Oljas Súleımenov – orasan zor túısik ıesi. «Az ı Iа» kitabynyń taqyryby onyń ózine ǵana tán sol túısikpen tańbalandy. Árkimniń óz jaýaby bolýǵa tıis suraqqa bizdiń ishimizdegi jaýap ta osy edi. Jaqynda ótken Muhtar Áýezovtiń 125 jyldyq mereıtoıynda Jánibek Súleevpen qatar otyryp qalǵanbyz. Jánibekti kórgen saıyn ákesi Azat Súleevtiń esimi oıǵa oralady.
«Azat jáne Men» degen qoltańbadan ańyz týǵan. «Az ı Iа»-ny eki dos selbesip jazypty-mys. Jánibek te buǵan talaı ret jaýap berip, ákki bolyp alǵan. Aqsary túri qýaqylanyp, sóziniń basyn aıtyp, aıaǵyn jutyp qoıady. Keıin ańyzǵa aınalǵan yrdý-dyrdýǵa toly kúnderdiń kórinisterin áńgimelegisi kelip, kózi jyltyraı qalatyny da bar. Aqyrynda anasynyń sondaı bir áńgimeniń shetin shyǵarǵanyn qaljyńǵa súıegendeı bolyp qııalap jetkizedi de. Biraq ol – anasynyń ákesiniń dostaryna degen nazy, sondyqtan pálendeı nazar aýdarýdyń qajeti de joq.
Bul – úlken ata Bilál men uly áje Fatımanyń ańyzymen qatar, shýly da dýly ortanyń daqpyrtyna da qanyq otbasy. Jánibek ózi de orys tilinde jazatyn tanymal kósemsózshi bolǵandyqtan, jańaǵyndaı ańyzdardyń qaıdan týatynyn da jaqsy biledi. Ańyzdy joqqa shyǵarǵysy kelmeıdi, biraq shyndyq odan da qymbat. Basyn bir qaıyryp qoımasań, túbi tiriler renjip, arýaq nazalanýy múmkin. О́mirbıan joldarynda: «Ataqty Bilál Súleevtiń uly Azat Súleev 1930 jyly týyp, 1997 jyly dúnıeden ótken. Oljas Súleımenovke «Az ı Iа» týyndysynyń ıdeıasyn bergen adam» degen jazý tur. Qazir ıdeıa joǵary baǵalanatyn zaman keldi. Onyń ústine «Azat jáne Men» degen qoltańba da biraz jurtqa maza bermeıtin sııaqty.
Iá, sondaı qoltańba bar, bolǵan. Alaıda onyń «Az ı Iа»-ǵa qatysy qur qaýeset qana deıtinmin. Jánibek te ishi jaqsy kórip turǵanmen, sanaly urpaq retinde álgindeı áńgimeniń jeteginde ketken emes. Oljas Súleımenov bastaǵan toptyń úılerine dýyldap keletini, sonda dastarqannan qalbyry qańsyǵan maıshabaq ta tabylmaı qalatyny esinde eken.
Ol Muhtar Áýezovtiń mereıtoıyna ilik-shatys týystyǵy arqyly shaqyrylyp otyrǵanyn esime saldy. Bul arada Bilál Súleev pen Fatıma Ǵabıtova taqyrybyn qaıta qozǵaýdyń basy artyq shyǵar. Biraq qazaq zııalylary, olardan taraǵan elıta, búgingi nemere, shóbere, shópshek bar. Men Jánibektiń álgindeı qańqý sózge mysqylmen qaraıtynyn baıqadym. Demek ony rastaıtyn eshqandaı derek-dáıek joq dep oıladym. Dese de qańqý sózdiń de ómir súrýge qaqysy bar. О́ıtkeni biz jabyq qoǵamda ómir súrdik. Jabyq qoǵamnyń óziniń qupııasy bolý kerek. «Bul qoǵam bizden ne jasyryp keldi?» degen suraq únemi kókeıimizde turatyny ras.
Men ishimnen osyndaı taqyryptar nege zerttelmeıdi dep oıladym. Tulǵa degen bireýdi bireýmen salystyrǵanda ashyla túsedi. Al óz zamandastarynyń arasynda Oljas Súleımenovpen salystyratyn tulǵa bolǵan joq. Eger joq bolsa, ondaı tulǵany nege oılap tappasqa! Endeshe, Súleımenovpen salystyrýǵa, Súleev degen jumbaq tulǵa ózi suranyp tur emes pe?!.
Ol da osy sátte ishinen ákeleriniń jas kúnderi týraly nege kıno túsirilmeıdi dep oılap otyrypty. Olar aýsar taýtandar qusap qalaı alysyp-julysyp ósti? Ekeýiniń de ákeleriniń 1937 jyly saıası qýǵyn-súrgin qurbany bolǵany taǵdyrlaryna qalaı áser etti? Ekeýi de ógeı de bolsa áke ornyn basqan uly adamdardyń alaqanynyń jylýyn qalaı sezindi?
Men bolsam, ózime úırenshikti oılardyń jeteginen shyǵa alar emespin. Olardyń jastyq shaqtary qazaq elıtasynyń jańa býyny qalyptasqan ýaqytqa týra keldi. Qalalyq jastarǵa oryssha sóılegenmen, orystildi ortany jaryp shyǵý ońaı bolǵan joq. Ári olar talant pen bilim jaǵynan mysy basym máskeýlik, dıssıdenttikke beıim lenıngradtyq qurby-qurdastarymen báske tústi. Keshegi «halyq jaýynyń» urpaqtaryn ógeı ákeler osy synaqqa salý úshin de ádeıi baýyrǵa basqandaı áser beredi.
Ol maǵan ákeleriniń jastyq shaqtaryn ártúrli rakýrsta kórsetetin kıno túsirý ıdeıasyn tyqpalaýmen otyr. Olardyń jas kúnderindegi beınelerinen tútin men gazdan taza qalanyń nostalgııalyq kórinisterine súńgip ketkisi keledi. Jany jaralanyp ósken urpaqtyń ójettigi men ólermendikteri, ómirdegi óz oryndary jáne adal mahabbattary úshin kóshe tóbelesin de bastan ótkergenderi qııalyn áldeqaıda jetelep áketip barady. Bul saǵan anaý Aqan Sataevtyń «Raıony» dep atalatyn kınosy emes, taǵdyr júkteletin kıno, túsindiń be?..
Búginde aýyldan shyqqan danyshpandar qalada týyp-ósken kemeńgerlerdi moıyndaı qoımaıdy. Sondyqtan men de báribir óz áserimnen arylar emespin. Onyń kóz aldyna elestetip otyrǵan kóshe kórinisterinen góri, ózimniń arhıv aqtarǵan sátterimdi artyq sanaımyn. Keshegi odaqtyq ádebı ómir shejiresinen Parıjge baryp óleń oqyǵan aqyndardyń tizimin kórgenim esime túsedi. Sol tizimde Voznesenskıı, Evtýshenko, Okýdjava, Vysoskıılermen birge Oljas Súleımenovtiń de aty-jóni turǵany keýdege syımaıtyndaı maqtanysh emes pe.
Tekti tuqym Azat Súleev te sondaı erýdıt adam bolǵan desedi. Bala kúninde Ilııas Jansúgirovtiń tizesinde otyrǵan. Jas kúninde Oljas Súleımenovtiń qasynda júrgen. Biraq ol zamanda ǵasyr dertine ımmýnıteti myqtylar ǵana tótep berdi. Sonyń kesirinen úlken tulǵa bolatyn nebir talantty adamdar, ári ketkende óz isiniń qas sheberi ǵana bolyp qaldy.
Onyń kıno ǵyp túsirse dep otyrǵany da sol aýsar shaq. Joq, kıno Azat Súleev pen Oljas Súleımenovtiń jastyq shaǵy dep túsirilmeýi kerek. Onda pafosqa ketip qalýymyz múmkin, bul jerde eshqandaı pafostyń keregi joq. Tek keıbir epızodtar qamtylsa boldy, qalǵanyn ómirdiń ózi aıtady. Qysqasy, sol jastar arqyly ulttyń boıyna sińgen qala boıaýy, onyń túrli kórinisteri, kóshe hıkaıalary. Qala óz romantıkasyn kórmeıinshe, kıno bulardyń boıyna báribir sińbeıdi.
Osylaı áńgime soǵyp otyrǵanymyzda, túnniń bir ýaǵy boldy. Shyndyǵynda munymyz áńgimeden góri, túrli oılar men shtrıhtarǵa uqsaıtyn edi. Uıaly telefonǵa jazylǵan esse, uıaly telefonmen kıno túsirgen parsy rejısseriniń qasynda oıynshyq emes pe. Ol ústel basynda jazylǵan esseniń basyn oqyp, astyna: «Esse ýdalos. Est ıntrıga, est nastroenıe» dep jazyp qoıdy.
Biraq orystildi bolsa da, qazaqy minezben shydamaı taǵy bir sózder qosty. «No navernoe stoıt smıagchıt tragızm sıtýasıı býdto my, potomkı Azata, ochen nesobrannogo, ne jıostkogo, dobrogo do bezvolnostı mıagkogo cheloveka na chto to obıjeny...».
Buryn orystildiler qazaqtildilerdi sastyratyn edi, qazir qazaqtildiler orystildilerdi sastyratyn boldy. Meniń mańdaıdan urǵandaı ǵyp qoıyp qalǵan suraǵym az-kem qolaısyzdyq týdyrdy. Biraq tili oryssha shyqqandar ashyq áńgimege beıil keledi. Mine, ol da bar kompleksti boıynan sylyp tastaǵandaı serpilip:
«Hvala Allahý, chto opredelennye znanııa Azata prıgodılıs Oljasý ı pomoglı emý prezentovat, pýst ı na rýsskom ıazyke (vremıa takoe bylo), kazahov na vsesoıýznoı arene v glýhýıý porý rassveta brejnevskoı epohı...» dep qaldy.
Osy taǵdyrdyń bárin otbasymen birge basynan ótkergen adam jalǵan aıtpasa kerek. Biz bul arada taǵy bir erekshe daryndy adamnyń ornyn joqtaǵandaı bolyp otyrmyz. Áıtpese, búkil keńestik keńistikten óz baǵasyn baıaǵyda alyp qoıǵan aqynda ne sharýamyz bar. Eger Oljas Súleımenov bolmasa, «Az ı Iа» sekildi kitapty qazaq ta, orys ta, eshkim de jazbas edi. Sondyqtan bireý sózimizdi burmalap ketpes úshin ekeýmiz de ol týraly óz oılarymyzdy ashyq aıtqanymyz jón. Meniń alqymdaǵan suraǵyma ol dáıegi myqty deregin aldyǵa tarta jaýap berdi.
«Azerbaıdjansy do sıh v shoke ı pochıtaıýt kazahov, personalno Oljasa ımenno za «Az ı Iа» – est takoı fenomen)))! A samı azerbaıdjansy tak ı ne rodılı takoı pýblısıstıchesko-naýchnoı knıgı, nesmotrıa na to, chto ý nıh v Baký byla redaksııa akademıcheskogo jýrnala «Sovetskaıa tıýrkologııa». Týt kazahı vseh sovetskıh tıýrkov obognalı. A eslı govorıt o jýrnale «Sovetskaıa tıýrkologııa», kotoryı otes vsegda – navernoe edınstvennyı v Soıýze pısateleı bral ız bıblıotekı ı chıtal...».
Oljas Súleımenovtiń qandaı tulǵa ekeni biz aıtpaı-aq jaqsy belgili bolsa, Azat Súleevtiń kim bolǵany mine, endi aıqyndala bastady. «Apyr-aı, mynaý qandaı shetin másele edi?» dep oıladym men ishimnen. Esime Oljas Súleımenovtiń óziniń «Taýlardy alasartpaı, dalany asqaqtataıyq» degen sózi tústi. Ol sózdiń bul araǵa eshqandaı qatysy joq bolsa da, bizge bir erkindik berip turǵandaı sezindim. Al sol kezde «Az ı Iа» biz áńgime etip otyrǵan orystildi qazaqtarǵa qalaı áser etti, bul da bir oıǵa túıip qoıatyn másele bolsa kerek-ti. Ol bul taqyryppen etene jaqyn bolǵandyqtan, Oljastyń dańqyn óz ákesiniń de taǵdyrymen sabaqtastyra bylaı dedi:
«Stoıt napomnıt, chto «Az ı Iа» dala hot kakıe to orıentıry gorodskoı kazahskoı (shala-kazahskoı) molodejı, kotoraıa oshýtıla svoıý nasıonalnoe otlıchıe, svoe skrytoe v vekah byloe mogýshestvo predkov... ne stoıt zabyvat, chto snachala do «Az ı Iа» bylı býrnye stıhı molodogo Oljasa, kotorye nesmotrıa na ıazyk napısanııa trýdno nazvat «rýsskımı» stıhamı...».
