HH ǵasyrda qazaq ádebıeti epostan epopeıaǵa kóterildi. Qanmen jazylyp, ulttyń kórkem tarıhy jasaldy.
Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov, Ilııas Jansúgirov, Beıimbet Maılın, Sáken Seıfýllın, Ábdijámil Nurpeıisov, Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaıuly, Muhtar Maǵaýın, Farıza Ońǵarsynova, Saıyn Muratbekov, Oralhan Bókeı, taǵy da basqa ondaǵan, júzdegen jazýshy kórkem ádebıetke jýrnalıstıka arqyly keldi de, ult tarıhynyń óshpes jádigerlerin jarııalady.
Osy ǵasyrdyń kórkem ádebıetinde erekshe orny bar qalamger aǵamyz – Ázilhan Nurshaıyqovtyń da juldyzy jarqyrap janyp tur.
Áz-aǵa dep qurmetke bólengen qalamger Nurshaıyqovtyń uzaq ta qyzyqty joldary osy jýrnalıstıkada qalyptasty.
Týǵanyna ǵasyr tolyp otyrǵan Ázilhan Nurshaıyqov aǵamyzdyń ómir joly, azamattyq joly, qalamgerlik joly týraly bir aýyz sóz aıtýdy baqyt dep sanaımyn.
Ázilhan Nurshaıyqov aǵany kózim kórdi, dastarqandas, pikirles boldym. Kókeıkesti maqalalaryn «Lenınshil jasta» («Jas Alash»), «Egemen Qazaqstanda» jıi jarııalap turdym. Minezge baı, júreginde nury bar, sulý kúlkisi ózine ǵana jarasatyn, ǵajaıyp tulǵa edi.
–Biz «Qazaqstan pıonerinen» shyqqanbyz, – dep erekshe iltıpat kórsetetin edi. О́zgelerden ereksheligi – óz maqalasy shyqqanda ǵana emes, ózge avtorlardyń tanymdyq maqalalary jarııalanǵanda telefon shalatyn, bolmasa, móldiretip óz qolymen hat jazyp jiberetin.
О́mirde qandaı jınaqy júrse, qoljazbalaryna da, hattaryna da sondaı muqııatpen qaraıtyn. Áz-aǵańmen júzdesý júregińe jylý quıatyn. Este saqtaý qasıetine tańǵalyspen qaraıtyn edim.
– Anam – Muhtar degen kisi edi. Atyna zaty saı, er minezi de bar edi. Eskishe hat tanyǵan, ańyz-ertegilerdi kóp biletin. Jyr-qıssalardy da jatqa aıtyp, ándetip otyratyn, – dedi bir kezdesýimizde. – Sol anadan túsken nur sáýle sanamda qalyp qoıdy. Múmkin este saqtaý qabiletim anam aıtqan áńgimelerdiń áserinen bolar dep oılaımyn.
Áz-aǵanyń dene bitimi bala qyrandaı kórinetin. Keýdesin eshkimge bastyrmaıtyn minezi bar. Daýsyn da qatty kótermeıtin. Biraq nyq, naqty sóıleıtin. Áńgime aıtqanda, keıde ózi aıtyp otyrǵan keıipkerge de uqsap ketetin. Ásirese, Jambyl týraly sóılegende tamsana tolǵanatyn.
Iá, Ázekeń 1941 jyly soǵysqa shaqyrylady. Bul kezeńdi qalamger «eseıý, azamat bolý kezeńim boldy» dep aıtyp otyrady.
«5 jeltoqsanda voenkomattan áskerge shaqyrǵan qaǵaz keldi. Keshke deıin aýyl aralap, aǵaıyndarmen qoshtastyq. Ár úıden dám tattyq. Úlkender batalaryn berip, kishiler tilektestik bildirdi» dep jazypty Ázaǵań óz kúndeliginde.
