Ana tiliniń qudireti

Ony meńgergender ózge tildi irkilissiz úırenedi Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – N.Á.Nazar­baevtyń «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasy – qalyptasqan mem­leket­tiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Qazir biz balalarymyz qazaq tilimen qatar orys jáne aǵylshyn til­derin de belsendi meńgerýi úshin jaǵdaı jasaýǵa sharalar qabyl­dap jatyrmyz. Úsh tildilik memlekettik deńgeıden yntalan­dyrylýy kerek. Orys tiline jáne kırıllısaǵa biz qazaq tiline qandaı qamqorlyqpen qara­saq, sondaı qamqorlyqpen qaraýymyz kerek. Orys tilin bilý bizdiń ultymyzdyń tarıhı artyqshylyǵy ekeni bar­shaǵa belgili. Dál osy orys tili arqy­ly qazaqstandyqtar bir­­neshe ǵasyr boıy qosymsha bilim alyp, el ishinde de, shet jerlerde de óz dúnıetanymdary men arala­sa­tyn ortasyn keńeıtip kele jat­qanyn joqqa shyǵarmaýǵa tıis­piz. Biz aǵyl­­shyn tilin meńgerýde serpilis jasaýymyz kerek. Qazirgi álemniń osy «lıngva frankasyn» meńgerý bizdiń elimizdiń árbir azamatyna ómirdegi sheksiz jańa múmkindikter ashady», dep kórsetilýi elimizdiń tildik keńistiginde birneshe tildik orta qalyptastyrý kerektigin aı­qyndaıdy. Qazaqstanda kóp tildi meńgerý – búgingi kúnniń kókeıtesti máse­lesine aınalyp otyr. Endeshe, osynaý kúrmeýi qıyn suraqtyń túıininiń oń sheshilýine baılanysty qolǵa alynýǵa tıisti mindetterge toqtalmaqpyz. Álemniń alpaýyt memleket­terindegi irgeli joǵary oqý oryndarymen baılanystyń negizgi dińgegi, árıne til bolyp otyrǵany barshamyzǵa aıan. О́ıtkeni, til tek qarym-qatynas quraly ǵana emes, sondaı-aq, elaralyq mádenıet, tarıh, bilim-ǵylymnan habar berer úlken dostyq kópirine aına­lyp otyr. Qazaqstandyq bilim júıesin álemdik deńgeıge kóterip, halyqaralyq standartqa saı qımyl jasaı otyryp, tórtkúl dúnıe tórinen tabylaıyq desek, álem tildirin meńgergen maman­darǵa degen talapqa da jańasha kózqaras qalyptastyrar kez keldi. Elimizdiń táýelsizdikke qol jetkizýine baılanysty Qazaq­stan shet memlekettermen qa­rym-qatynasyn jan-jaqty nyǵaı­ta túsýde. Elshilikter men dıp­lo­matııalyq qarym-qatynas barysynda shet tili úlken ról atqara­tyndyǵy sózsiz. Sondyqtan qazir joǵary oqý oryndarynda, sondaı-aq mektepterde shet til­derin meń­gerýge erekshe den qoıyla bastady. Til qarym-qatynas quraly desek, shet memlekettermen baılanys or­natýda onyń alatyn orny da erekshe. Shet tili mamandaryn daıyndaý isinde de atqarylar sharýalar az emes. Bul turǵyda tar baǵdarlama aıasynda qalyp qoımaı, kez kelgen shet tilin úırenýdi memlekettik tilmen birge jáne taban astynda tárjimalaı alatyn deńgeıge jetkizý qajet. Iаǵnı, erkin qarym-qatynas jasaýǵa mashyqtanǵan abzal. Bul turǵyda qazaqtyń birtýar azamaty Halel Dosmuhamedov: «Ana tilin jaqsy bilip turyp, bótenshe jaqsy sóıleseń, bul – súıinish. Ana tilin bilmeı turyp, oryssha jaqsy sóıleseń, bul – kúıinish», dep aıtqany oıǵa oralady. Sondyqtan shet tili mamandaryn daıyndaý barysynda osy ustanymǵa erekshe mán berilýi tıis. О́ıtkeni, memlekettik til arqyly shet tiline dańǵyl jol ashýymyz kerek. Osy baǵytpen júrsek qana, Qazaqstanda shetel tilderin meńgerýmen qatar, qazaq tili keńistiginiń saltanat qurýyna qol jetkizetinimiz anyq. Osy kúnge deıin shet el tili desek, tek Eýropa tilderin, naq­ty­laı aıtsaq, aǵylshyn, nemis jáne fransýz tilderin ǵana tilge tıek etetinbiz de, solardy ǵana oqytatynbyz. Búginde shet el tili mamandaryn daıarlaýda birjaqtylyq bolǵanyn ómirdiń ózi dáleldep otyr. Onyń ústine kezinde orys tilin úırenýdi jappaı naýqanǵa aınaldyrsaq, endi ony aǵylshyn tilimen aýystyryp otyrmyz. Tek bir shet tilin ǵana tereńdetip úıretý – bir­jaqtylyqqa soqtyrýy yqtımal. Sol sebepti, aǵylshyn tiliniń álem­­dik abyroıyna eshbir kúmán kel­tirmeı, biz basqa da shet til­derin ıgerýdi myqtap qolǵa al­ǵany­myz jón. Birjaqtylyq úrdi­sin ýshyqtyryp almaı, der kezinde bárin de teń dárejede oılastyrý memleketimizdiń de jan-jaqty órkendeýine yqpal etedi. Endeshe, tek, eýropa emes, sondaı-aq shyǵys tilderine de den qoıatyn kez keldi. Ras, bul salada azyn-aýlaq jumys atqaryla bastaǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Shet tilin úıretý úshin aldymen oqýlyqtardyń, oqý-ádistemelik quraldardyń, sózdikter men til­asharlardyń, oqý quraldarynyń orny bólek. Memlekettik tildiń erekshelikterin eskere jazylǵan tól oqýlyqtar dúnıege kele bas­tady. Alaıda, bul áli jetkiliksiz. Memleket tarapynan qoldaý ja­ǵy keremet dep aıtýǵa áli erte. Táýelsizdigimizdi alǵan jyldardan bastap búginde oqýshylarymyz tól oqýlyqtarymyzben bilim alýda. Mektepterge arnalyp shet tiline qatysty oqýlyqtar júıeli túrde jazyla bastady. Al joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqýlyqtar jazý máselesinde birshama qıyn­dyqtar kezdesedi. Elbasymyz óziniń 2012 jylǵy 5 qyrkúıektegi Nazarbaev Ýnıver­sıtetinde stýdentterge oqyǵan dári­sinde qaı kezde bolsyn oqýlyq ár eldiń bilim berý júıesindegi básekege qabilettiliktiń nyshany bolyp tabylatyndyǵyna erekshe mán berip: «Ulttyq bilim berý júıesiniń básekege qabilettiligi oqýlyqtardy ázirleýge baılanys­ty» dep oryndy atap kórsetken bolatyn. Memleket basshysynyń qaǵıdasyn qaperine alǵan Bilim jáne ǵylym mınıstrligi oqý áde­bıetterin basyp shyǵarýda biraz tájirıbe jınap qalǵanyn aıtqanymyz abzal. Oqý ádebıet­teriniń saraptamasyn, synaqtan ótýin jáne monıtorıngin uıym­dastyrý maqsatynda «Oqý­lyq» respýblıkalyq ǵy­ly­mı-tájirıbelik ortalyǵynyń bir­shama oń ózgeristerge qol jet­kizgenin de jasyra almaımyz. Álemniń belgili baspagerleriniń tájirıbelerin elekten ótkize otyryp, otandyq oqýlyqtarǵa saraptama júrgizýde de ilgerilegendigin baıqaımyz. Alaıda, oqýlyq máselesinde bar­lyǵy sheshilip qoıdy desek, qatty qatelesemiz. О́ıtkeni, oqý ádebıetterin daıyndaý, oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshenderdi ázirleýde belgili bir júıe qalyp­tasty, oqýlyq ázirleýshiler deńgeıi joǵary talaptarǵa saı keledi dep aıtýǵa áli erte. Qazirgi tańda, qaltalylarǵa kitap basyp shyǵarý máselesi esh qıyndyq týdyrmaıtyn bolǵandyqtan, árkim óz oıyna kelgen baspa ónimderin shyǵarýǵa daǵdylanyp aldy. Ásirese, shet tilin úırenýshilerge arnalǵan sóz­dikterden, tilasharlar men til­des­kishterden aıaq alyp júre almaısyz. О́ıtkeni, tek paıda tabýdy maq­sat etkender shet til­de­rin meń­gertýdiń ǵylymı negiz­­derine, oqý-ádistemelik tujy­rym­damalaryna pysqyryp ta qaramaıdy. Áıteýir, jalt-jult etkizip, ishi-syrtyn áshe­keılep bazardaǵy zattaı taýaryn qundaýdy ǵana qunttaıdy. Sondyqtan da, shetel tilderine baılanysty oqý basylymdaryna oqyrman tarapynan re­nish jıi oryn alyp jatady. Jo­ǵaryda aıtqanymyzdaı, shet tilin oqytý máselesi ǵylymı turǵy­da tujyrymdalǵan, álem­degi ǵalym­dardyń shet tilin meń­gertý­degi ozyq ádistemelerin otan­dyq bilim talabyna sáıkes­tendirip jazý – kez kelgenniń qoly­nan kele bermesi anyq. Tu­ty­­nýshyǵa oqý-ádistemelik keshenin paıda tabýdy maqsat etken paı­da­qorlar daıyndady ma, álde naǵyz óz isine berilgen maman daıyndady ma, ol jaǵyn olar tarazylap jatpaıdy. Shyqqan taýarǵa ózderiniń synı kózqarasyn bil­diredi. Saıyp kelgende, naǵyz pedagog-ǵalymdar qatysyp ázir­lengen oqý ádebıetterin tańdaýdy eskergenderi jón bolar edi. Árıne, oǵan jón silteıtin saýatty jan kerek! Al, oqýlyq jazý erik­ken­niń ermegi emes. Ol úshin úlken ǵyly­mı-teo­rııalyq bilimmen qatar, ma­­shyq­tanǵan maman bolý qajet. Shetel pánderin oqytýda qajetti oqý-ádistemelik keshender bolady. Oqýlyq avtorynyń oqytý tujyrymdamasynan, memlekettik bilim berý standartynan, oqý baǵdarlamalarynan tereń bilimi bolý kerek. Oqýlyqqa qosymsha muǵalimge arnalǵan ádistemelik nusqaý, oqý kitaby, arnaıy sózdik­ter men oıyndar jınaǵynyń bir júıe­liligin saqtaý ǵalymnyń ózin­dik oı-órisiniń keńdigi, paıym-para­satynyń tereńdigine de baılanysty. Mine, osy biz atap kór­set­ken­ge saı keletinder ǵana oqý­lyq da­ıyndaýǵa aralasatyn bolsa, oqý­lyq jasaý isi, onyń ishinde shet til­derin oqytý boıynsha da, zor je­tistikterge qol jetkizýge bolady. Búgingi tańda elimizde shet tilin erte jastan bastap oqý isi myqtap qolǵa alynýda. О́tken jyldan bas­tap elimizdegi mektepterdegi 1-shi synyp oqýshylaryna aǵylshyn tilin oqytý jappaı qolǵa alyndy. Alaıda, qoǵam pikiri ekige jarylyp otyr. Alǵashqylary – qoldaıtyndar, keıingileri – erte jastan shet tilin qazaq, orys tilderimen qosa oqytý oqýshynyń jas erekshelikterine jáne olardyń psıhıkalyq damýyna keri áser etedi dep esepteıtinder. Parlament depýtaty Aldan Smaıyl Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bul qadamyn qoldamaıtynyn, álemniń eshbir memleketinde birinshi synyptan bastap úsh tildi qatar oqytatyn eldi taba almaǵanyn tilge tıek etip, eń quryǵanda aldyńǵy qatarly álemniń memleketterinde qalyptasqan dástúrge sáıkes, úshinshi synyptan bastap shet tilin oqýdy usynǵanynyń ózi el qalaýlysynyń tileginde el amanaty jatqandaı kórinedi. Bizdiń oıymyzsha, elimizde shetel tilin erte jastan oqytý máselesinde shynynda da áli de pysyqtaıtyn, saraptamadan ótkizetin, kópshilikpen aqyldasatyn máseleleri az emes. О́ıtkeni, shet tilin erte jas­tan oqytý máselesi ǵylymı túrde zert­telip baryp, negizgi qaǵıdat­tardy álemdik tájirıbege súıene otyryp, óz aldyna konseptýal­dy sheshim qabyldaýdy talap etetin kúrdeli másele. Muny biz, ǵalymdar, qara­paıym halyqqa túsinikti jolmen aıqyndap berýge mindettimiz. Al, shetel tilin erte oqytý­dyń ádis-tásilderi boıynsha tómendegideı óz kózqarasymyzdy aıtyp ótkimiz keledi. Birin­shi­den, shet tilin oqytý ádisi qaty­sýshy oqýshylardyń bolmysyna sáıkestigi, olardyń qyzy­ǵýshylyǵyn týdyratyn jaǵyn oılaý, ekinshiden, balalardy ártúrli taqyryptar men jaǵdaılarǵa baılanysty óz oılaryn ushqyr jetkizýge mashyqtandyrý. Úshin­shiden, shet tilin úıretý barysynda balalarǵa ózimizdiń tól mádenıetimizdi, salt-dástúrimizdi, tarıhymyz ben tilimizdi dá­rip­­teýdi umytpaýymyz, eli­miz­­diń ereksheligin aıtýdan jalyq­paýymyz kerek. Bul – naǵyz pat­­rıotızmniń naqty kórinisi bol­maq. Sonda ǵana, Elbasymyz aıtyp otyrǵan elimizde máńgilik memlekettik tildiń saltanat qurý barysynda, orys tildi jáne aǵyl­shyn tildi orta qalyptasýyna tóte jol ashylar edi. Shet