Qyzylorda men Krasnodar

arasyndaǵy ıntegrasııalyq  baılanys baıandy bolady SО́Z BASY: Qara jerge qada qaqsań, birer jyldan soń qaraǵaıǵa aınalatyn qunarly ólke eken. Reseıdiń Krasnodar aımaǵyn aıtamyz. Qara teńizge qoltyǵyn berip, Kýban ózeni qaq jaryp ótip jatqan aımaqtyń tabıǵatyna kóz qyzyǵady. Aınalanyń barlyǵy kók maısa. Qur shóp emes, egistik. Bos jatqan jeri joq. Jerdiń ár pushpaǵynan ónim almaqqa eńbek etip jatqandary birden baıqalady. О́ıtkeni, áýejaıdyń irgesine egis salǵanyn kórdik. Ushaq qanatynyń astynda egin shyǵyp tur. Qyzylorda oblysy ákiminiń orynbasary Serik Qojanııazov pen oblystyq máslıhattyń hatshysy Bekmyrza Elamanov bastaǵan delegasııa Krasnodar aımaǵyna saparlatyp bardy. Quramynda sharýashylyq basshylary, bilim, týrızm, aýylsharýashylyq, arhıtektýra salasynyń mamandary bar delegasııanyń basty maqsaty tájirıbe almasý bolatyn. Kóneniń kózindeı qala Mańdaıyńdy kún qyzdyryp, kekilińdi jel terbep, qup-qurǵaq aýamen demalyp júrgen adamǵa atmosferasy ylǵal, jańbyry kóp, teńizge jaqyn jer birden jaǵa qoımaıdy eken. Delegasııanyń qataryndaǵy qyryq adamnyń ókpesi qaraptan-qarap qysylmasy bar ma?! О́zderin yńǵaısyz sezinip, tosyrqap qaldy. «Qaqtalǵan balyq­taı bolǵan bizge taza aýa jaqpaıdy eken», dep jymıysyp qoıady taǵy. Biraq Krasnodardyń aýa raıyna tez úırendik. Endi she, tumsa tabıǵaty tamyljyp, ekologııalyq taza qalpyn saqtap turǵan kún raıy kimge jaqpaıdy deısiz?! Ne nárse bolmasyn, alǵashqy áserden qa­­lyp­tasady ǵoı. Áýejaıdan túsken bette kózi­mizge kóringeni kólik jýý oryndarynyń kóp­­tigi edi. Ár attam saıyn kóbigin kópirshitip kó­lik jýyp jatyr. Kúni-túni jumys isteı­tin­deri mańdaıshalarynda jazylyp tur. «Bul ne qylǵan kóp kólik jýý orny?» dep qoıa­­myz. Sóıtsek, bir Krasnodardyń ózinde mıl­­lıonǵa jýyq halyq turady eken. Onyń teń jartysynda kólik bolǵannyń ózinde avtojýý oryndaryna suranystyń kóp bola­ty­­­nyn uǵyndyq. Onyń ústine únemi jań­­byr jaýady. Jańbyr jaýǵasyn, kólik te tez byl­ǵanady. Sondyqtan kólik jýatyn oryn­da­rǵa suranys kóp. Buǵan qalanyń aınadaı ta­za ekenin kosyńyz. Beısaýat jatqan qoqys kór­meısiz. Onyń da ózindik syry bar eken. Biz­­diń dúkenderde qalaǵanyńsha alat­yn pa­ket­­­ter onda 1 rýblge satylatyn kóri­nedi. Te­­­gin dúnıeniń qadiri bolmaıdy. Kórin­gen jer­­ge laqtyryp tastap kete beresiń. Artyq bo­­l­ǵasyn, onyń ústine dúkenge kirip, saý­sa­ǵy­ńa ilip alyp kete beretinińdi bilge­sin oń­dy-soldy shashpaǵanda qaıtesiń? Al satyp al­­­sań, osy bir bolmashy dúnıege aqsha shy­­ǵyn­­­­­daǵanyń mıyńda turady. Sol sebepti oryn­­­­syz laqtyrmaı, bir tıyndy bolmasyn ysy­­­rap qylmaýǵa tyrysasyń. Bylaı qara­sa­­­ńyz, aıtýǵa turmaıtyn nárse sııaqty. Bi­raq qala ákimshiligindegiler osy arqyly ha­­­­ly­q­­tyń tazalyqqa edáýir kóńil bólgenin jetkizedi. Kózimizge kóringen kólik jýý oryndaryn sanap kórip edik. Bir kezde ol da taýsyldy. Sosyn bank bólimsheleri bas­taldy. «Qudaı-aý, ne degen kóp bank bul?!» dep kelemiz. Biz ómiri bilmegen, atyn