Azat Súleev qazaqsha shyǵarmalardy orysshaǵa jolma-jol aýdarýǵa júırik bolǵan desedi. Oǵan Ilııas Jansúgirovtiń de, Oljas Súleımenovtiń de tili ishten tanys.
Jánibek esimdi kishkene balaqan dýly keshterde buryshta otyryp, arystandaı kúrkiregen aqyn daýysyna talaı qulaq túrgen bolar. Sonda «Seniń tiliń oryssha bolsa da, myna óleńdegi rýhyń – qazaq!» degen órshil únderdi de san márte estigen shyǵar.
«Eı, poloveskıı kraı,
Ty tabýnamı slaven,
Von voronye brodıat
V lıvnıah sýhoı travy.
Daı molodogo konıa,
Jıly vo mne ıgraıýt,
Iа proskachý do kraıa,
Gorod ı step
Nakrenıa...» –
degen jyr joldary talaı orystildi qazaqtyń da qanyn oınatty emes pe?!
Osy óleńdi Ábish Kekilbaıuly da, Qadyr Myrza Álı de, Ulyqbek Esdáýlet te aýdardy. Solardyń ishinde túpnusqaǵa jaqyny Ulyqbektiki bolyp shyqty.
«Eı, Deshti-qypshaq dalasy,
Dańqyń shyqqan tabynmen.
Úıirlerdi qarashy,
Júzip júrgen saǵymmen.
Bir asaýdy ber maǵan,
Tamyrym tur bulqynyp.
Dóńgelensin jer-ǵalam,
Qala, dala umtylyp...»
Tili oryssha bola tura, dilin qazaqsha saıratqan osyndaı uly túısik «Az ı Iа»-ny da aınytpaı tapty. О́ner men ǵylymda talmaı-tanbaı izdenetinderden, shyǵarmashylyq túısigine senetinderdiń juldyzy joǵary turatyny dáleldeýdi qajet etpes te! Meniń essemniń tinin tap basyp tanyǵan ulylardyń urpaǵy da jaqtan jańylǵan joq:
«Chtoby napısat «Az ı Iа» emý neobhodımo bylo nekıe obshenııa ne prosto s nosıtelıamı spesıalnyh akademıcheskıh znanıı, a lıýdmı kotorye moglı by etı znanııa popýlıarno obıasnıt... Ý otsa eto ochen horosho polýchalos, kakoe-to vremıa byl besplatnym provodnıkom po chastı novınok – chto pısalı jýrnaly ot «Inostrannoı lıteratýry» do jýrnalo «Neva», «Drýjba narodov» ı t.d. v bare Soıýza pısateleı...», dep oıymyzǵa taǵy bir tamyzyq tastady.
– Oljas Súleımenov Muhtar Áýezovtiń de, Ilııas Jansúgirovtiń de, Oraz Jandosovtyń da urpaqtarymen óte jaqyn dos boldy, – dep men de janyqtym. – Osylardyń birimen bilis, birimen týys Azat Súleev olar sııaqty ataq-abyroıǵa bólengen joq. Biraq Azat Súleev týraly ańyz bar. Sonda Oljas Súleımenovtiń «Az ı Iа»-sy bolmasa, ondaı ańyz týmaıtyn ba edi?
– Joq, nege? – dep qarsylyq bildirdi ol. – Znamenıtaıa monografııa «Kobyz ı kopıo» mejdý prochım otes toje prınıal kakoe to ýchastıe... est avtograf s blagodarnostıý otsý, tıpa bez tebıa etot trýd ne vyshel by, prıchem napısano na rýsskom ıazyke...».
