Vıktor HRISTENKO: Bul – jıyrma jyldyq joldyń bıik belesi

  Búgin – tarıhı kún. Búgin Eýrazııa syndy alyp qurlyqtyń orta beldeýin meken etken úsh úlken memleket óz tarıhynyń jańa paraǵyn ashady:  elordamyz Astanada Belarýs, Reseı jáne Qazaqstan prezıdentteri Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly Shartqa qol qoıady. Osy oqıǵanyń qarsańynda biz úsh memlekettiń úkimetterindegi ıntegrasııa máselelerimen aınalysatyn, Shart jobasyn jasaýǵa tikeleı qatysqan adamdarmen – Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaevpen (25 sáýir), Belarýs Respýblıkasynyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııadaǵy múshesi Sergeı Rýmaspen (27 mamyr) jáne Reseı Federasııasy Úkimeti Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Igor Shývalovpen (28 mamyr) suhbattar jarııalaǵan bolatynbyz. Endigi kezek Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa kollegııasynyń Tóraǵasy V.B.Hrıstenkoǵa kelip otyr. Suhbat mátinin oqyrman nazaryna usynardyń aldynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa týraly az-kem maǵlumat bere ketken artyq bolmaıdy dep oılaımyz. EEK – Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń turaqty túrde jumys isteıtin  ultústilik retteýshi organy. Reseı Federasııasy, Belarýs Respýblıkasy jáne Qazaqstan Respýblıkasy prezıdentteriniń sheshimimen qurylǵan bul organ 2011 jylǵy 18 qarashadaǵy «Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa týraly» jáne «Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń jumysyn retteý týraly» Sharttardyń negizinde jumys isteıdi. Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńeske baǵynystaǵy ultústilik basqarý organy mártebesine ıe. EEK-niń basty mindeti – Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń jumys isteýi men damýyna qajetti jaǵdaılardy qamtamasyz etý, osy birlestikter aıasyndaǵy yqpal­dastyq jóninde usynystar ázirleý, 2015 jyly Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaqty qurýǵa qajetti makroekonomıkalyq jáne syrtqy ekonomıkalyq jaǵdaılardy jasaý. Komıssııa bul mindettiń údesinen shyqty deı alamyz. Onyń naqty dáleli – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly Sharttyń aldyn ala belgilengen ýaqytqa daıyn bolýy. Keshe, 28 mamyrdaǵy tús áletinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa kollegııasynyń tóraǵasy V.B.Hrıstenko Máskeýdiń «Rossııa 24» telearnasyna suhbat berdi. Suhbatta Qazaqstan taýarlarynyń Keden odaǵy elderine eksporty eselep artqany naqty san kórsetkishterimen aıtyldy. Reseı telearnasyndaǵy áńgimede búgin qol qoıylatyn Sharttyń jalpy kólemi qosymshalarymen birge eseptegende 1000 betten asyp ketetindigi de eske salyndy. Árıne, onyń ár paraǵyna elderdiń talaı jyldar boıǵy taǵdyryn aıqyndaıtyn qaǵıdalar qosylyp, mol málimetter qamtylǵany kúmánsiz.  