oqymaǵan, eń bolmasa jarnamasyn kórmegen bankter. Kóbisi aımaqtyq bankter ekenin attary aıtyp tur. Arasynda Reseıdiń irgeli qarjy júıeleri men álemdik sheńberde attary qalyptasqan bankterdi de jolyqtyramyz. Bankter nelikten kóp? Sebebi, Krasnodarda shaǵyn jáne orta bıznes óte qatty damy­ǵan. Ákimshilik beretin statıstıkalyq máli­met­terge, syqıǵan sandar men pańdanǵan paıyzdarǵa qaramaı-aq mundaı tujyrym jasaýǵa bolady. Árbir kósheniń boıy bazar dersiń. Úılerdiń birinshi qabaty, bos jerge salynǵan ǵımarattar, dúńgirshekter men shatyrlardyń astynda qaınaǵan tirshilik júrip jatyr. Azyq-túlik dúkenderinen bólek, kıim-keshek satatyn dúkenderdiń ózi kósheniń boıynda qaz-qatar tur. Birinen shyǵyp, ekinshisine kirip, qalaǵanyńdy al da kete ber. Ol úshin arnaıy bazarlatýdyń keregi joq. Kóshede ketip bara jatyp, bas suǵa salsań bolǵany. Turǵyndarǵa kórsetiletin túrli qyzmettiń bári bar. Jáne bireý-ekeý emes. О́te kóp. Kóp bolǵasyn onyń sapasy da nashar bolmaıdy. Básekelestik basym ǵoı. Sondyqtan olar sapaǵa jumys isteıdi. Kóńilińe qonǵanyn tańda da, qyzmetine júgin. Mine, shaǵyn jáne orta bıznes damyǵasyn, bankterge de jumys bar. Áıtpese sonyń bári halyqqa kredıt úlestirip qana kún kórip otyrǵan joq. Tarıhtan belgili, Krasnodardy kezinde kazaktarǵa Ekaterına patshaıym syıǵa tartqan. Jer-álemdi kókteı sholyp, bir jerde turaq taýyp otyrmaǵan kazaktar patshaıymnyń dárgeıine barady ǵoı. Sonda Ekaterına osy aımaqty syıǵa beripti. Sol kezdegi aty da Ekaterınodar bolǵan. Qalada kóne ǵımarattar molynan. Ár jerinde ótken kúnniń syryn ishine búkken ǵımarattar tur. Búgingi zamanǵa beıimdelip, qaıta jasalǵandary da bar. Biraq kóne ǵımarattardyń kóbisiniń kóbesi sógilmegen. «Mákálaıdyń zamanyn» kórgen oryndarǵa qarap qyzyǵasyń. Qyzylordańyz da Alashqa astana bolǵan jer ǵoı. Bul jerde de ult taǵdyryna qatysty kóptegen máseleler sheshilgen. Tipti, alǵashqy kásibı teatrdyń ózi osynda ashylǵan. Deı turǵanmen, búginde sonyń izin kóre almaısyz. Bári bir kezderi súrilip ketken. Jańa jaqsy ǵoı. Biraq eskini de eskere otyrý kerek. Krasnodarda qurylys ta qarqyndy jú­rip jatyr eken. Zamanaýı ǵımarattar, bız­nes ortalyqtar, álemdik standarttarǵa sáı­­kes­tendirilgen qonaq úıler men meıram­hana­lardyń keıingi jyldarda boı kótergeni baı­q­alady. Ásirese, salynyp jatqan turǵyn úı­diń qarasy kóp. Kýbanǵa Syrdyń boıynan barǵan delegasııanyń alǵashqy toqtaǵan jeri de turǵyn úı qurylysyna qatysty boldy. Qarqyndy qurylys aımaǵy Bas jospar boıynsha Syrdyń sol jaǵa­laýyna qala túsedi. Bolashaqta qala­­nyń ortalyǵy sol jaǵalaý bolmaq. Bıyl­dyń ózinde eki jaǵalaýdy qosatyn kópir­diń qurylysy bastalmaq. Jańa qala sal­ǵaly jatqan aımaqqa Krasnodardaǵy qury­lys­pen tanysý da paıdasyn keltirmek. «Cherno­morskaıa fınansovaıa kompanııa» degen mekeme bar eken. Jalǵyz Krasnodarda emes, Reseıde jáne shetelderde qurylys salýmen aınalysatyn kórinedi. Delegasııa aldymen osy kompanııanyń basshylyǵymen pikirlesti. Kýbannyń boıynda