Ol bir otty sóndirmeı jatyp, ekinshi shoqty qolymen ustaǵan baladaı selt etkizdi. Ata-tegi bizge belgisiz «Az ı Iа»-nyń jóni basqa. Al mynaý «Kobyz ı kope» tól eńbek emes, ári ketse aýdarma ǵoı. Degenmen Azat Súleevtiń túrkitanýshy hám oǵan enshiles folklordyń bilgiri ekeni de el moıyndaǵan shyndyq. Áıteýir bul tarapta onyń sol kezeńdegi orys-qazaq rýhanııatyna ortaq tulǵa bolǵany aıdaı aqıqat. Biraq...
– Ekeýmiz suhbatymyzdyń kýlmınasııasyna jettik-aý deımin. Men de ashyq suraıyn, sen de ashyq jaýap berip kór. Bir qarasaq, Azat Súleev alaqanǵa salyp-aq ustaıtyn adam eken. Onda nege ol baıaǵy bir ańyzben qaldy? Nege jańa ańyzdardyń týýyna sebepker bolmady? Jalpy, osyndaı oqymysty adamnyń tragedııasy nede?
– Tragedııa otsa v drýgom – sovetskomý Kazahstaný nı v 60-ye, nı v 70, nı v kakıe drýgıe poslevoennye desıatıletııa okazalıs ne nýjny tıýrkologı, lıbo ım ne davalı razvernýtsıa... ı ýdar prıshel po takoı pozısıı sovsem s drýgoı storony...
– Jaqsy, túsindim. Totalıtarlyq qoǵamǵa ult respýblıkalarynan talanttardyń kóp shyqqany kerek bolǵan joq. Olarǵa jol bermeýdiń túrli amaldary jasaldy. Jalǵyz-jarym juldyzdardy ǵana betke ustady. Oǵan eldiń bári biletin ǵasyr indeti qosyldy. Biraq aıtpaǵym ol emes. Búginde sol azǵantaı ańyzy da umytylyp bara jatqan tektiniń urpaǵynan ne qaldy?
– Ot otsa ostalas tonenkaıa-tonenkaıa knıjısa v mıagkom pereplete «Tıýrkskıe zaımstvovanııa v slovare V.Dalıa»...eto stýdencheskıı referat ...ı eshıo odna jýrnalnaıa statıa v zashıtý Oljasa ýje v seredıne 90-h...
Sondaılyq dańq pen daqpyrtqa sebepshi bolǵan adamnan pyshaqtyń qyryndaı ǵana kitapsha qalypty. Bizge deıin de eske alǵandar shamaly, bizden keıin de eshkim eske ala qoımas. Buryn «Az ı Iа» sekildi ataqty dúnıeler aınalasyndaǵy ańyzdarymen de dańqynan daqpyrty asyp, óz jarnamasyn ózi jasap jatatyn. Keıde uly dúnıelerdiń rýhy tiri bolýy úshin de qoldan ańyz uıymdastyrylatyny tarıhta talaı dáleldengen eken. Al biz shyndyqpen shymqalǵan, derekpen dittelgen, tiri kýálary áli de aramyzda júrgen ańyzdardyń ózin umyta bastaptyq. Bul esse-suhbatty mújilgen qalam ushymen túrtpektep jazǵandaǵy túpki maqsatymyz da sol umyt qalyp bara jatqan ańyzdardy qaıta tiriltý edi. Jánibektiń shamyrqanǵan túrine qarap, ańyzy semgen ańyzaqqa jan bitkendeı kúı keshkenimizdi nesine jasyramyz.
Bálkim, bul da tabıǵat zańy boıynsha uly dúnıeler týdyrǵan urpaqtyń demalyp, rýhy qaıta oıanar shaqtaǵy bir jylt etken úmit oty shyǵar, kim bilgen...
Men kim týraly jazsam, sol adammen týys bolǵandaı kúı keshem. Mine, bir keshte resmı rýhanııatymyzda orny belgilenbegen oqymysty Azat Súleevpen de týys bolyp shyǵa keldim. Úırenshikti ádetpen oǵan da eskertkish ornatý kerek deýden aýlaqpyn, biraq sondaı bir eskertkish kóńilimniń tórinde berik ornyqqany anyq!