýdy maqsat tutqan. Sheneýnikterdiń aıtýynsha, Dúnıejúzilik kórme úshin qaıta jańartylatyn zamanaýı qalashyqtyń jobasy tolyǵymen daıyn. Bul jaıynda O Songyn myrza: «Pýsanda EKSPO-2030 ótkizý – ózgeristerge jasalǵan mańyzdy qadam. Bul – halyqaralyq tájirıbe almasyp qana qoımaı, bolashaq urpaǵymyzǵa qaldyrar joldaýymyz. Bizdiń jastarymyz, bolashaq urpaǵymyz jańa bilim alady, klımattyq daǵdarys, teńsizdik jáne qoǵamnyń stratıfıkasııasy sııaqty jahandyq máseleler týraly oılaıdy. EKSPO-2030 Pýsanda ótedi dep úmittenemin, biz óz tarapymyzdan qoldan kelgenniń bárin jasaýǵa tyrysamyz», dedi.
Suhbat kezinde O Songyn myrza Qazaqstan týraly oıymen de bólisti. «Sizderdiń elderińiz týraly, ókinishke qaraı, az bilemin. Qazaqstan men Koreıa jyldar boıy berik dostyq baılanysty ustanyp keledi. Qazaqstanda kóptegen koreıalyq iri kásiporyn men kásipker tabysty jumys isteýde. Men, sondaı-aq, Astana qalasynda ótken EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine qatystym. Meni kórmeniń aýqymy men sulýlyǵy tańǵaldyrdy. Qazaqstan – paıdaly qazbalar men tabıǵı resýrstarǵa baı óte ádemi el», dedi ol.
Portty qala Pýsan
Pýsan – Koreıanyń ońtústiginde jatqan eń tanymal shahar. Tarıhı joly alty ǵasyrdan asyp túsetin qala halqynyń sany 3 jarym mıllıonǵa jýyq. Kólemi jaǵynan Koreıa Respýblıkasynyń bas qalasy – Seýlden keıingi ekinshi qalanyń jergilikti teńiz aılaǵy álemdegi eń úlken bes porttyń qataryna kiredi. Pýsan 7 jaǵajaıy, 7 aspaly kópiri jáne 10 taýymen tanymal. Portty Pýsanǵa barǵanda Qazaqstannyń Bas konsýldyǵyna arnaıy at basyn tiredik.
Esterińizde bolsa, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ótken jyly 16-17 tamyzda Koreıa Respýblıkasyna memlekettik saparmen bardy. Osy sapar aıasynda ekijaqty yntymaqtastyqty jandandyrý maqsatynda Pýsanda Qazaqstannyń Bas konsýldyǵyn ashý týraly sheshim qabyldandy. Prezıdent bul sheshimin «bizdiń strategııalyq seriktestigimizdi nyǵaıtýǵa jańa múmkindikter ashady» dep aıqyndap bergen edi.
«Bas konsýldyq resmı túrde ótken jyly mamyr aıynda ashylǵandyqtan, jumysty endi ǵana bastap jatyrmyz», deıdi elden kelgen jýrnalısterdi jyly qarsy alǵan Pýsandaǵy Qazaqstannyń Bas konsýly Aıan Qashabaev.
Bas konsýldyń aıtýynsha, Koreıada 30 myńdaı qazaqstandyq tursa, onyń 200-den astamy osy qalada ómir súrip jatyr eken. Olardy úsh kategorııaǵa bólip qarastyrýǵa bolady. Alǵashqylary – tarıhı otanyna oralǵan etnostyq koreıler. Olardyń arasynda aralas nekedegi otbasylar kóp. Ekinshileri – Koreıada bilim alyp jatqan stýdentter. Máselen, bir ǵana Pýsan qalasynda 100-ge jýyq qazaqstandyq stýdent bolsa, olardyń basym bóligi Pýsan ulttyq ýnıversıtetinde bilim alyp jatyr eken. Al úshinshi kategorııa – Koreıadaǵy túrli irili-usaqty kompanııada kelisimshartpen jumys istep júrgen qazaqstandyqtar.
«Koreıadaǵy birneshe joǵary oqý orny men Qazaqstan arasynda stýdentterdi tegin grantpen oqytý jóninde arnaıy kelisimder bar. Bir aıta keterligi, qazaqstandyq stýdentterdiń kóbi mehanıka men IT salasyn tańdaǵan. Jastardyń deni Seýl qalasynda bilim alady. Ol túsinikti de. Seýl birinshiden el astanasy bolǵandyqtan bas qalada eń úzdik oqý ordalary ornalasqan. Koreıadaǵy úzdik úshtikke kiretin oqý ordalary osy qalada», deıdi A.Qashabaev.
Bas konsýldyqtyń dál Pýsan qalasynda ashylýynyń da ózindik sebepteri bar. «Qala eldiń ońtústiginde, al Seýl soltústik bóliginde ornalasqan. Buryn aımaqta turatyn, bilim alyp jatqan qazaqstandyqtar qandaı da bir kómek ne qujat kerek bolsa, 300 shaqyrym jol júrip, Seýldegi elshilikke baryp, ári-beri sarsańǵa túsetin. Al tólqujat jasatý, AHAJ-da qujattar rásimdeý boıynsha júginetinder Pýsanda da óte kóp. О́zderińizge belgili, Koreıada medısına týrızmi óte jaqsy damyǵan. Munda densaýlyǵyn jaqsartýǵa, em alýǵa keletin qazaqstandyqtar kóp. Budan bylaı qandaı da bir qujat alý úshin Seýlge barýdyń qajeti joq, barlyq memlekettik qyzmetti aımaqta turatyn Qazaqstan azamattary Bas konsýldyqtan rásimdeı alady», deıdi Bas konsýl. Al jergilikti bılik jańa dıplomatııalyq ókildik arqyly eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq jáne mádenı yntymaqtastyqty nyǵaıtýdy kózdep otyr. Oraıy kelgende aıta keteıik, Qazaqstan – Pýsan qalasynda bas konsýldyq ashqan altynshy memleket.
TÚIIN. Bes jyl saıyn ótetin Dúnıejúzilik kórme búkil álemniń nazaryn aýdaratyn mańyzdy is-shara ekeni – jalpaq jurtqa belgili jaıt. Bul tórt jyl saıyn ótetin Olımpıada oıyndary men fýtboldan álem chempıonatynan bólek, birneshe iri álemdik oqıǵanyń biri bolyp sanalady. Al mundaı jahandyq is-sharalardy uıymdastyryp, ótkizýde Koreıa Respýblıkasynyń tájirıbesi az emes. Esterińizde bolsa, koreıler 2002 jyly Azııa oıyndary, 2005 jyly ATES sammıti sııaqty iri halyqaralyq is-sharalardy abyroımen alyp shyqty. Al Phenchhan qalasynda 2018 jyly Qysqy Olımpııa oıyndarynyń alaýy jandy. Pýsan megapolısin jeke alyp qaraıtyn bolsaq, álemniń eń iri portty qalalarynyń tiziminen oıyp turyp oryn alatyn shahardyń Dúnıejúzilik EKSPO-2030 kórmesin qabyldaýǵa úsh negizgi basymdyǵy bar. Birinshisi – qala jaqsy damyǵan, ekinshisi – Pýsannyń ornalasqan jeri óte yńǵaıly, úshinshisi – shahar halyqaralyq is-sharalar ótkizýde úlken tájirıbege ıe. Al osy jetistik pen el ekonomıkasy úshin úlken jeńiske jetelegen bastamalardyń negizi Tańǵy shyń eli talǵamynyń bıiktiginde jatsa kerek...
ASTANA – SEÝL – PÝSAN – ASTANA