kóp úıdi salyp jatqan osy mekeme bolyp shyqty. Tur­ǵyn úıdiń baǵasy da óte arzan emes sııaq­ty. Degenmen, dem arasynda ótip jat­qa­nyn aıtady. Uq­qa­n­ymyz, Krasnodar halqy biz sekildi, dalı­ǵan úıde turýdy asa ar­mandamaıtyn táriz­di. Paıdalanýǵa beril­gen úılerdiń kóle­mi úlken bolsa da, turǵyn­dardyń sha­ǵyn páterlerge yntasy zor. Sebebi, ony us­tap turýǵa ketetin shyǵynnyń az bol­ǵ­anyn qalaıdy. «Kezinde ózimiz «hrýshevka» atap ketken qustyń uıasyndaı úıler­di mensinbeıtin edik. Bara-bara bola­shaq­ta sondaı turǵyn úıler salýǵa týra kele­di-aý. О́ıtkeni, halyqqa sol yńǵaıly sekil­di» deıdi qurylysshylar. Salyp jat­qan úı­lerin de kórdik. Avtoparkıngi qaras­ty­ryl­ǵan, birinshi qabaty saýda-sattyqqa oraı­lastyrylǵan, zamannyń bar talabyna saı keletin táýir úıler eken. Jer terbelip ketse seısmıkalyq qaýipsizdigi 8 balǵa deıin shy­daıdy. Burynǵy salynǵan úıler 4 balǵa deıin eken. Odan soń «VKB-ınjınırıng» kompanııa­syna bardyq. Bul ózi qurylyspen, aýyl sharýashylyǵymen, qarjy júıesimen, taǵy basqa kóptegen baǵyttarda jumys isteıtin kóp salaly mekeme edi. Tipti, ózderiniń «Kýbankredıtbank» degen bankteri de bar. Qarjylyq qory – 6 mıllıard rýblge jýyq. Reseıdegi tańdaýly 100 banktiń qataryna kiredi. Qurylys salasynda da birtalaı jetistikteri bar bolyp shyqty. Nysanǵa qajetti materıaldardyń basym bóligin ózderi óndiredi. Tipti, qıyrshyq tasqa deıin satyp almaıdy. Bular memleket tapsyrysy boıynsha salynatyn qurylystarǵa da qatysyp, abyroımen jumys atqaryp jatqandary aıtyldy. Ásirese, balabaqsha qurylysyn kóptep salatynǵa uqsaıdy. Al baqshany tapsyrar kezde, qasyq-shanyshqysyna deıin daıyndap beredi. Búginde birneshe shet memlekettermen tyǵyz baılanysta jumys isteıtinderin bildik. Onyń ishinde Qazaqstanda da eki joba boıynsha jumys atqaryp jatyrmyz deıdi. Onyń qandaı jobalar ekenin suraǵanymyzda «kommersııalyq qupııa» dep qysqa qaıyrdy. Munan soń Krasnodar aımaǵynyń ákim­shiliginde ekijaqty kezdesý boldy. Aldy­men sóz alǵan gýbernatordyń orynbasary, aýylsharýashylyǵy mınıstri Sergeı Garkýsha qonaqtarǵa qosh keldińizder aıtty. Aımaqtyń damý barysy, ónim óndirýde engizilip jatqan jańa tehnologııalar týrasynda keńinen baıandady. Búginde Krasnodar aımaǵynda 12 men 15 mıllıonnyń arasynda halyq turady. Sannyń naqty aıtylmaıtyn sebebi bar. О́ıtkeni, Krasnodarǵa syrttan kelip jumys isteıtin adamdardyń qarasy basym. Onyń syrtynda týrıstik aımaq. Keıbireýleri jyldap jatyp emdeletin kórinedi. Deı turǵanmen, gýbernatordyń oryn­basary aımaq turǵyndary men qonaq­tarynyń qajetine ketetin aýylsharýa­shylyq ónimderiniń barlyǵy ózderinde óndiriletinin, halyqty eshnárseden taryq­tyr­maı otyrǵandaryn qadap aıtty. Onan soń sóz alǵan Qyzylorda oblysy ákiminiń orynbasary Serik Qojanııazov Syrdyń boıyndaǵy hal-ahýaldy keńinen qaýzady. Aımaq tarıhynan syr shertip, sońǵy jyl­dary jetken jetistikterdi sanamalap berdi. Jıynǵa qatysyp otyrǵan ár sala­nyń basshylary da óz tájirıbelerimen bólis­ti. Qos eldiń