Sonymen, Semeıdegi pedagogıkalyq ınstıtýttyń 1-kýrsynan Ázilhan Nurshaıyqov jaýynger atandy. Osy kezde Ázaǵań kóp óleń, ocherk jazdy.
Jýrnalıstıka Ázilhan Nurshaıyqovtyń shyǵarmashylyq stılin qalyptastyrdy. О́ıtkeni dıalog, monolog syndy ádebı ádis jýrnalıstıkamen astasqanda erekshe ádebı reńk alady.
1970 jyly qazaq oqyrmandary Ázilhan Nurshaıyqovtyń «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» romany arqyly shynaıy ómir dastanyn oqydy.
Biz ýnıversıtettiń 4-kýrsynda oqıtyn edik. Kitapty jabyla izdep, kezekke qoıyp oqydyq. Biz osylaı Ázilhan Nurshaıyqovty tanydyq. Úlken ádebıette áli dańqy kórine qoımaǵan Ázekeń bir sátte halyqtyń mahabbaty men qurmetine bólendi.
Bul romanda tutas bir soǵystan keıingi dáýir jastarynyń romantıkalyq bet-beınesi sýretteldi. О́mirbaıandyq roman bolǵanymen shyǵarma jańa urpaqtyń ómir polotnosy boldy.
Jańa roman keıipkerleriniń birazy etene tanys edi. Tipti aldynan dáris te aldyq. Mysaly, Myrzabek Dúısenov – belgili ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor. Al Meńtaı beınesindegi qasıetterdi jazýshy óziniń jan jary Halımadan somdady.
Ázilhan Nurshaıyqovtyń maıdan kúndelikteri onyń búkil oı-sanasyn qalyptastyrdy. Qanshama maıdandas dostarymen ot pen órt kórip, ólim men ómir bettesip, namys-qaırattary janylyp edi. Olar týraly jazýshy kóp jazdy, qalammen eskertkish qoıdy.
Qalamger sheberhanasyn zerdelep qarasańyz, ulttyq patrıotızmdi aıqyn sezinesiz. Shyndyqtan alshaqtamaıdy, meılinshe ádil, meılinshe aqıqat jazady. Keıbir memýarlarda keıipker óz obektisinen de bıikteý sýretteletini jasyryn emes qoı. Al Ázilhan Nurshaıyqov aǵanyń jazǵanyn oqyǵanda kúdik te, senimsizdik te oıyńa kelmeıdi.
Ázilhan aǵanyń «Aqıqat pen ańyz» atty roman-dıalogy qazaq ádebıetindegi postmodernıstik ádebıettiń bastaýy boldy dep aıta alamyz. Qazaqta áńgime de, hıkaıat ta, roman-epopeıa da, dılogııa da, trılogııa da boldy. Biraq roman-dıalog jańa ádebı stıldiń asyl arnasyna aınaldy.
Keıipkeri de, qalamgeri de osal emes. Biri – ataqty qolbasshy, aıbatynan jurt yqqan Baýyrjan Momyshuly, ekinshisi – serjant, aqyn, jazýshy, jýrnalıst Ázilhan Nurshaıyqov.
Roman-dıalog arqyly oqyrman Baýyrjan Momyshuly taǵdyrynyń aqıqatyn da, ańyzyn da bildi. Bul shyndyq, bul ádildik, bul kórkem ádebıettiń jańa platformasy edi.
Baýyrjandaı ult tulǵasy roman-dıalogtan keıin tipti asqaqtap ketti. Onsyz da abyroıy bıik Baýkeńniń beınesi tutas bir urpaqtyń maqtanyshyna aınaldy.
Roman-dıalog Ázilhan aǵa Nurshaıyqovtyń taǵdyrynda qandaı iz qaldyrdy? Qalamgerdiń 2004 jylǵy 20 aqpanda Ulttyq ǵylym aqademııasynda ótken «Baýyrjan Momyshulynyń rýhanı, adamgershilik, áskerı-fılosofııalyq muralary jáne el ishinde Otandy súıýge tárbıeleý máseleleri» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııasynda sóılegen sózine nazar aýdarǵym keledi.
