Sheshýi shym-shytyryq chempıonat

Brazılııadaǵy Álem chempıonatynyń bastalýyna

6 kún qaldy

Búginde búkil álem kóz tigip, qulaq qadap otyrǵan fýtboldan Brazılııadaǵy álem chempıonatynyń bastalar shaǵyna týra bir aptadan az ýaqyt qaldy. Mezgildiń tym taıap qalǵanyna qaramastan, jahan jurtshylyǵy onyń qalaı ótip, qandaı nátıje ákeletinin áli paıymdaı almaı otyr. Mundaǵy másele tek onyń sporttyq sıpatynda ǵana emes, sonymen birge, baıraqty básekeniń uıymdastyrý turǵysynda qalaı ótetininde de bolyp tur. Bul jaǵynan kelgende, dúnıe dop dodasy tarıhynda buryn-sońdy dál osyndaı jumbaǵy mol chempıonat bolyp kórgen emes. Brazılııa bıligi qazirdiń ózinde bul birinshilikten úlken ekonomıkalyq órleýdi kútýge bolmaıtynyn bilip-seze bastady. Ol mýndıaldy daıyndaý úshin jaratylǵan 11,5 mlrd. dollar qara­jattyń basym bóligi jelge ushyp ketkenine kóz jetkizdi. Munymen de qoımaı, eldi jaılaǵan keń aýqymdy jemqorlyq pen tóreshildiktiń saldarynan osy kúnge deıin kóptegen ınfraqurylymdyq jobalar salynyp bitpeı qaldy. Olardyń arasyn­da qazir tipti áli bas­tal­maǵandary da bar eken. Buǵan deıin jer sharynyń jan­kú­ıerleri úshin Bra­zılııa men fýtbol egiz uǵym sııaqty kóri­netin. Ádette olar aıaqdoptyń otanyna Albıon aralyn jatqyzyp kelgenderimen, náti oıynnyń naǵyz óner turǵysyndaǵy turqyna jetken mekenine Latyn Amerıkasyndaǵy osy eldi sanaýshy edi. Muny da az deseńiz, bul eldiń eńbektegen jasynan eńkeıgen kárisine deıingisiniń fýtboldan basqa ermegi, fýtboldan basqa jyry, fýtboldan basqa qyzyǵy joqtaı bolyp seziletin. Mine, «fýtbolmen órip, fýtbolmen jýsap júrgen» jurttyń endi kelip, óz otandarynda osy oıynnyń úlken toıy ótýine jappaı qarsy shyǵýy bylaıǵy qaýym úshin shynynda jaǵa ustaıtyndaı jańalyq sııaqty. Ras, ótken ǵasyrdyń sonaý 1950 jylynan keıin óz shejiresinde ekinshi márte ǵana álemdik dop dodasyn ótkizýge ruqsat alǵanda eldiń úlkeni men kishisi buǵan aıran-asyr qýanǵan. Biraq túptiń túbinde ekonomıkasy sońǵy jyldary damý jolynda kele jatqan elderdiń qataryna jatqyzylyp júrgen Brazılııanyń ózine mundaı alamandy ótkizý óte aýyr soqqanǵa uqsaıdy. Onyń ústine, joǵaryda aıtylǵan jemqorlyq saldarynan basynda oıǵa alynǵan kóptegen naqtyly maqsattarǵa qol jetkizilmeı qalǵan. Munyń bári jurtty qatty ashyn­dyryp, olardyń qaıta-qaıta narazylyq aksııalaryna shyǵýlaryna birden-bir sebep bolǵan. Qazir fýtboldan álem­niń bes dúr­kin chem­pıony atanǵan jal­ǵyz elde mýn­dıaldyń ótýin qoldaıtyn ha­lyq­tyń sany barǵan saıyn azaıyp barady. Máselen, 2008 jyly osynda fýtbol chempıonatynyń ótýin qoldaıtyndar sany 79 paıyzdy qurasa, qazir 48 paıyzdan aspaı qalypty. Álbette, mundaǵy sebep sporttyq turǵydan shy­ǵyp turǵan joq. Kóptegen brazılııalyqtar úshin ol bıliktiń bergen ýádeleriniń basym bóligin oryndamaǵanynan kórinip tur. Endi dodanyń sońy ekonomıkalyq ósim ákeletinine de eshkim senbeýde. Buǵan qosa, chempıonattyń álem tarıhyndaǵy eń qym­batqa túskeli turǵany da búgingi kúnniń aqıqatyna aınaldy. Salystyrmaly túrde ǵana aıtaıyq, Brazılııa tek stadıondardyń qurylysy men qaıta jabdyqtaýlary úshin 3,6 mlrd. dollar aqsha jaratyp qoısa, munyń aldyndaǵy chempıonattardy ótkizýge Germanııa men OAR osy shamalas qana qarjy jumsaǵan bolyp shyqty. Biraq Brazılııada qurylys jumystary áli tolyq aıaqtalmaǵan. Olardyń mańy osy kúnniń ózinde qurylys alańdaryna uqsaıtyn kórinedi. Budan bólek, memleketke paıda ákelýge tıisti áýejaılar, joldar jáne basqa da uzaq merzimdi jobalar tolyq júzege asyp bolmaǵan