Mustafatanýdyń Fransııa sabaqtary

Jaqynda Qorqyt Ata atyn­da­ǵy Qyzylorda ýnıversıteti­niń Mustafa Shoqaı ǵylymı orta­ly­­ǵynyń qyzmetkerleri arnaıy jobamen Fransııaǵa saparlady. Sapardyń basty maqsaty – Parıj­degi Tilder men órkenıet­ter ýnı­versıtetiniń kitaphanasyn­da saqtalǵan Mustafa Shoqaı mura­symen tanysyp, qajetti materıaldardy ǵylymı ortalyqqa jetkizý.

Parıjde «Álem» qazaq-fran­sýz qoǵamynyń vıse-prezıdenti Maıra Ysqaqova jáne Mustafa Shoqaı atyndaǵy qazaq-fransýz qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Iаshar Dinish bastaǵan delegasııamen kez­desip, bárimiz Marndaǵy Nojan qalasyna bardyq. Mustafa men Marııa Shoqaı osy qalanyń Sýar de la fonten kóshesindegi 7-úıde segiz jyl (1933-1941) turǵan eken.

Bul úı emıgrasııadaǵy musyl­mandardyń kóshbasshysy bolǵan Mustafa Shoqaı syndy tarıhı tulǵanyń mekeni ǵana emes, «Túr­kistannyń ýaqytsha astanasy» atanypty. Ártúrli saıası qaıratkerlermen, ǵalymdarmen hat alysyp, habarlasyp turǵan tulǵanyń qonaǵy da az bolmasa kerek. Mustafa Shoqaı áńgi­mesiniń, saıası qyzmetiniń jáne shy­ǵarmashylyq murasynyń bas­ty taqyryby Túrkistan bolǵan­dyqtan bul úıdiń osylaı atalýy zańdy da.

Barlyǵy on besteı úı jaıǵas­qan kósheniń basynda, óte bir qo­laıly jerde turǵan bıiktigi bir metrdeı tórt qyrly mramor tas­tan jasalǵan eskertkishti kórdik. Temirden jasalǵan taqtanyń beti­ne fransýzsha «Mustafa Shoqaı 1890-1941. Qazaqtyń belgili saıa­sat­keri, kóptegen ǵylymı jáne saıası kitaptardyń avtory, Orta Azııa­nyń bostandyǵy úshin kúresken, qaskóılerdiń qolynan qaza tap­qan» degen sózder jazylypty. Bul tas belgini 2001 jyly 18 qa­zanda Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary Imanǵalı Tasmaǵambetov, Qazaqstannyń Fransııadaǵy Tó­tenshe jáne ókiletti elshisi Aqma­ral Arystanbekova men Nojan meri Jak Martan qoıypty. Sodan beri bul jer gúl shoqtaryn qoıyp, Mustafa Shoqaıdy eske alatyn orynǵa aınalǵan.

Bul ıgi bastama keıin de jal­ǵa­syn taýyp keledi. Mustafa Sho­qaı­dyń 120 jyldyq mereıtoıyna oraı 2010 jyly Qyzylorda oblys ákimdiginiń tikeleı bas­ta­­masymen Mádenıet jáne Syrt­qy ister mınıstrlikteriniń qol­daýymen Qazaqstannyń Fran­sııadaǵy elshiligi men Marn­daǵy Nojan qalasynyń meri ara­syn­­daǵy dıplomatııalyq kelis­sóz­diń nátıjesinde osy jerge qo­la­dan somdalǵan eskertkish-bıýst qoıyldy. Onda fransýzsha «Mustafa Shoqaı: 1890-1941. Táýelsizdik kúreskeri», onan tó­menirek «Qazaq halqy tarapynan 28/10/2010» degen jazý bar. Eskertkishtiń ashylý saltanatynda qala meri Jak Martan­nyń «Eskertkishterińiz bizdegi De Goldiń eskertkishinen bıik bolyp ketpesin» degen ázil-shyny aralas aıtqan sózi osy kezge deıin el aýzynda júr.