Gazettiń 3-shi betinde osy jumysty úılestirýdiń sońǵy belesinde alqaǵa basshylyq jasaǵan V.B.Hrıstenkonyń suhbaty jarııalanyp otyr. Suhbatty uıymdastyrýǵa kórsetken kómegi úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federasııasyndaǵy Elshiligine  alǵysymyzdy aıtamyz. – Qurmetti Vıktor Borı­sovıch! Eýra­zııalyq eko­no­mıkalyq odaq qurý týraly Shartqa Asta­nada qol qoıy­latyny zań­dylyq dep bilemiz. Qazaqstan Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaevtyń eýra­zııa­shyldyq ıdeıasyn jańasha negizdeýdiń avtory bolyp tabylatyny barshaǵa belgili. Nursultan Ábishuly 1994 jyly Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde osy usynys­ty ortaǵa salǵan kezde ony júzege asyrýǵa on­daǵan jyldar ketetinin aıtqan edi. Áý bastaǵy maqsatqa aınalasy 20 jyldyń ishinde qol jetti. Eń bastysy, eýra­zııa­shyldyq teorııasy naqty iske ulasa bastady. Bul qalaı júzege asyryldy? – Iá, kópten kútken kúnge de kelip qaldyq. Prezıdentter sam­mıtinde talaıdan oılastyrylǵan istiń zańdyq turǵydan resimdelýi jasalady.  Bul – jıyrma jyldyq joldyń bıik belesi. Aıaq astynan qolǵa alynǵan sharýa emes. Jıyrma jyl buryn bul ıdeıany alǵash ret Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev  usynǵan bolatyn. Osy jyldar ishinde bizdiń elderimizdiń birigý úderisi birese baıaý, birese jyldam júrip jatty. Endi bul odaq óte mańyzdy pishinge aýysqaly otyr. Bul odaq – ekonomıkalyq odaq. Munyń ózi óte mándi jaı. Ol tek ekonomıkalyq salalardy ǵana qamtıdy. Onyń biz biraz jyldan beri qarqyndy túrde júrgizip kele jatqan jumystyń negizinde qurylatyny óte jaqsy. Úsh jyldan beri Keden odaǵy jumys istep tur. Sodan beri bizdiń elderimizdiń arasyndaǵy keden shekaralary joıylǵan, taýarlar qozǵalysyna endi eshqandaı kedergi joq. 2012 jyldyń 1 qańtarynan biz Birtutas ekonomıkalyq keńistik úshin jaǵdaı jasaýdy bastaǵan edik. Iаǵnı, onyń sheńberinde taýarlardyń, qyzmetterdiń, kapıtaldyń jáne jumys kúshiniń qozǵalys erkindigine qol jetkizilgen. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq osy arqaýdy negizge ala otyryp qurylýda. Iаǵnı, EEO buǵan deıin Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistik sheńberindegi jetistikterge arqa súıeıdi. Budan bylaı adamdar eshqandaı kvotasyz-aq qalaǵan elinde jumys isteı alatyn bolady. Sonymen birge, birqatar jańa salalar da qosyldy. Bul energetıka, kólik, farmasevtıka, medısına jabdyqtary sııaqtylar. Buryn munyń bárine arnaıy ruqsat qajet bolatyn. Soǵan oraı ózara kelisilgen ónerkásip saıasaty degen uǵym da ornyǵa bastady. Demek, biz óz damýynyń strategııasyn aıqyn kóre alatyn ekonomıkalyq odaqqa qol jetkizgeli otyrmyz. Ol odaq ulttyq strategııa­lardy, mysaly, «Qazaqstan – 2050» Strategııasyn damytady, ony júzege asyrýǵa mol múmkindikter ashady. Qysqasy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń jobasy óziniń qısyndy kezeńine keldi deı alamyz. Árıne, bul ıntegrasııanyń eń bıik pishini bolmas, biraq edáýir joǵary pishini. Osy baǵytta bizdiń bárimiz áli talaı is tyndyrýymyz kerek, biraq  osy belestiń ózi óte úlken beles bolyp tarıhymyzǵa enedi. – Siz keıingi kezde  basqarǵan Kollegııa Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq odaqty qurý jónin­degi Sharttyń jobasyn daıyndaý boıynsha qyrýar jumys at­qardy. Osy jumystyń qan­daı belesterin bóle aıtýǵa bolar edi? – Ekonomıkalyq odaqty qurý máselelerin talqylaýda eń negizgi pikir ıeleri úsh eldiń basshylary bolǵanyn basyn ashyp aıtý kerek. Barlyq basty, qaǵıdatty máselelerdi úsh prezıdent birlese sheship otyrdy. Al endi Shart jobasyn jasaý jónindegi jumystyń kólemine keleıik. Jalpy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurý týraly Shart degenimiz ne? Shart degenimiz shamamen myń betteı qujat, onda 32 qosymsha bar. Bul óz-ózinen dúnıege kele qalǵan qujat emes, pikir alysa, aıtysa, talasa-tartysa júrip jasalǵan qujat. Ony jasaý barysynda ár el óziniń ustanymdaryn barynsha qorǵady. Qujatty daıyndaý barysynda endi bes, on, on bes jyldan keıin ne bolady, biz nege qol jetkizemiz degen suraqtarǵa jaýap izdeldi. Shartta qýat rynogy, munaı, munaı ónimderi, gaz sııaqty kúrdeli máseleler qamtyldy. 2025 jylǵa deıin osy salalar boıynsha ortaq rynok qurylatyny kózdeldi, sol kezde elder bir-biriniń rynogyna emin-erkin ene beretin bolady. 2019 jyldan keshiktirmeı energetıkanyń ortaq rynogy da qurylýǵa tıis. Munyń ózi qazaqstandyq energetıkter úshin óte paıdaly. Aıtalyq, sol kezde Ekibastuz energetıkteri Reseı jáne Belarýs rynoktarynda óz ónimderin qazirgiden áldeqaıda erkin sata alady. Munyń bárine uzaq ýaqyt aqyldasýdyń, kerek jerinde talasyp alýdyń arqasynda qol jetti. Sondyqtan bul jumystyń barlyq belesteri mańyzdy dep aıta alamyn. –  Shartta qamtylmaı qal­ǵan máseleler de bar ǵoı? – Múmkin bolǵanynsha keń aıadaǵy máseleler qamtyldy. Sonymen birge, «kadrdan tys» qalyp qoıǵan jaılar da bar, árıne. Olar da mańyzdy. Biraq olarǵa keıinirek qaıta oralýǵa týra keledi. Mysaly, alkogol men temeki ónimderi sondaı bolyp shyqty. Buǵan deıin ortaq rynok qurý pishiminde bul jónindegi máselelerdiń sheshimin tabýdyń sáti túsken joq. Aksız saıasatyn, salyqtyń kólemin kelisý kerek boldy. Máseleniń kúrdeliligine baılanysty olardy qarastyrý elderdiń úkimetterine tapsyryldy. Rettelgennen keıin qaıtadan qaralady. Áýel basta Sharttyń aıasynda qamtylýǵa tıisti dep  oılastyrylǵan, biraq «borttyń syrtynda» qa­lyp qoıǵan máseleler de jet­kilikti. Memleketter basshylary ekonomıkalyq odaq týraly qujattyń aıasynda gýmanıtarlyq jaılar, mysaly, bilim berýge, medısınalyq qyzmet kórsetýge, zeınetaqymen qamtýǵa qatysty máseleler eńbek mıgrasııasynyń erkindigine baılanysty tustarda ǵana qaldyrylǵany jón dep sheshti. Ondaǵy oı, mysaly, jumysqa Qazaqstannan Reseıge, Belarýsqa  barǵan nemese Reseıden, Belarýstan Qazaqstanǵa barǵan adamdardyń dıplomdary qabyldanatyndaı,  moıyndalatyndaı bolýy, medısınalyq kómekke erkin qol jetkizýi qamtamasyz etil­sin degendik edi. Zeınetaqy máse­leleri de osylaısha sheshiledi. Munyń ózi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq eń aldymen ekonomıkalyq birlestik  retinde qurylǵaly otyrǵanyn aıqyn ańǵarta túsedi. Eger biz jekelegen kór­set­kishter boıynsha, aıtalyq, Qazaqstannyń eksporty jó­nindegi pozısııalarǵa qaraıtyn bol­saq, onda sońǵy eki-úsh jyldyń ishinde sizderdiń el­derińiz­den shyǵarylatyn sement pen kondıter ónimderiniń eks­por­ty birneshe ese artqanyn kó­re­miz. Mysaly, kondıter eks­por­ty 5 ese, sement eksporty 11 ese ósken. Salalardyń yqpaldasýǵa daıyndyq deńgeıi birdeı emes. Qyzmet kórsetý sektory, ka­pı­taldyń qozǵalys sektory ıntegrasııanyń bastapqy bele­sinde tur. Ortasha strategııalyq mindetter boıynsha, 2025 jylǵa qaraı qarjylyq qyzmet kórsetýdiń ortaq rynogyn qurýymyz kerek. Onyń jalpy retteýshilik tetikteri jasalyp, ortalyǵy Almatyda bolýǵa tıis. Bul turǵydan qaraǵanda, osy maqsatqa dep oılastyrylǵan on jyldyq kezeń, edáýir uzaq ýaqyt sııaqty kóringenimen, mundaılyq úlken sektorlardy bir izge túsirý úshin qajetti kezeń. –  Prezıdent Nazarbaev ja­qynda Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaqtyń tek ekono­mıkalyq múddelerdi kóz­deıtinin taǵy da aıtty. So­nyń ózin­de de osy máseleni saıa­sı saý­daǵa salýshylar áli de ta­by­lady. Siz olarǵa ne der edińiz? – KSRO-ny qalpyna keltirý jóninde neshe túrli qııal-ǵajaıyp áńgimeler, qorqynyshty hıkaıalar talaı aıtylǵan. Bul taqyrypqa sumdyqtar týraly fılmder janrynda lentalar túsirýge de bolar edi. Biraq munyń aqıqatqa eshqandaı qatysy joq. Ýaqyt basqa, zaman basqa, qoǵam basqa. Másele tek teń áriptestik negizdegi ekonomıkalyq ıntegrasııa týraly ǵana bolyp otyr. Áldebir el óziniń osy ekonomıkalyq odaqqa músheligi arqyly egemendiginen aıyrylýy múmkin degen áńgimege kelsek, men  qaıta kerisinshe árbir el óz egemendigin kúsheıte túsedi der edim. Odan da ótkizip aıtaıyn. Qaıta shaǵyndaý elder Reseımen salystyrǵanda kóbirek egemendikke ıe bolady deýdiń de jóni bar. Endigi jerde olardyń yqpaly on esedeı keńeıe túsken rynokqa taraıtyn bolady. Árıne, bul egemendikti tereńdete túsetin, múmkindikti keńeıte beretin olja. Buǵan eń jaqsy dálel – ózderiniń tabysty bıznesin órkendetýge joly ashylǵan, jasampazdyqqa bet alyp, naqty nátıjelerge jetken adamdardyń tabystylyǵy. Ol jaǵyn bylaı qoıǵanda, qarapaıym adamdar úshin eń basty paıda tynyshtyq, turaqtylyq pen bolashaǵyn aıqyn kórý ekenin de umytpaǵan jón. Adamdarǵa túbegeıli ózge­risterdiń tym jyldam júzege asy­rylmaǵany kerek. Keler kúnge senimdi bolýǵa dál osy Shart keń kókjıek ashady. Astanada qol qoıylatyn Shart belgili bir dárejede Eý­ro­pa Odaǵyn qurý týraly shartqa, belgili bir dárejede kezindegi Rım shartyna uqsastaý keledi. Biraq, belgili bir dárejede ǵana. Nege deseńiz, ýaqyt ózgerip ket­ti. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq quramyna úsh eldi – Qa­zaqstan, Belarýs pen Reseıdi biriktiretin halyqaralyq óńirlik ıntegrasııanyń halyqaralyq uıymy bolyp tabylady jáne, tıisinshe, ortaq ekonomıkalyq keńistikte osy úsh memleketke  qatysty nárseniń báriniń basyn qosady. Qarapaıym adamdar turǵysynan qaraǵanda bul ekonomıkalyq odaq elder ekonomıkalarynyń kedergisiz ortaǵa tolyqtaı qol jetkizýine eseptelgen. Ol tórt erkindikke – taýarlardyń, qyzmetterdiń, kapıtaldyń jáne jumys kúshiniń qozǵalys erkindigine negizdelgen. Jumys kúshiniń kózi bolyp tabylatyn adamdar úshin bul óz múmkindigin ekonomıkalyq odaqtyń búkil keńistiginde eshbir shekteýsiz tanyta alýǵa jol ashý degen sóz. Osy arqyly 170 mıllıonnan astam adamdyq alyp rynok qurylyp otyr.  Bul rynokta básekelesti bıznesti damytýǵa bar kúsh-jigerdi jumsaýǵa jaǵ­daı jasalady. Munyń ózi ishki draıver, bizdiń elderimiz úshin damýdyń bastaý kózi, ol qazirdiń ózinde naqty nátıje berip, jaq­sy jetistikke ıe etip otyr. Bolashaqtyń kelbeti negizi­nen yqpaldasý úderisteriniń qalaı júretinine baılanys­ty qalyptasady. Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaqty qurýdyń túpki maqsatyna keletin bolsaq, búgingi álemde kóp nárse, oryn alyp otyrǵan barlyq qara­ma-qaıshylyqtardy eskerip aıt­qanda, óńirlik ıntegrasııalyq bir­lestikterdiń ózara únqatysýyna qatysty. Bul turǵydan qaraǵanda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­ty qurýdyń ýaqyt talaby ekendigi sózsiz. Suhbattasqan Saýytbek ABDRAHMANOV.