spıkerleri týrızm, aýyl sharýashylyǵy, bilim salalary boıynsha pikir almasty. Májilis sońynda Qyzylorda oblysy men Krasnodar ólkesiniń, Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnı­ver­sıteti men Kýban memlekettik agrar­lyq ýnıversıtetiniń arasynda memoran­dýmǵa qol qoıyldy. Endigi baǵyt – egis alqaby edi. Kúrish egý úrdisi bólek Osynyń ózinde bıdaı belýardan kelip tur. Kúnbaǵys tobyqqa jetip qalypty. Al kúrish – kógerip jatyr. Krasnoarmeıskıı aýdanyndaǵy sońǵy kúrish dáni 13 mamyr kúni jerge tastalypty. Arada ótken jarty aıdyń aınalasynda kúrishińiz kádimgideı eńse kótergen. Egistik alqabyn tamashalap kelemiz. Jerleri tep-tegis, taqtaıdaı. Qunarlylyǵy sonadaıdan kórinedi. Bul jaqta jerdi tegisteý úshin memleketten arnaıy sýbsıdııa bólinedi eken. Dıqandar «bizge de sondaı kómek berilse ǵoı» dep qaldy. О́ıtkeni, bizdiń aımaqtaǵy alqapty Krasnodardyń jerimen salystyrýǵa kelmeıdi. Oı-shuqyry kóp. Tegis dep aıtýǵa kelmeıdi. Eger alqap tegis bolsa, sepken dániń de birqalypty túsedi. Onan keıin egistikti dárilegen kezde tyńaıtqyshtar da dánniń dál ústine tap keledi. Kúrish óndirý salasynda bul da erekshe faktor. Olardyń kúrishti sýarýy da bólek eken. Mysaly, bizde kúrish únemi sýdyń astynda jatady. Tipti, tyńaıtqysh sepkende de sýdy sarqyp tartpaıdy. Olaı jasasa, kún kúıdirip jiberedi. Al mynda jańa óskinniń belinen keletindeı etip sýdy tartqan. Tabıǵattyń ózi oǵan jaǵdaı jasap tur. Sonymen qatar, atyzdyń tórt tarabynan da sý keledi. Tórt baǵyttan qatar sý kelgen soń, ol alqapqa qalypty jaıylady. Budan bólek, atyzdyń ishine birneshe qoldan qazylǵan aryqtyń baryn kórdik. Tórt jaqtan kelgen sý sol aryqtar arqyly jaıylady. Qyzylordada sý bir baǵyttan ǵana beriledi. Atyzdyń arǵy basyna sý jetkizý úshin ony qysymmen aıdaıdy. Mine, osy kezde dán jyljyp alqaptyń ortasyna barady. Iаǵnı, egilgen dánniń ózi ornynda qalmaıdy. Aıta berse, biz úırener úrdis kóp. Krasnoarmeıskıı aýdany Krasnodar ólkesinde óndiriletin kúrishtiń 40 paıyzyn beredi eken. Sonyń ishinde aýdan atymen attas seriktestiktiń orny erekshe kórinedi. Birinshiden, bular memlekettiń jerinde eńbek etedi. Jerdi Reseı Federasııasynan jalǵa alyp otyr. Ekinshiden, egistiktiń kóbi osylarǵa qaraıdy. Maısterenko atyndaǵy «Krasnoarmeıskıı» asyl tuqymdy kúrish óndirý zaýyty dep atalady eken seriktestik. Kezinde osy attas kolhoz bolǵan. Sol qalpyn saqtap qalǵan. Dırektory Sergeı Kızınek Qyzylordada bolǵan, tabıǵat jaǵdaıyn biletin, bizdiń dıqandardyń eń­begin joǵary baǵalaıtyn azamat eken. Kúrish óndirisi salasyndaǵy bar bilgenin ja­sy­ryp qalmady. Qandaı tehnologııalar qoldanatynyn, qalaı tyńaıtqysh beretinin, sýaratynyn, bárin-bárin jipke tizgendeı etip baıandady. Ýaqyt bolsa, dıqandardy arnaıy kelip, asyqpaı jatyp tájirıbe almasýǵa shaqyrdy. «Krasnoarmeıskıı» seriktestigi tek aýyl sharýashylyǵymen aınalyspaıdy. Sonymen birge, mal sharýashylyǵyn da qolǵa alǵan. Búginde 1600 saýyn sıyrlary bar. Oǵan  bordaqylaıtyn iri qarasyn qosyńyz. Budan bólek, asyl tuqymdy jylqy asyraý­men de shuǵyldanady. 