Eskertkish-bıýst temir shar­baqpen qorshalǵan. Bizge shar­baqtyń esiginde turǵan qulypty óziniń kiltimen ashyp bergen Iаshar Dinish baýyrymyzdyń áreketi erekshe áser etti. Muny biz osynda turatyn tutas aǵaıynnyń qur­metiniń bir kórinisi dep baǵala­dyq. Eskertkishti qoıý jarasymdy istermen jalǵasyn tapqan. Keıin osy bir kishigirim alań resmı túr­de Parıj kartasyna «Shoqaı atyn­daǵy saıabaq» dep tirkelipti. Qalaǵa kelgen týrısterdi taksı júrgizýshileri atalǵan saıabaqqa jyldam jetkizetin sebebi de sol.

Reti kelgende aıta keteıik. Bul eskertkishtiń avtory – belgili músinshi Amankeldi Kenenbaev. О́kinishke qaraı, kópshilik ony tanı bermeıdi. Sol sebepti mundaı qundy dúnıelerge avtordyń aty-jónin jazyp otyrý artyqtyq etpeıtin tárizdi.

Sapar barysynda Shel qa­la­­syndaǵy Marııa Iаkovlevna Shoqaı­­dyń  beıi­tine gúl shoqtaryn qoıdyq. 1918 jyldyń 18 sáýirinde bolashaq jary Mustafanyń talap etýimen eski Tashkent meshitinde eki ózbek­tiń kýáligimen musylmansha neke­leri qıylǵanyn eskerip quran da oqydyq. Bul beıit Marııa Sho­qaı­dyń qaıtys bolarynan tórt jyl buryn, ıaǵnı 1965 jyly daıyn­dalǵan eken. Sol sebepti beıitte qaıtqan jyl jazylmaǵan-dy. Biz be­ıittegi «1969 jyl» degen ja­zý­dy kórip tańyrqastyq. Sóıt­sek muny Mustafa Shoqaıdyń ómirimen jaqsy tanys Samettın Balaban degen túrik týysymyz keıinirek jazdyrypty. S.Bala­ban­men Qazaqstan elshiligi Respýb­lı­ka kúnine oraı ótkizgen arnaıy is sharada tanystyq. Ol biz­diń Qazaqstannan kelgenimizdi bil­gennen keıin ózine jaqyn tartyp, shúıirkelese ketti. Sózine qara­ǵanda Qazaqstanǵa jıi kelip turatyn sııaqty. Qazaqshasy da jap-jaqsy.

Marııa Shoqaıdyń beıiti basynda biraz jaıt eske tústi. Mus­tafa Shoqaı qaıtys bolǵannan soń, Marııa kún kórip otyrǵan pıanınosyn satyp, jarynyń beıitine eskertkish-bıýst ornatqany, uly tulǵanyń asyl muralaryn 1953 jyly «Jańa Sorbonna – Pa­rıj III» ýnıversıtetiniń Shyǵys til­deri men órkenıetteri ulttyq ıns­tıtýtynyń ýnıversıtet­ara­lyq kitaphanasyna tapsyrǵany qaı­ratkerdi ulyqtaýdyń basy ǵana bolatyn. Onyń «Meniń Mustafam» atty tamasha estelik kitap jazyp, mustafataný ǵylymynyń negizin qalaǵany, 28 jyl jalǵyz ómir súrýdiń bar qıyndyǵyn kórgeni, biraq bul dúnıeden attanǵansha «meniń Mustafam» dep ketken asyl jannyń tabandylyǵy kim-kimdi de tolǵandyrmaı qoımasy anyq. О́zin kórmesek te, ol kisi týraly oqyǵandarymyz eske túsip, Marııa Shoqaıǵa degen kókeıge qonaqtaǵan qurmet sezimi asqaqtaı tústi.

Sapar barysynda Berlındegi musylmandar qorymyna da atbasyn tiredik. Mustafa Shoqaı 1941 jylǵy 27 jeltoqsanda qaıtys bolǵannan soń, 1942 jyldyń 2 qań­tarynda, juma kúni osy zı­ratqa jerlengen eken. Birden kó­zimiz týǵan jáne qaıtqan jyldaryna, odan tómenirek jazylǵan «qa­birin jasatqan súıikti jary Marııam Shoqaı» degen jazýlarǵa tústi. Beıit basynda da, qasyndaǵy záýlim salynǵan meshitte de duǵa jasadyq. Bul jerdi kezinde Ger­manııa basshysy Osman patshasyna tartý etken kórinedi. Shaǵyn ǵana qorym, biraq barynsha taza, kókke oranǵan.

Eýropanyń ortasynda turyp búkil túrki áleminiń azattyǵy úshin kúresken, osy úshin bar aqyl-pa­rasatyn jumsaǵan Mustafa Shoqaıdyń búkil jospary men maqsat-muratyn Germanııanyń Keńes eline soǵys ashýy tas-tal­qan etti. О́zderiniń jaýlyǵy az bol­ǵandaı, qaskóıler basshylyǵy endi túrkistandyq tutqyndardan legıondar qurýdy josparlaıdy. Osyǵan qatysty tutqyndar aldynda sóz sóıleý usynylǵanda Mustafa Shoqaı mundaı qadamǵa bara almaıtynyn aıtyp, onyń sebebin jan-jaqty túsindiredi. Aldymen sońǵy eki jyl ishinde elmen baılanysy úzilip, Máskeý bolshevıkteri ulttyq zııaly qaýym­nyń kórnekti ókilderin jo­ıyp jibergennen keıin keńestik ke­zeńde dúnıege kelgen jastardy ózinshe «tárbıelegenin», son­dyqtan olardyń keńestik ózgeris­terge qalaı qaraıtynyn bilgisi keletinin aıtady. Osyǵan kelisim alǵan Mustafa Shoqaı túrkitil­des komıssııa qyzmetkerleriniń bas­shysy retinde 1941 jyly ta­myz­dyń aıaǵynan qazan aıynyń basyna deıin Germanııada, Shyǵys Prýssııada, Polsha men Ýkraınada ornalasqan Prostakan, Ebendord, Pagegen, Dembısa, Sývalkı, Deba, Iаroslaý, Debıs, Lemberg jáne taǵy basqa lagerlerdi aralaıdy. Tutqyndardyń áńgimeleri men aryz-shaǵymdarynan eldegi jaǵ­daı týraly jan-jaqty habar­dar bolady. Sonymen qatar lager­lerdegi túrkistandyqtardyń aýyr jaǵdaıyn kózimen kórip, qatty kúı­zeliske ushyraıdy. Jaryna jaz­ǵan bir hatynda mundaı qor­lyqqa shydaı almaı ólgisi kele­tinin de aıtady. Sondaı-aq 1941 jyl­ǵy qazan aıynda lagerlerdi aralaǵanda ózine kómekshi bolǵan Ýálı Qaıýmǵa asa qupııa túrde «Asa senimmen» degen eskertý­men jazǵan «Men bul joldardy siz úshin ǵana jazyp otyrmyn jáne muny asa qupııa usta­ýyńyzdy suraımyn» dep basta­latyn nemis lagerlerindegi kór­gen-bilgen­derin baıandaǵan hatty joldaı­dy. Ýálı Qaıým osy hat­ty ózi ǵana oqyp, ony ózi qyz­met etetin nemis ákimshiligine ta­nys­­tyrmaýy múmkin be? Bol­masa, Mustafa Shoqaıdyń nemis armııa­synyń grýppenfıýreri S.Ioahımge jazǵan hatyndaǵy: «Gete, Feıerbah, Bah, Bethoven, Shopengaýer sııaqty ulylardy tárbıelegen ulttyń tutqyndarǵa jasap otyrǵan zulymdyǵyn kóre otyryp, men Túrkistan legıonyn basqarý týraly usynystan jáne sizdermen ári qaraı jumys isteýden bas tartamyn» degenin oqı otyryp, nemis basshylyǵy hat ıesiniń kózin joıýdan basqa ne oılar edi? Osylardyń aıaǵy Mustafa Shoqaıdyń 1941 jyl­dyń 27 jeltoqsanynda Berlın-­ niń «Vıktorııa» aýrýhanasynda ­qaza bolýyna ákeldi.

Mustafa Shoqaı elde júrgende de birneshe ret ajalmen betpe-bet kelgen edi. 1917 jylǵy sáýir jáne mamyr aılarynda Aqmeshitte bolyp, jınalys, mıtıngilerge qatysqanda Agapov bastaǵan orys­tar temir jolda ony óltirý jó­ninde arnaıy sheshimder shyǵaryp, biraq ony júzege asyra almady. Sonan soń bolshevıkter Túr­kistan muhtarııatyn qulatyp, el­den qashyp shyqqan Mustafa Sho­qaı Ferǵana taýlaryn aralap júr­gende eki ret ajal qushaǵynan aman qaldy. Munyń barlyǵynda ony súıikti halqynyń ystyq yqy­lasy, ólmes rýhy qorǵap qalǵan edi.

Fransııaǵa barǵandaǵy negiz­gi mindetimiz qazirgi Tilder men órke­nıetter ýnıversıtetiniń kitapha­nasyndaǵy Mustafa Sho­qaı murasymen jumys isteý bolatyn. Aldymen tarıhshy Kó­shim Esmaǵambetovtiń alǵy sózi jáne túsindirmelerimen shyq­qan Mustafa Shoqaı shyǵarma­la­rynyń on eki tomdyq tolyq jı­naǵyn jáne byltyr ǵana ja­ryq kórgen «V emıgrasıı: epısto­lıarnoe nasledıe Mýstafy Shokaıa 1919-1941» atty kitaptyń eki danasyn kitaphana qoryna tapsyrdyq. Osy kitaptardy shy­ǵarǵan R.Súleımenov atynda­ǵy Shyǵystaný ınstıtýty men Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýty, Qa­zaq­stannyń Ortalyq memleket­tik arhıvi basshylarynyń arnaıy ­hattaryn da qosa usyndyq. Mustafa Shoqaıǵa qatysty osy jáne basqa da birneshe kitaptyń elektrondyq nusqasyn berdik.

Marııa Shoqaı 1953 jylǵy 2 tamyzda Ystanbulda «Iаsh Túr­kistan» jýrnalynyń jaýapty hat­shysy qyzmetin atqarǵan, Mus­tafa Shoqaıdyń eń jaqyn serik­teriniń biri Abdýlýaqap Oqtaıǵa hat jazǵan bolatyn. Hatta ol ja­rynyń 1922-1941 jyldar ara­lyǵynda jınaqtaǵan jazbalary men kitaptaryn arhıvke tapsyratynyn, shyǵys tilderin úırenýge Parıjge kelgenderdiń barlyǵy osylardy paıdalanýyna bolady degen oıyn jazady. Bul muraǵat qory jónindegi alǵashqy maǵlumat «Túrkistan» atty jýrnalda ja­ryq kórgen «Mustafa Shoqaıdyń ­mu­raǵaty men kitaptary» degen ma­­qalada aıtylady. Endi zert­teý­shiler men oqyrmandar osy ar­hıv materıaldary negiz bol­ǵan tul­ǵanyń on eki tomdyq shyǵar­malar jınaǵyn da paıdalana alady.

Arhıvtegi materıaldarynyń elektrondyq nusqasyn alatynymyzdy eskerip, bizder túrik jáne orys tilindegi materıaldardy, sarǵaıǵan kitap, maqalalar jazylǵan qaǵaz betterin kórip, olardyń kóshirmelerin sýretke túsirip aldyq. «Iаsh Túrkistan» jýrnalynyń tigindilerin, kezinde Mustafa Shoqaı paıdalanǵan, arnaıy saqtalǵan «Pravda», Qa­zaqstan jáne О́zbekstannyń or­ta­lyq basylymdarynyń qıyn­dylaryn kórip, qolmen ustap Mus­tafa atamyzdyń rýhyn sezi­­nýge tyrystyq. Arhıv qyz­met­kerleriniń materıaldarǵa degen erekshe yjdaǵattylyǵy, olarǵa aıryqsha kútimmen qaraýy tań qaldyrdy. Arada jetpis jyldaı ýaqyt ótse de jaqsy saqtalǵan muraǵa qarap, qyzmetkerlerge rızashylyǵymyzdy bildirdik.