tilin jyldam meńgerýge kól-kósir kómegin tıgizetin qazaq­sha-shetelshe, shetelshe-qazaqsha tilashar men tildeskishter shyǵa­rýǵa da erekshe mán berýimiz kerek. Bul jerde tehnıkalyq quraldardyń mańyzy zor. Qaltaǵa salyp júretin pleıerlerge arnalǵan úntaspalar, sol sııaqty vıdeo-úntaspalar jaǵy úlken kómegin tıgizedi. Shet tilderin meńgerýde salys­tyr­maly zertteýge de erekshe mán berilýi tıis. Qazir, ásirese mem­­lekettik tilimiz ben shet til­derin salystyra, salǵastyra zertteý kún tártibindegi kókeıkesti má­­se­­le bolyp otyr. Qazaq tili­men salystyrý arqyly zertteý mem­lekettik til men kez kelgen shet tili­niń ortaq máseleleri men aıyr­mashylyqtaryn ashyp kór­setýge jol ashady. Bul stý­dent­terdiń materıaldy tez ıgerýi­ne múmkindik týǵyzatyny haq. Sondaı-aq, stýdentter mem­leket­tik tildiń már­tebesin salys­tyrý arqyly tere­ńi­rek uǵyna túse­di. Uly Geteniń: «Wer eine Fremdschprache nicht weisst, der weisst von seinen nicht», degen qanatty sózin qazaqshalaǵanda: «Shetel tilin bilmegen adam, óz tilin­de de eshnárse bilmeıdi», degen fılosofııalyq oıynda tereń bilim­dilik jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Shet tilin tez úırenýdiń taǵy bir ońtaıly joly, qalada shetel fılmderinen sol memlekettiń mádenıeti men tarıhyna arnalǵan derekterden tolyqqandy maǵlumat beretin ortalyq ashý máselesin qolǵa alý kerek. Atalǵan ortalyq shet tilderin tereń ıgerýge, oǵan qosa óz tilin úırenetin memlekettiń tarıhymen, mádenıetimen etene tanysýǵa múmkindik beredi. Munyń ózi teorııalyq bilimdi praktıkamen ushtastyratyn tus. Iаǵnı, belgili bir shet tiline den qoıǵan adam sol memlekettiń tilin úırenip qana qoımaı, onyń turmysymen, má­de­nıetimen, tirshiligimen jaqyn tanys bola alady. Sondaı-aq, shetel tilderin oqy­týǵa baılanysty ǵylymı-pe­dagog ǵalymdar daıyndaý isine de zor mán bergenimiz jón. Elimizdiń bilim keńistigin álemdik úderisterge kiriktirý maqsatynda mamandar daıyndaýda úsh satyly- bakalavr – magıstr – PhD doktor deńgeıge kóshkennen beri «Shetel tili: eki shetel tili», «Aýdarma isi, onyń ishinde ilespe aýdarma máselesi» boıynsha magıstranttar men doktorlar daıyndaýda irkilister paıda bolýda. Onyń bári sheteldik basylymdarda maqala shyǵarý máselesiniń jetildirilmegendigine baılanysty, ıaǵnı doktoranttar jyldap, «eki kózi tórt bolyp» Eýropanyń baspagerleriniń aýzyna qarap, maqalasy qashan saraptamadan ótip, resmı jaryq kóredi dep bir-eki jyl tosatyn jaıy bar. Kúrdeli másele ókiletti organdardan oń sheshim tappaıtyn bolsa, «Shetel tilderi» mamandyǵynan, ásirese, biz tilge tıek etip otyrǵan, qazaq tili men ózge shet tilderin salystyrý boıynsha ǵylymı-pedagog ǵalymdar daıarlaý isi óz deńgeıinde nátıje bermeıtindigine kózimiz jetip otyr. Osy máseleni oń sheshý týraly da ortalyq atqarýshy bılik ókilderiniń oılanatyn tustary jeterlik. Ana tiliniń qadir-qasıetin túsin­beı, qudiretin tanymaı shet tilin úırenem deý, jumsartyp aıtqanda, sorǵalap turǵan soraqy­lyqtyń bir kórinisi dep baǵalaýdan basqa shara joq. Qoryta kelgende aıtarymyz, dúnıe júzi qaýym­dastyǵynda Qazaqstannyń ózindik ornyqty orny bolýyna atsalysar álem til­derin meńgergen mamandardyń ıgi isteri ana tiliniń qudiretine degen qurmetinen bastaý alý basym­dyǵyn árqashan umyt­paýymyz kerek. Kárimbek QURMANÁLIEV, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń vıse-prezıdenti. ASTANA.