70-jyldardyń basynda aýylǵa 50 asyl tuqymdy aǵylshyn jylqysy ákelingen kórinedi. Sodan beri bul ispen qol úzbeı aınalysyp keledi. Eń keremeti, qymyz óndiretin zaýyttary bar. «Krasnoarmeıskııdiń» qymyzynan dám tattyq. Bizdikine qaraǵanda suıyqtaý bolǵanymen, dámdi eken. Sapar sońynda Búkilreseılik kúrish ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda boldyq. Bul ózi kúrishti túbirimen zertteıtin ortalyq. Álemde ábden moıyndalǵan, barlyq kúrish óndirýshiler aqylyna júginetin ınstıtýt. Ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń egis alqaby da bar. Teorııalyq tájirıbelerin sol jerde praktıkada synap qana naryqqa usynady. Ádette qarapaıym halyq kúrishtiń bir-aq túrin biledi ǵoı. Palaýǵa qosatyn dep. Sóıtsek, munyń ózi dıetalyq turǵydan kóp bólikke bólinetin bolyp shyqty. Asqazany aýyratyn adamdarǵa, qant dıabetine shal­dyq­­qandarǵa, balalarǵa, eresekterge arnal­ǵan túri kóp. Sondaı-aq, ınstıtýt jyl saıyn kúrishtiń jańa túrlerin taýyp jatyr. – Jalpy, dıqandar kúrishtiń bir túrine úırenip qalǵannan keıin sodan ajyraǵysy kel­meıdi. Al negizinen egiletin kúrishtiń túrin ózgertip otyrý kerek. Bul tarapta bı­lik, ǵylymı-zertteý ınstıtýty, sharýa ara­synda ózara kelisim bolǵany jón. Bılik ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtyna kúrishtiń jańa túrlerin daıyndaýǵa qarjy bóledi. Ins­tıtýt sony oryndaıdy. Al ómirge kelgen kúrish túrin dıqan paıdalanady. Bizde solaı. Kúrish­tiń jańa túrlerin naryqqa shyǵarý nege kerek deıtin shyǵarsyz. Sebebi, zaman damyp jatyr. Adamdardyń talaby da ózgerdi. Bú­ginginiń adamdary densaýlyqtaryna erekshe mán beredi. Mine, osy suranysty óteý ke­rek. Sonymen qatar, jylda kúrishtiń bir tú­rin ege berseńiz, ol buzylady. Aýrýǵa shal­dyǵýǵa daıyn turady. Sondyqtan ony óz­ger­tip otyrý kerek,– deıdi ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń dırektory, akademık Evgenıı Harıtonov. Reseılik ǵylymı ortalyq bizdiń Ybyraı Jaqaev atyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty­men de, dıqandarmen de tyǵyz qarym-qaty­nas­ta jumys isteýge nıetti ekenin jet­kizdi. Biz­d­iń tarap ta olardyń yqylasyn qosh aldy. Solaısha, sapar aıaqtaldy. SО́Z SOŃY: Barmasań-kelmeseń, jat bolasyń. Aǵaıynmen qarym-qatynastyń ózi osyndaı. Al memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jóni tipti bólek. Zaman ózgerip jatyr. Adamzat kórmegen, bilmegen dúnıeler shyqty. Osy tarapta elder arasynda yntymaq bolyp, tize qosyp, birlese qımyldasa, zamana aldymyzǵa tartqan tos­qaýyldardan aman shyǵamyz. Búginde Qazaqstan, Reseı, Belarýs arasynda ekono­mıkalyq odaq quryldy. Mundaı ekonomıkalyq odaq eń aldymen qarapaıym sharýaǵa paıdaly. Birinshiden, óndirgen zatyn úsh elge erkin satady. Ekinshiden, odaqtaǵy eldermen tyǵyz qatynasta bolyp, tájirıbe almasyp otyrady. Al tájirıbe – eńbektiń anasy. Qyzylorda–Krasnodar–Qyzylorda. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan».