Elimizdiń Negizgi Zańyna sáıkes, Qazaqstan ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde bekitedi, onyń eń joǵary qundylyqtary – adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary.
Bul turǵyda raqymshylyq ınstıtýty adamnyń bolashaq minez-qulqyn túzetý maqsatynda oǵan áser etýdiń arnaıy tásilderin belgileı otyryp, gýmanızm men meıirimdilik prınsıpin quqyqtyq jáne demokratııalyq memlekette júzege asyrýdyń ózindik tásili bolyp sanalady.
Zańdy maǵynada, raqymshylyq – bosatýdyń keshendi túri, óıtkeni ol qylmystyq jaýapkershilikten de, jazadan da, onyń quqyqtyq saldarynan da bosatýdyń barlyq belgili túrlerin qamtamasyz ete alady. Raqymshylyq jasaý týraly aktiniń nátıjesinde bosatý qylmystyq úderistiń kez kelgen satysynda: sotqa deıingi tergeý úderisine de, úkim shyǵarý satysynda da, ony oryndaý satysynda da múmkin.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bılik tarapynan adamǵa adamgershilikpen jáne meıirimdilikpen qaraý qaǵıdatyn iske asyra otyryp, 2022 jylǵy 2 qarashada «Raqymshylyq týraly» zańǵa qol qoıdy. Bul basqa máselelermen qatar, raqymshylyqqa ushyraǵan adamdardyń, qańtardaǵy tártipsizdikterge qatysýshylardyń zańdy minez-qulqyna járdemdesýge, olarǵa túzý jolǵa túsýge jáne memlekettiń adamǵa, onyń ómirine, quqyqtary men bostandyqtaryna adamgershilik kózqaraspen qaraıtynyn túsinýge múmkindik beredi.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, bul raqymshylyq qańtar oqıǵalaryna qatysýshylarǵa ǵana qatysty bir rettik akt bolyp sanalady. Sondyqtan raqymshylyq týraly zańǵa 4-7 qańtar aralyǵynda bolǵan jappaı tártipsizdikterge baılanysty qylmystyq qýdalaý organdary tirkegen qylmystyq quqyq buzýshylyqtar engizildi.
Zańda raqymshylyqqa jatatyn qylmystyq quqyq buzýshylyqtardyń naqty tizimi belgilengen. Olardyń deni – tártipsizdikter jasaǵan, bastapqyda shabýyl maqsattary bolmaǵan, kópshiliktiń áserine boı aldyrǵan azamattar. Kópshiliktiń yqpalynda ońaı boı usynatyn jáne janashyr adamdar, qarapaıym adamdar jáne qazirgi áreketteriniń belgili bir maqsaty joq adamdar bolýy múmkin.
Eger adam raqymshylyq jasaý boıynsha isti toqtatýǵa qarsylyq bildirse, onda is sotqa jiberilýge tıis, al ol aıyptaý da, aqtaý da úkimin shyǵara alady. Sonymen qatar raqymshylyq jasalatyndardyń tizimine: jappaı tártipsizdikterdi uıymdastyrýshylar, bılikti asyra paıdalanǵan adamdar, resıdıvıster, zorlyq kórsetýshiler, terrorıster men ekstremıster, ıaǵnı qylmyskerlerdiń eń qaýipti bóligi jatpaıdy. Aıyptalǵan adamdarǵa azaptaýdy qoldanǵan kúsh qurylymdarynyń qyzmetkerlerine de raqymshylyq áser etpeıdi.
Raqymshylyq ońaltý áreketi bolyp tabylmaıtynyn aıta ketken jón. Ol gýmanızm aktisi bola otyryp, tek qylmyskerdi jazadan bosatýǵa nemese onyń merzimderin qysqartýǵa baǵyttalǵan, ıaǵnı raqymshylyq jasaý adamdy aqtamaıdy. Raqymshylyq jasaý boıynsha qylmystyq isti toqtatý aqtalmaıtyn negizderge jatady.
Zań praktıkasynda raqymshylyq aktileri tek tiri adamdarǵa qatysty qoldanylady, sebebi oǵan raqymshylyq jasaý aktisin qoldaný úshin, raqymshylyq jasaý týraly kelisim qajet.
Eger raqymshylyq jasaýdyń keıbir sharttaryna toqtalatyn bolsaq, onda alǵash ret osy «raqymshylyq týraly» zań aldyńǵy raqymshylyq aktilerinde qoldanýdy shekteıtin basqa da mindetti sharttardy – basqa qylmystarmen jıyntyqtyń bolmaýy, jazany óteý ornynyń oń sıpattamalarynyń bolýy kózdemeıdi.
Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes raqymshylyq alýshynyń jaqyn týystary onyń áreketteri úshin eshqandaı quqyqtyq jaýapkershilik moınyna almaıdy, sondaı-aq olarǵa qatysty qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaǵan jaqyn adamyna raqymshylyq jasaýǵa baılanysty eshqandaı quqyqtyq shekteýler joq. Mysaly, quqyq buzýshyǵa raqymshylyq jasaý bolashaqta onyń balalarynyń memlekettik nemese áskerı qyzmetke kirýine kedergi bolmaıdy.
Qabyldanǵan Raqymshylyq týraly zań – eń aldymen, bizdiń memleketimizdiń meıirimdilik áreketi. Bastapqyda ár túrli sebepterdiń áserinen qylmysqa alǵash ret barǵandar úshin osy maǵynada qalandy. Sottalǵandardyń kópshiligi qazirdiń ózinde ókinish bildirýde, bul adamdardyń ne istegenderin túsingendigin kórsetedi. Endi qoǵam men memlekettiń mindeti – azamattardyń tıimdi áleýmettenýin qamtamasyz etý, raqymshylyqqa ushyraǵan adamdardy qalypty ómirge qaıtarý úshin qajetti sharalardy qabyldaý.
Ermek ÁBDIRASÝLOV,
zań ǵylymdarynyń doktory, professor