syńaıly. Olardyń arasynda jemqorlyq derekteri boıynsha janjalǵa kómilip jatqandary da jeterlik. Aıtalyq, eldiń soltústik-shyǵysyndaǵy Fortaleze degen kedeı qalada 6 oıyn ótkizilmekshi. Ondaǵy stadıon 230 mln. dollarǵa salynyp bitken. Biraq Fortaleze áýejaıyna ushyp kelgen jankúıerler onda jańa termınaldyń ornynda úlken shatyrdyń turǵanyn kórer edi. Al bılik ókilderi qazir ǵımaratty keńeıtý úshin bólingen 78 mln. dollardyń qaıda ketkenin izdep áýre bolyp jatyr. Osyndaı alas-qapas tirlikterge qaramastan, Brazılııa úkimeti mundaǵy ınfraqurylym jobalarynyń chempıonat bastalatyn kúnge deıin tolyq iske qosylatynyn, olardyń uzaq merzimdi tıimdilik pen paıda ákeletinin aıtyp, qaıta-qaıta ýáde berýde. Bıliktiń boljamy boıynsha, chempıonat kezinde 380 myń jańa jumys orny ashylyp, elge 600 myń sheteldik týrıst aıaq basady. Munyń syrtynda jarnama bıznesi, avıatasymal, meımanhanalar men qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndary, mádenı-saýyqtyrý sharalary 11,1 mlrd. dollar kóleminde tabys ákelýge tıis. Degenmen, jumys orny degen ýaqytsha ǵana tirlik. Demek, odan el ekonomıkasyna keletin tabys onshalyqty kóp emes. Táýelsiz sarapshylar endi bulardyń 2,2 trln. dollar deńgeıindegi el ekonomıkasyn kóterýge qaýqarsyz ekenin ashyq aıta bastady. Chempıonat aldaǵy qazan aıynda prezıdent saılaýyna ekinshi merzimge daýysqa túskeli turǵan memleket basshysy Dılma Rýseff úshin dál qazir naǵyz bas aýrýyna aınalyp otyr. Buryn sarapshylar atalmysh týrnır qorytyndysy oǵan saılaý naýqanynda qarsylastarynan basymdyq alýǵa járdemdesedi dep esepteýshi edi. Alaıda, prezıdent muny paıdalanýdyń ornyna bul kúnderi kóleńkede qalýdy jón sanapty. Ol tipti chempıonattyń ashylý saltanaty kezinde sóz sóıleýden de bas tartqan. Al 2007 jyly Brazılııa álem chempıonatyn ótkizý quqyǵyna ıe bolǵan kezde eldiń sol kezdegi prezıdenti Lýıs Inasıý Lýla da Sılva muny damýdyń dańǵyl jolyna jańa túsip kele jatqan memleketke kórsetilgen syı dep baǵalaǵan eken. Sol jyldary mundaǵy ekonomıkanyń ósýine turaqty valıýta yqpal etken, orta taptyń qatary ulǵaıǵan, shıkizat baǵasy arta túsken, sondaı-aq Rıo-de-Janeıroǵa jaqyn jerden iri munaı ken orny tabylǵan. 2007 jyly Brazılııanyń qor rynogy 44 paıyzǵa ósken. Arada taǵy eki jyl ótkende, Rıo-de-Janeıro 2016 jylǵy jazǵy Olımpııalyq oıyndardy ótkizý quqyǵyn da aldy. Biraq osy tustan bastap Brazılııanyń ekonomıkalyq ósimi kilt toqtap qaldy. Ol 2010 jyly jalpy ishki ónimniń ósýin 7,5 paıyzǵa jetkizgennen keıin qaıtadan quldyraýǵa bet aldy. Mine, el tórt jyldan beri sol daǵdarystyń qursaýynan shyǵa almaı-aq keledi. Buǵan shıkizat baǵasynyń túsip ketýiniń da aıtarlyqtaı áseri bolǵan. Orta taptyń ókilderi iri tutynym qaryz­darynan shyǵa almaǵan, salyqtyń joǵarylyǵynan ónerkásip ónimderiniń kólemi edáýir azaıyp ketken. Jańa mu­naı kenishteri kútken tabystarǵa jet­kize qoımady. Sebebi, jemqorlyq pen jobalardyń nasharlyǵy saldary­nan munaı óndirý kólemi ulǵaıǵan joq. Osynyń jaıyn tekserý barysynda polısııa munaı kompanııasynyń Tehas­taǵy quny 45 mln. dollarǵa teńgerilip otyrǵan munaı óńdeý zaýytyn 1,2 mlrd. dollarǵa satyp alǵanyn anyqtady. 2007 jyly bılik álem chempıonaty úshin jańa aýrýhanalar salýǵa da ýáde ber­gen eken. Alaıda, eldiń densaýlyq saqtaý salasy eshbir ózgermegen kúıi qaldy. Máselen, Brazılııada balalar ólimi AQSh-qa qaraǵanda, eki esege kóp. Elde joǵary bilimdi dárigerler jetispeıdi. Sondyqtan 2013 jyldan beri olar Kýbadan ákeline bastady. Basynda bılik mundaǵy stadıondardy da jeke adamdardyń ınvestısııa­sy arqyly salmaqshy bolypty. Osy­ǵan oraı salyq tóleýshilerdiń aqsha­lary ekonomıkany damytýǵa ser­pin berýge tıisti túrli jobalardy qol­daýǵa jumsalatyn bolyp sheshilgen. Bular­dyń arasynda kólik jobasy eń ma­ńyz­dysy sanalǵan. Sebebi, keıbir iri qalalarda áli kúnge deıin metro joq eken. Sonyń saldarynan olardaǵy tur­ǵyndar jumysqa qapyryq avtobýs­tarmen saǵattar boıy júrip, ázer jete­tin kórinedi. Qorytyndyda stadıon­dar­dyń barlyǵy taza derlik bıýdjet aqshasyna salyna bastaǵan. Al olar­dyń keıbir jerlerdegi quny aldyn ala belgilengennen 4 esege deıin ósip ketken. Osylaısha memleket astanasy – Brazılıa qalasyndaǵy stadıon qu­rylysynyń baǵasy 68 paıyzǵa deıin artyp, ol 636 mln. dollarǵa deıin barǵan. Eldegi bankırler men basqa da jeke kredıtorlar stadıondardyń keleshekte tabys ákeletinine senbeı otyr. Sebebi, olardyń salynýynyń ózine ketken aqshada esep joq. Máselen, San-Paýlýdaǵy chempıonattyń ashylý matchy oınalatyn 62 myń oryndyq, 550 mln. dollarlyq stadıonnyń qurylysyn aıaqtap shyǵý úshin keıin taǵy 200 mln. dollar mólsherinde memlekettik kredıt pen salyq jeńildikteri qaras­tyrylypty. Osy keshenniń baǵy­nysyndaǵy «Korıntıans» klýby jeke ınvestor taba almaı, qaryzǵa belshesinen kirip ketken. Synshylar bul tarapta Brazılııada «shash al dese, bas alatyndaı» jaǵdaılardyń da jasalyp ketkenin aıtyp otyr. Solardyń birin olar chempıonatty 12 birdeı qalada ótkizý jónindegi uıǵarymnan kóredi. Al FIFA-nyń talaby boıynsha 8 qalanyń ózi jetkilikti eken. Bir tańǵalarlyǵy, joǵarydaǵy 12 qalanyń 4-eýinde tipti, durys fýtbol komandasy da joq bolyp shyqty. Demek, chempıonat bitkennen keıin bul sport alańdary qańyrap bos turatyn bolady. Mysaly, 39 myń oryndyq stadıon boı kótergen Amazonas shtatynyń Manaýs qalasyndaǵy jergilikti jasaqtyń eń negizgi degen matchtarynyń ózine buǵan deıin 1,5 myńnan artyq adam kelip kórmepti. Qazir Brazılııada jahan­dyq alaman bastal­ǵan boıda kóptegen kásiporyndar men mektepter jabylyp, búkil eldiń óz quramasyn qoldaýǵa kóshetini aıtylyp jatyr. Biraq bul joly jurttyń esepsiz jaratylyp ketken qyrýar artyq aqshaǵa qat­ty narazy bolyp otyr­ǵany sondaı, olar doda júrip jat­qan kúnderi qar­sylyq ak­sııasyna shyǵyp kete me, degen de qaýip bar. Brazılııa jurtshylyǵy munyń alǵashqy ushqynyn 2013 jyly elde Konfederasııa kýbogy úshin týrnır ótip jatqan kezde bir kórsetip qoıǵan. Olar sonda aqshany stadıondar úshin emes, qoǵamdyq kólikter júıesin jaqsartyp, mektepter men aýrýhanalar qurylystaryn júrgizýge jumsaýdy talap etken. Al mamyr aıynyń sońyna qaraı «Biz FIFA standarty boıynsha mektep salynýyn qalaımyz» degen uran alyp shyqqan turǵyndarǵa qarsy polısııa kózden jas aǵyzatyn gaz qoldanýǵa májbúr boldy. Búginde Brazılııa bıligin synaýshylar qatary kún sanap derlik ósip keledi. Olardyń arasynda Ronaldo jáne Romarıo syndy burynǵy fýtbol juldyzdary da bar. Osynyń aldynda ǵana «fýtbol koroli» Pele de stadıondardyń áli daıyn bolmaı jatqanyn synǵa alyp, osydan boljamdy týrısterdiń keminde 25 paıyzy kelmeı qalatynyn aıtqan edi. Sonymen, Brazılııa eli úlken synnyń qarsańynda tur. Alda teńdeýi bir bolǵanymen, jumbaǵy kóp, sheshýi shym-shytyryq tarıhtaǵy tuńǵysh dop dodasy kele jatyr. Endi aptaǵa jetpeıtin ýaqytta bastalyp ketkeli turǵan álem chempıonaty osy kezge deıin týyndap úlgergen kóptegen suraqtarǵa birtindep jaýap bere bastaıtyn shyǵar. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan».