Meje jáne múmkindik

Qazaqstannyń 2050 jylǵa qaraı álemniń eń damyǵan 30 memleketiniń qataryna kirý maqsaty asqaqtaý bolyp kórinýi О́tken ǵasyrdyń ekinshi jar­ty­syn­da ekonomıkanyń sharyqtap damý jolyna túsken Sıngapýr, Ońtústik Ko­reıa jáne Norvegııa elderi osyndaı tama­sha strategııalyq baǵdarlamalardy júzege asyr­dy. Sondyqtan olardyń damý jolyndaǵy tájirıbesi búginde Qazaq­stan­nyń qy­zyǵýshylyǵyn týdyryp otyr. Sın­gapýrdyń Ekonomıkalyq damý jónindegi keńesi stra­tegııalyq baǵdarlamany ná­tı­jeli júzege asyrýdyń ar­qasynda, óz elin Ońtústik-Shy­ǵys Azııanyń qarjy jáne saýda ortalyǵyna aınaldyrdy. Sóıtip, ekonomıkasynyń ór­leýine, halqynyń ál-aý­qa­tynyń tez jaqsarýyna qol jetkizdi. Nátıjesinde Sıngapýr memleketi «Shyǵys Azııa jolbarystarynyń» biri degen mártebege ıe boldy.múmkin. Áıtkenmen, ol maqsat bizdiń eldiń jaǵdaıynda qol jetkizýge ábden bolatyn is. Ony júzege asyrý úshin naqty strategııalyq baǵdarlama qa­jet. Ondaı baǵdarlama Qa­zaqstanda bar. Geografııalyq qolaıly ornalasýynyń arqasynda, son­daı-aq úkimeti álemdik deń­geıde básekege qabiletti salalarda qatań memlekettik josparlar jasap, onyń ishinde, aýyr ónerkásipti damytýǵa basymdyq bergen Ońtústik Koreıanyń ekonomıkasy óte jyldam damydy. О́tken ǵa­syrdyń 60-70-jyldary jo­ǵary tehnologııalyq ónim óndirisin qurý maqsatynda ındýstrııalyq besjyldyqtarǵa bólingen uzaq merzimdi stra­tegııalyq baǵdarlama arqy­ly úlken jetistikke jetti. Sonyń arqasynda 1990-jyldardyń ózinde eń jańa tehnologııalardy, mık­ro­­elektronıkany, bıo­teh­nologııany jáne optıkany damytý boıynsha álemdegi kóshbasshy 30 eldiń qatarynan oıyp turyp oryn aldy. Al Norvegııada munaı salasyn barynsha jetik damytý jolǵa qoıyldy. Arnaıy munaı klasterleri qurylyp, álemdegi jetekshi kompanııalarmen seriktestikti ilgeriletti. Zama­naýı tehnologııalardy tez transferttep, oǵan qo­sa norvegııalyq taýar óndi­rýshiler men jergilikti qyz­met kórsetýshilerdi qoldaý arqyly ekonomıkany jyldam ósirýdiń jolyn tapty. Osynaý tájirıbelerge zer sala otyryp, ár eldiń ózine tán damý joly bolǵanyn ańǵaramyz. Soǵan saı, árqaısysynyń da strategııalyq damý baǵdarlamasy jergilikti ıgilikter men múmkindikterge oraı jasalǵanyn kóremiz. Biraq, bir nárse aıqyn. Olar­dyń bári de ekonomıkany sharyqtatyp damytýǵa uzaq merzimdi strategııalyq baǵdarlamalardy júzege asyrý arqyly qol jetkizdi. Qazaqstanda da halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý úshin turaqty jumys júrgizilip keledi. Mysaly, 2030 jyl­ǵa qaraı 50 kóshbasshy memle­kettiń qataryna qosylý maq­sa­tyna aldyn ala qol jet­kizildi. Ol Memleket bas­shysy el aldyna qoıǵan bas­ty mindettiń biri bolatyn. Atap aıtqanda, ótken jyly Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń Jahandyq báse­kege qabilettilik ındeksi reı­tınginde jáne Dúnıejúzilik banktiń bıznesti júrgizýdiń jeńildigi boıynsha reıtınginde 50-oryndy ıelendik. Taǵy bir qýanarlyq jaǵdaı, osy turǵyda Qazaqstan keıbir kórsetkishter boıynsha álemniń eń damyǵan 30 memleketiniń qataryna da kirip úlgergen. Bul sózimizdi naqty dáıektermen shegelep jibereıik. Elimiz memlekettik borysh boıynsha byltyr DEF JBI reıtınginde 14-orynǵa taban tiredi. Bul sheteldik ınvestorlarǵa jaqsy belgi bolyp tabylady. Taǵy bir mysal, balalardy orta bilimmen qamtý boıynsha 29-orynnan boı kórsettik. El damýyndaǵy mol tabys tipten de kezdeısoq oqıǵa emes. Bul jetistikke qol jetkizý úshin strategııalyq úlken baǵdarlamalar iske qosylyp, jemisti júzege asyryldy. Ulttyq erekshelikterimizge basymdyq berilip, qajyrly eńbek tynymsyz júrgizildi. Nátıjesinde osyndaı bıik bel-beleske kóterildik. Qazirgi eldik maqsat – álemdegi eń damyǵan 30 mem­lekettiń qatarynan turaqty oryn alý. Oǵan Memleket basshysynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası ba­ǵyty» atty Joldaýyn is­ke asyrý arqyly qol jetkizemiz. Búginde álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý boıynsha tujyrymdama ázirlenip, beki­tildi. Onda 5 birdeı strategııalyq basymdyq anyq kórinis tapqan. Birinshi, adam kapıtalyn damytý, ekinshi, ınstıtýttyq ortany jetildirý, úshinshi ǵylymdy qajetsinetin ekonomıka salalaryn damy­tý, tórtinshi ǵylymdy qajet­sinetin ekonomıkanyń ınfra­qurylymyn jetildirip, qalyp­tastyrý bolsa, besinshi, álemdik jáne óńirlik ıntegrasııalaýdy tereńdetý arqyly 2050 jylǵa qaraı qoıylǵan maqsatqa qol jetkiziledi. Sóıtip, áleý­met­tik-ekonomıkalyq jáne ınstıtýttyq ortanyń negizi qalanady. Álemdik tájirıbelerdi saraptap qarasaq, el da­mýy­nyń tabystylyǵy eko­nomıkalyq órleýmen ǵana shektelmeıdi. Turaqty damýdy tolyq qamtamasyz etý úshin, adamı damý men ómir súrý ortasynyń tolyq qaýipsizdigi de óte mańyzdy. Oǵan qosa, memlekettik bas­qarýdyń tıimdi joldaryn tabý sharasy da qalypty órleýdiń basty kepilderiniń biri ekeni aıqyndalyp otyr. Atalǵan tujyrymdamada ár qoıylǵan maqsatqa qol jetkizýdi baǵalaıtyn negizgi ındıkatorlar anyqtalǵan. Osy orynda bir mysal keltire ketsek. Tujyrymdamanyń ekonomıkalyq damý sala­synda eldegi ishki jalpy ónimdi halyqtyń jan basyna shaqqanda 12 myńnan 60 myń AQSh dollaryna deıin arttyrý kózdelgen. Bul maqsattyń oryndalýy úshin Qazaqstan ishki jalpy ónimdi 2050 jylǵa deıin jyl saıyn orta eseppen 4,3 paıyzǵa ósirip otyrýy kerek. Jalpy, elimiz eńbek ónim­diligin 5 esege arttyrýy qajet. Sóıtip, ekono­mı­ka­myzdyń munaı baǵasynyń aýytqýyna táýel­diligin tómendetý lázim. Oǵan qosa makroekonomıkalyq turaqtylyǵyn qamta­masyz etý úshin, ishki jalpy ónimdegi munaıdan ózge eksporttyń úlesin 32 paıyzdan 70 paıyz­ǵa ulǵaıtýǵa múmkindik týdyr­ǵanymyz jón bolady. Bularmen birge, ınnovasııalar salasynda belsendilikti kóterip, ǵyly­mı-zertteý jumystaryn demeýdi eselep arttyrsaq utylmaımyz. Naqty esepterge júginsek, ekonomıkasyn jan-jaqty damytýda ǵylymdy qajetine jaratyp otyrǵan elderdiń deńgeıine kóterilý úshin ǵylymı-zertteýler men ázirlemelerge arnalǵan ishki shyǵyndardy 15 esege asyryp, búgingi ishki jalpy ónimniń úlesin 0,2 paıyzdan 3 paıyzǵa deıin ulǵaıtý qajet. Ekonomıkany negizgi qoz­ǵaý­shy kúsh shaǵyn jáne orta bıznes ekeni málim. Buıyrtsa, 2050 jylǵa deıin shaǵyn jáne orta bıznestiń  ishki jalpy ónimdegi úlesin 50 paıyzǵa deıin jetkizý kózdelip otyr. Ol úshin qolaıly jaǵdaı jasalyp, ınfraqurylymdy jańartyp, adam kapıtalyn jetildirip, bıznesti damytýǵa barlyq múmkindikter qarastyrylýy tıis. Munymen birge, Qazaqstan ekonomıkasy ınvestorlar úshin óte tartymdy bolǵany jón. Negizgi kapıtalǵa tartyla­tyn ınvestısııalardyń ish­ki jalpy ónimdegi úlesi 30 paıyzdy qurasa durys bol­maqshy. Investısııalardyń kóptigi makroekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin jınaqtyń jaqsy bolýyna yqpal etedi. Halyqtyń ál-aýqatynyń kóterilýi azamattardyń tur­mys-tirshiligin aıtarlyqtaı jaqsartady. Osynyń nátı­jesinde eldegi azamattardyń ómir súrý jasy 69-dan 84 jasqa deıin uzarady dep kútilýde. Adam kapıtaly ekonomıkany damytýda negizgi qozǵaltqysh kúsh bolyp tabylatyndyqtan, halyqtyń joǵary tabıǵı ósimin qamtamasyz etetin salamatty demografııalyq shara qolǵa alynady. Sebebi, bul ıgi shara Qazaqstannyń básekelestiktegi artyqshylyqtarynyń biri dep bilemiz. Bularmen birge, elimiz ǵylymı shyǵarmashylyq áleýetti jáne kásibı eńbek resýrstaryn tıimdi paıda­lanatyn bolady. Qazaqstan álemdegi eń da­myǵan 30 eldiń qataryna kirý úshin úlken sekiris jasaýy kerek ekeni aıan. Oǵan halqymyzdyń qabilet-qarymy men qajyr-qaıraty tolyq jetedi. Aldymen bilim men ınnovasııalardy barynsha damytýǵa jol ashyp, kórsetiletin qyzmetterdiń úlesin arttyryp, sapasyn jaqsartý kerek. Desek de, birin­shi orynǵa myqty densaý­lyq saqtaý júıesi men sapaly bilim berýge negizdelgen ómir súrý qalpyn barynsha jaqsartýdy shyǵaryp, túrli ınstıtýttardyń tıimdiligin anyqtap, aqparattyq tehnologııalardy meılinshe meńgergen abzal. Elimizdiń alǵa qoıǵan bas­ty maqsatyna erkin jetýine halyqaralyq sarapshylardyń da dáıekti sózderi dálel bola alady. Ekonomıkamyzdyń aǵym­daǵy damý arnasyna zer salsaq, bıik maqsat oryn­dalary haq. Memleket ony tıimdi júzege asyrý úshin barlyq qajetti sharalardy qabyldaıdy. Áıtkenmen, bul uly maqsat jalpyǵa ortaq ıdeıaǵa aınalýy shart. Sonda ǵana onyń mol jemisine kene­letin bolamyz.