– Men Baýkeńniń shákirtimin, – dep edi Áz-aǵa óz baıandamasynda. – Baýkeńmen zamandas, syılas, syrlas bolǵanymdy maqtanysh etemin. Eger ómirde Baýkeń bolmasa, men mundaı ataqty, abyroıly adam bolmas edim (eger ataqty, abyroıly bolǵanym ras bolsa). Buǵan bir ǵana mysal aıtaıyn. Meniń shyqqan kitaptarymnyń barlyq tırajy bir mıllıon danadan asyńqyraıdy. Sonyń 361 myń danasy – Baýkeń týraly jazylǵan «Aqıqat pen ańyz» romannyń taralymy.
Iá, bul jazýshynyń jan syry. О́zi aıtqan aqıqat sózi. Shyndyqtyń shyraǵyndaı bolǵan eki tulǵanyń ómiri men kózqarastarynyń úılesim tabýy, ekeýin de asqaqtatty. 1980 jyly Ázilhan Nurshaıyqov osy roman-dıalogy úshin Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqpen marapattaldy.
Jazýshy jýrnalıstıkanyń ot-qazanynda shyńdaldy. Ol 1953 jyldan úzbeı «Qazaqstan pıonerinde» («Ulan») bólim meńgerýshisi, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde qyzmet istedi. 1953-1956 jyldary Pavlodar oblystyq «Qyzyl tý» gazetiniń redaktory, 1961-1963 jyldary «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory boldy. Keıin M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda ǵylymmen aınalysty.
– Ekeýmiz de «Qazaqstan pıoneri» gazeti arqyly óstik, – deıtin Áz-aǵa.
Qyryqtan astam ádebı shyǵarmalardyń, ocherkterdiń, esselerdiń avtory Ázilhan Nurshaıyqovtyń kózi tirisinde on tomdyǵy basyldy. Jaqynda ǵana «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» atty 20 serııaly telehıkaıa túsirildi. Al roman jańa formatta qaıta basyldy.
... Áz-aǵa «Máńgilik mahabbat jyryn» jazdy. Ony jan jary, shýaqty mahabbattyń sımvoly Halımaǵa arnady. Bir parasy – Meńtaı obrazyna paıdalanyldy.
Jubaıy qaıtys bolǵan soń qalamger beıit basyna jıi barady. «Halımash, qurandy ımam oqyr, men saǵan Abaı babamyzdyń «Aıttym sálem, Qalamqas» ánin arnaımyn», dep án aıtqanyn bireý túsinse, bireý kúrsindi.
Jeltoqsannyń on besinde ataqty qalamger aǵamyz 100 jasqa keledi. О́ziniń týǵan jylyn da aǵamyz ózi aıqyndap, naqtylap ketken ǵoı.
«Týǵan jylym eskishe ıt jyly eken, ony jaqyndarymnyń bári biledi, – deıdi Áz-aǵań esteliginde. – Biraq qaı aıda, qaı jyly týǵanym eshkimniń esinde joq. It jyly – jańasha 1922 jyl. Soǵym eki kezde soıylady eken: baılar – noıabrde, kedeıler – dekabrde soıatyn bolsa kerek. Muny eseıgen kezde ákemnen surap bildim. Ákem kedeı kisi bolǵan. Endeshe, men dekabrde týǵanmyn. Dekabrdiń qaı kezi – basy ma, ortasy ma, álde aıaǵy ma? Basyna da, aıaǵyna da jaqyn ortasyn alaıyn. Osylaı dep eseptep, es bilgennen keıin 1922 jyly 15 dekabrde týdym dep jazatyn boldym».
О́mirge ǵashyq bolyp kelip, ǵashyq bolyp ketken Ázilhan Nurshaıyqov kórkem ádebıettiń kórki boldy.
Ýálıhan QALIJANOV,
UǴA akademıgi,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri