Alash bıigi

Birinshi jalpyqazaq sıezi Orynbor qalasynda 1917 jyldyń 21-26 shildesi aralyǵynda ótti. Alty mıllıon Alash atynan kelgen delegattardyń basyn biriktirgen bul jıyn halqymyz úshin tarıhı beles boldy. Reseı ımperııasy quramyndaǵy qazaq halqy ulttyq máseleni kóteretin úlken sıezdi ótkize almaı kelgen edi. Bul ózekti másele 1917 jyly aqpan aıynda patsha taqtan taıǵannan keıin kún tártibine qaıyra qoıyldy.

Ekinshi jalpyqazaq sıezi Orynbor qalasynda 1917 jyldyń 5-13 jeltoq­san aralyǵynda ótti. Peterborda bolshe­vıkterdiń Qazan tóńkerisin jasaǵannan keıingi Ýaqytsha úkimet kezindegi aıaýly armany, kózdegen jos­pary júzege aspaıtynyn túsingen Alash kósemderi qazaq pen qyrǵyzdyń bolashaq taǵdyryn, ulttyq, eldik máselesin qarastyratyn alqaly jıyndy ótkizý qajettiligin túsindi.

1917 jyldyń sońyna qaraı Reseı ımperııasy aýmaǵyndaǵy bılikte kimniń bar ekendigine baılanysty túsinikiz jaǵdaı qalyptasyp, elde jappaı anarhııa, turaqsyzdyq, saıası-ekonomıkalyq daǵdarys oryn aldy. Birinshi jahandyq soǵystan qaıtqan soldattar, muzdaı qarýlanǵan jergilikti kazak-orys­tar, eski bılikti saqtaýǵa umtylǵan sheneýnikter qorǵansyz Qazaq elin tonap, janshyp, oılaryna kelgenin istedi. 1916 jyly qazaq halqyna jasalǵan jaýyzdyq, oǵan qarsy eldiń dúmpýi áli basyla qoımaǵan edi. Onyń ústine, eginniń durys shyqpaýy halyqty ashtyqqa dýshar etti. Sol ýaqytta jazylǵan Mirjaqyp Dýlatulynyń «Qaıda ediń?» atty otty óleńinde aıtylatyn «jol taba almaı sendelgen», «adasyp júrgen», «aqyl tappaı daǵdarǵan», «janashyr tappaı sandalǵan», «ólimge basy baılanǵan», «ashtyqtan qyrǵyn tapqan» qalyń Qazaq eline jol bas­taıtyn, baǵyt silteıtin tulǵalar kerek boldy. Kúrdeli ýaqytta shuǵyl sheshimge kelgen Alash kósemderi eldiń tutastyǵy men tynyshtyǵyn saqtaıtyn avtonomııany jarııalaýǵa bel baılady. Avtonomııa máselesi sol kezde qazaq balasy úshin ómir men ólim sekildi asa mańyzdy dúnıe bolyp esepteldi.

Sıezdiń tarıhı mańyzyn, qazaq balasyna bergen oljasyn 1918 jyldyń jeltoqsanyndaǵy sanynda «Jas azamat» gazeti bylaı dep jazdy: «Ekinshi jalpyqazaq sıezinde alty Alashtyń balasy túgel bas qosty. Qazaq ultynyń keleshektegi eldigine negiz qurǵan tarıhı 13-shi dekábir kúni bútin Alash urandy qazaq ólkesine qutty bolsyn! 13-shi dekábir – Ekinshi jalpyqazaq sıeziniń aqorda tigip, altyn tý kóterip, avtonomııaly jurt bolamyz degen kúni. «Avtonomııaǵa mal-jandy qurban qylamyz!» dep qoıǵan soń, kúńirenip quran oqyǵanda, aqjúrek adal nıetpen aqsaqaldar, jastar tilek qylǵanda, qýanǵannan mollalardyń kóńili bosap, eńiregen kúni. Minekı, sol ult qanyn tasytqan, úmit quraǵyna at shaptyrtqan tarıhı 13 dekábirge – tap bir jyl. Osy bir jyldyń ishinde Alash tizginin qolyna alǵan «Alashordanyń» basynan keshken aýyrlyqtary kóp boldy. Áli de tar keshý, taıǵaq joldar bolýy múmkin. Ult tilegi bir kúnde tezdikpen hám jeńildikpen oryndalmaıdy, «ot alyp, qamysqa túsýdi» kótermeıdi. 13 dekábirdiń qazirgi aldymyzǵa tartqan jemisteri Alash avtonomııasyna irgetas saldy. Bul – bir. Shashyraǵan ultshyldyqty bir izge salyp, bir jerge jınap, ult kúresine úlgi berdi. Bul – eki. Jalǵan ultshyldardyń órisin taryltty. Bul – úsh...».

Osy tusta oqyrman shataspaýy úshin búgingishe aıtqanda, jeltoqsannyń 12-si me, joq 13-i me? Sirá, Álimhan Ermekuly bastaǵan tulǵalardyń jazbasynda 12-siniń aıtylýy – tarıhı sıez qaýlysy qabyldaǵan kúndi bildirse kerek. Al 13-i – jıynnyń bitken kúni jáne halyqqa jarııalanǵan ýaqyty.

Ekinshi jalpyqazaq sıezine Aqmola, Torǵaı, Semeı, Oral, Syrdarııa, Jetisý, Samarqan oblystaryn jáne Bókeı ordasyn mekendegen qazaq-qyrǵyz atynan eldiń sózin sóıleıtin, muńyn jetkizetin 82 ókil qatysty. Sıezdi uıymdastyrýshylar: Á.Bókeıhan, A.Baı­tursynuly, E.Omaruly, S.Dos­­januly, M.Dýlatuly boldy. Tóraǵa­lyǵyna B.Qulmanuly, tóral­qasyna Á.Bókeıhan, H.Dosmuham­bet­uly, Á.Ke­nesarın, Ǵ.Qarash saılan­dy; hatshy­lyqqa D.Qosaǵalıuly, M.Dý­latuly, S.Qadyrbaıuly bekitildi.

Sıez qorytyndysy boıynsha, ýaqyt­sha Ult keńesi nemese Alashorda úki­meti jarııalanyp, onyń quramyna 25 adamǵa oryn belgilendi. Qazaqtan mynadaı 15 azamat endi: Ý.Tanashuly, H.Dosmuhameduly, A.Turlybaıuly, A.Birimjanuly, H.Ǵabbasuly, S.Aman­joluly, M.Shoqaıuly, Á.Bókeıhan, J.Dos­muhameduly, Á.Ermekuly, M.Ty­nysh­paıuly, B.Qulmanuly, J.Aq­paıuly, B.Mamytuly, O.Áljanuly. Qalǵan 10 oryn qazaq-qyrǵyz arasyn meken etken ózge etnos ókilderine qaldy­ryldy. Osylaısha, demokratııalyq jolmen Alash­orda úkimeti shańyraq kóterip, mem­le­kettik qurylym retinde tarıhqa endi.

Sıezdiń eń mańyzdy sheshiminiń biri – Alashorda ult keńesi (úkimeti) tóraǵasynyń balamaly ádil jolmen saılanýy boldy. Tóraǵalyqqa Á.Bókeıhan, B.Qulmanuly, A.Turlybaıuly túsip, 40 daýyspen Á.Bókeıhan saılandy. Odan keıin Alashorda Oqý komıssııasyn qurý qajettiligi kóterilip, onyń quramyna A.Baıtursynuly, E.Omaruly, M.Juma­baıuly, B.Sársenuly, T.Shonan­uly esimdi oqyǵan azamattar kirdi. Sıez­diń qaýlylary Alash avtonomııasy aýmaǵynda ómir súretin ár azamatqa tıesili bolyp, onyń usynysy men sheshimi baspasózde jarııalandy.

Sıez delegattary avtonomııa qurý qajettigin tolyq qoldady. Alaıda ony jarııalaý máselesine kelgende asa resmılikke barmady. Sharttylyqty alǵa tartyp, biraz qaıratkerlerdiń «avtonomııany birden jarııalaý kerek» degen usynysy men toqtamyna ýáj aıtty. Aqyry bul máseleni sol kúnderi eń basty  qajettilik dep eseptemegen delegattar avtonomııany jarııalaýda ásire sharttylyqty mańyzdy sanamady. Delegattardyń kóbi «avtonomııany birden jarııalaý­dy qoıa turyp, Alashorda ult keńesi jumysyna kóńil bóleıik» degende, búgingi keıbir zamandastarymyz kelte topshylap júrgendeı, memlekettilik pen memleketshilikti oıdan shyǵarǵan joq. Halyqaralyq zańdyq qaǵıdattar boıynsha Ekinshi jalpyqazaq sıezi jınalýy men onda qabyldanǵan qujattar – memleket (avtonomııa, res­pýblıka) qu­rý­dyń alǵysharty. Muny ǵalym retin­de de, azamat retinde de, Alash urpa­ǵy retinde de senimmen aıta alamyn.

Á.Bókeıhan bastaǵan qaıratkerler avtonomııany birden jarııalaýdy keıin­ge qaldyrýdyń sebebi tereńde jatqan edi. Avtonomııa birden jarııa­lanǵan kún­de kazak-orys otrıadtary men soǵys­tan qaıtqan soldattar, ishtegi qarashek­pendiler, mujyqtar alash balasyna qyrǵyn oınatady dep qaýiptendi. Qy­syl­-­taıań kezeńde qorǵan bolatyn ulttyq mılısııa jasaqtalmaǵanda, mem­le­kettik ınstıtýttar jumys istemeı turǵan kúnde avtonomııanyń jarııalanýy eldi úlken zaýalǵa ushyratady dep saqtandy.

Biraq búgingi kúnniń turǵysynan qaraǵanda, osy Ekinshi jalpyqazaq sıezi – Alash avtonomııasy (qazir res­pýblıkasy dep te atap júrmiz) men úkimetiniń negizin qalaǵan kún bolyp eseptelenedi. Sondyqtan biz II sıezdiń sońǵy kúni ıaǵnı 12-13 jeltoqsanda Alash memlekettiligi ıakı jańarǵan qazaq memlekettiligi resmı jarııalandy dep sanaımyz.

Alash kezeńinde, ásirese 1917-1918 jyldary jaryq kórgen baspasóz materıaldarynda qalyń Qazaq elin jurt bolýǵa, alaýyzdyqty umytýǵa, birlesýge úndegen tilek kóp jazyldy. Mysaly, «Qazaq» gazetindegi maqalalar bylaı dep túıindeldi: «Keıingi úrim-butaq ne alǵys, ne qarǵys bere júretin aldymyzda zor sharttar bar! Osyny ańǵar, jurtym qazaq!» (04.07.1917), «Jurttyq qylańdar, tıyndamańdar!» (17.07.1917), «Jastar, jurtshyldar, óz betińmen iske kiris!»  (17.07.1917), «Alashtyń ar-namysyn jibermeıin desek, jurt, jurttyq qyl.» (31.07.1917), «Alash týyn kóteretin, jurttyǵymyzdy kórsetetin, teńdigimizdi alatyn, uranymyzdy shaqyratyn kún týdy. Alash! Alash!» (19.10.1917), «Aqsaqal aǵa, azamat ini, otbasy arazdyq daýdy qoı, birik, jurt qyzmetine kiris! Alashtyń basyn qorǵaýǵa qam qyl!» (21.11.1917). Ult azattyǵyn taǵdyr tańdaýy dep túsingen, alash ıdeıasyn ómirlik muratqa aınaldyrǵan, ult múddesin jeke bas qamynan joǵary qoıǵan Alash qaıratkerleri asa aýyr saıası-áleýmettik jaǵdaıda qalyń qazaq qaýymynyń ar-namysyn oıatyp, sanasyna azattyq jaıly oı uryǵyn bekitip, ony el bola alasyń dep sendirip ketti.

Bolashaqta qazaq ultynyń, qazaq jeriniń taǵdyryn sheshken mańyzdy máseleler kóterilýimen qatar, Ekinshi jalpy qazaq-qyrǵyz sıezdegi eń bas­ty nátıje – qazaq balasynyń basyn biriktiretin jalpyulttyq saıası kúsh – «Alash» partııasynyń qanat ja­ıyp, qıly taǵdyrly Alash avtonomııa­sy men Alashorda úkimetiniń kindigin kesti dep aıta alamyz. Sıezdiń ótkeni Alash kósemderiniń de, jergilikti halyq belsendileriniń de kóńiline medet boldy, «memleket qura alamyz!» degen pikirge uıytty. Qazaq halqy talaı jyl júrgizilgen ult-azattyq Alash qozǵalysynyń bir nátıjesine HIH ǵasyrdaǵydaı qarýmen emes, saıası-ıntellektýaldyq kúrespen jetti. Keler kúnnen úmit kútti, birtutas el bola alatynyna sendi. Sondyqtan bul kúnde, Qazaq eli táýelsiz memleket bolǵan zamanda, 13 jeltoqsan kúntizbedegi  qa­tar­daǵy bir kún emes, Alash kúni dep resmı bekitilip, soǵan saı ulttyq deń­geı­de tarıhı-tanymdyq, elshildik-taǵylym­dyq sharalar ótkizilýi kerek dep bilemiz.

Alash joly, Alash bıigi – Qazaq eliniń Táýelsizdigine qyzmet etetin rýhanı mura, qasıetti de áleýetti kúsh. El eńsesin tikteıtin, jastardy ja­sam­pazdyqqa jeteleıtin, qa­lyń qaýymdy yntymaqqa bastaıtyn, halyq boıyndaǵy ımandylyqty eseleı­tin, týǵan jer, ana til, salt-dástúr, ata-baba joly syndy qasıetti uǵymdardy ardaqtaýǵa sha­qy­ratyn, memleket tarıhynyń maqta­nysh ekenin kóńilge uıalatatyn, erkindik, teńdik, baýyrmaldyq sekildi qasıeti uǵymdardy tabıǵı túrde sezdi­retin qundylyq. Ádiletti de jańa Qazaqstandy nyǵaıtýǵa sebepshi qasıetti mura elimizdiń ulttyq ıdeıasynyń arqaýyna aınalady dep úmittenemiz.

Qaıyrbek KEMEŃGER,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ qazaq ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Alash urpaǵy