Al 23 qazan kúni «Túrkııa qazaq­tarynyń Fransııadaǵy qaýym­dastyǵy» atty uıym músheleri qazaq aǵaıyndarmen kezdestik. Bul uıym 1984 jyly qurylǵan eken. Qazirgi tańda Parıjde 260-tan astam qazaq turady. Olar negizinen úsh mádenıettiń tizgi­nin ustaǵandar. Ata-babalary Qazaq­stannan bolsa, ózderi ke­she Túrkııada turǵan, búginde Parıj shaharynyń turǵyndary. Mundaǵy qazaq aǵaıyndardyń ulttyq dástúrlerdi, ásirese til­derin saqtaýǵa degen erekshe um­tylystaryn baıqadyq. Kelinder oramal taǵady. Qyz uzatý, úılený toılary, Oraza, Qurban aıt ta ótkizilip, jarapazan aıtylatyn kórinedi. Kezdesý barysynda Mustafa Shoqaı týraly keńinen áńgime boldy. Jınalǵandardyń deni kereı rýynan bolǵannan soń tarıhshy Saǵat Taımanov kereıler tarıhy jónindegi málimetterimen bólisti. Qoshtasarda aǵaıyndar elimizge ystyq sálemderin joldap jatty.

2021 jyldyń 5 jeltoqsanyn­da Qazaqstan men Fransııa ara­syndaǵy dıplomatııalyq qarym-qaty­nastarǵa 30 jyl toldy. Osy­­ǵan oraı Parıj qalasynyń kór­­nekti 16-aýdanyndaǵy «Aqyn­dar saıabaǵyna» arnaıy atbasyn burdyq. Saıabaqta Abaı mú­si­ni ornatylǵan. Sondaı aq Parıj­diń ortalyǵynda, Sena­nyń oń ja­ǵalaýynda ornalasqan álemdegi eń úlken jáne eń tanymal Lývr óner murajaıynyń kórkem jáne tarıhı jádigerlerge baı Grekııa jáne Italııa zaldaryn tamashaladyq.

Osylaısha Fransııaǵa arnaıy saparymyz kezinde Mustafa Sho­qaıdyń Parıjdegi ómirine sholý jasap qaıttyq. О́z elinen qıyndyq kórgenderge baspana bolyp, ádilettilik pen zańdylyqty qatań saqtaǵan, adamzat balasynyń múddesin murat tutqan tulǵanyń Fransııadaǵy 20 jyldan astam emıgrasııalyq ómir jolyn taǵy da jadymyzǵa toqı tústik.

Mustafa Shoqaı óziniń saıa­sı kúresi úshin yńǵaıly ortany Fransııadan ǵana taba aldy, onda 20 jyldaı ómir súrdi. Onyń 8 jyly, 1933-1941 jyldaryn Pa­rıjdiń janyndaǵy Nojan sıýr Marn qalasynda ótkizdi. Osy jer­de óziniń pýblısıstıkalyq eńbek­teri men saıası kúresi arqyly álem moıyndaıtyn tulǵaǵa aınaldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys burq etkende, búkil reseılik emıgrant­tar bas saýǵalap AQSh pen Túrkııa­ǵa qaraı josylǵanda, Mustafa Shoqaı: «Men Fransııany týǵan otanymdaı kóremin dep osy elde qalýdy qalady. Biraq taǵdyrǵa daýa joq, taý tulǵaǵa Berlınnen máńgilik meken buıyrdy.

Ábdijálel BÁKIR,

saıası ǵylymdar doktory,

professor