Ábilhan álemi

«О́nerdi túsiný úshin óner týraly bilimiń bolsyn», degen óte durys qaǵıda, onsyz qyl­qalam qudiretin túsiný qıynǵa soǵady. Sýret­shi qorshaǵan orta men qoǵamdaǵy quby­lystarǵa kózqarasyn boıaý tilimen baıan etedi. Dombyrashy ómir týraly tolǵanysyn kúımen, qos ishek únimen jetkizse, bıshi myń buralǵan qımyl-qozǵalyspen, ánshi án-áýez yrǵaǵymen jetkizedi. Has sheberdiń boıaýy sıqyrly úılesimimen kórermenin sezim tuńǵıyǵyna tartady. Kenep betine jaǵylǵan túıdek-túıdek boıaý izderi úzdiksiz qozǵalystaǵy ómir atty jaryq dúnıeniń ásem sazdy kórinisin, tabıǵat sulýlyǵyn ózgeshe kózben, sýretshi kózimen saralap, ómir, adam, zaman, qoǵam jaıly oı túıedi. Zaman alǵa damyp, adamzat aqyl-oıy qansha jetilgenmen, ǵylym men tehnıka kók­jıegi shyrqaý bıikke kóterilgenmen sýretshi qylqalamy men aqyn sııasynyń qudiretin eshqandaı kúsh aýystyra alǵan joq. Ejelgi zamanǵy adamzat aqyl-oıynyń keremet týyndysyna tańyrqaı qaraı beretinimiz sondyqtan. О́nerdiń uly týyndysyn tot baspaıdy, kerisin­she, ómir alǵa jyljyǵan saıyn quny arta túsedi. Uly Abaı men Shoqannyń, Pýshkın men Lermontovtyń aq qaǵazǵa jazǵan sózi qandaı qymbat bolsa, Ábilhan Qasteevtiń de ár salǵan sýreti, qadirli rýhanı qazynasy ýaqyt atty uly tóreshiniń synynan múdirmeı ótti. Golland sýretshisi Rembrand van Reınniń ómiri týraly kórkem fılmdegi ekskýrsııa jetekshisiniń myna bir aıtqan sózi eske oralady: «Rembrandtyń «Áýlıe Lýka» kartınasynyń quny kún sáýlesimen para-par», bul ónerge degen asa bıik talǵamdy kórsetedi. ...Nemistiń uly aqyny Gete ómirmen qosh­tasar sátinde Parıjdegi Lývr murajaıyndaǵy ejelgi dúnıe músinshisiniń «Afrodıta Mılosskaıa» músininen kóz almaı uzaq qarap otyryp, kózine jas alyp kemseńdep jylaǵan. Munyń ózi bekzat ónerdiń has týyndylaryna degen Eýropa jurtynyń qurmeti dep túsinemiz. Beıneleý óneriniń barlyq janrynda qalam terbegen uly sýretshi shyǵarmashylyǵyna kóz júgirtip kóreıik.

Sýretshi tabıǵat-ananyń óte bir kórkem jeri – Shejin ózeniniń ańǵary jaǵasynda dúnıege kelgen. Balalyq, jastyq shaǵy ótken asqar taýlar, kókpen tildesken zeńgir quz jartas­tar, bıik betkeılerdegi arsha men qaraǵaıdyń kilemdegi órnekteı tizilgen sulýlyǵy bolashaq sýretshi júreginiń qylyn shertkendeı, ózine tartyp, baýraǵany tabıǵı qubylys desek, artyq ásireleý emes. «Taý balasy taýǵa qarap ósedi» demekshi, sýretshi shyǵarmalaryndaǵy kógildir munarǵa shomylǵan Shaqpaqty taý jotasynyń jaryqpen, kóleńkemen, kúnniń nurymen kómkerilgen, kóz­arbaıtyn myń san boıaý­lar qospasynan turatyn kórinisin ásem áýezdi mýzykalyq notaǵa teńeýge bolady. Qolyndaǵy palıtra dep atalatyn jazyq taqtaısha betinde boıaý quramyn qalaı izdep taba qoıady? Eger de osy áýezdi boıaý tústeriniń bir notasy tússe, fotosýretten aıyrmasy bolmas edi. Qas-qaǵym sáttegi boıaý reńin jadynda saqtap, sıqyrly tústi dál ornyna qoıa bilý de kez kelgen sýretshiniń qolynan kele bermeıdi. Sýretti árkim-aq salýy múmkin, al syrshyl sýretshi bolý naǵyz tabıǵı talanttyń úlesine tıesili. Ábilhan Qasteev salǵan sýretterge úńile qaraǵan óner zertteýshi ǵalymdar osy kúnge deıin tańǵalatyn bir jumbaq syr bar. Taýda ósken qoıshy bala Ábilhannyń sýret óneriniń tereń ıirimine akademııalyq daıyndyqsyz-aq tabıǵı daryn qýatymen boılaýy tánti etedi. Sýretshiler tilimen aıtqanda, «qudaı bergen talant, daryn qudireti» dep túsinemiz. Portret janry – eń kúrdeli sanalatyn qıyn óner. Bul saladaǵy alǵashqy talpynysyn sýretshi óziniń bet-beınesin beıneleý arqyly: «Osy men kimmin? Sýret ónerine shynymen óz ómirimdi baǵyshtaı alamyn ba?» degen sansyz suraq qoıa otyryp, «Avtoportret» týyndysyn jazǵan. Tumaǵyn basa kıgen, tesile qaraǵan kóz janary, qas-qabaǵy, kebersigen ernin jymqyra qysyp alypty. Týra qaraǵandaǵy muryn pishi­ni, sál shyǵyńqy jaqtyń bitimi qaıtpas-qaısar minezdi aıtyp turǵandaı, mańdaıdaǵy sál kóteril­gen tumaq astyndaǵy tolqyndy qos sy­zyq taýqymetti ómir jolynyń qıyndyǵyn sez­di­redi. Sýretshi ózimen ózi suhbattasqandaı áser qaldyrady. Qoı kózderi ári názik, ári oıly, aı­tqan maqsatyna jetpeı qoımaıtyn qaısar jan­­nyń uly ónerdiń álippesin ashar sáttegi shamyr­qanǵan, óner saparyna daıyndyq sátin kóremiz. Uly golland sýretshisi Vınsent Van Gog salǵan «Avtoportret» kartınasy eske oralady. Kónetoz jarǵaq tumaǵyn basyna kıgen, sol qulaǵyn aq oramalmen qatty tańyp baılaǵan, aýzyndaǵy temeki tútini býdaqtaǵan, ómir qasiretin kóp kórgen azapty taǵdyryna narazylyq retinde salynǵan qasiretke toly osy beınesimen qıyndyqqa tózimdi jannyń qaısar minezin kórsetken edi ǵoı. Eki uly sýretkerdiń shyǵarmalaryndaǵy sáıkestikke tańdanasyń. Ábilhan portret janrynda psıholog-sýretshi deńgeıine kóterildi. Osy asyl qasıeti keıingi ataqty portret týyndylary – «Amangeldi Imanov», «Shoqan Ýálı­hanov», «Abaı Qunanbaev» polotnolaryn jazýǵa negiz boldy. Turmystyq janr salasynda týǵan halqynyń bolmysyn qaz-qalpynda asa súıispenshilikpen beınelegen onyń, atap aıtqanda, «Mektepke», «Kıiz úıdiń ishki kórinisi», «Sońǵy habarlar», «Kenen Ázirbaev», t.b. kartınalaryndaǵy qara­paıym aýyl adamdary, olardyń júris-turysy, mańǵazdanǵan otyrysy, kúı tyńdaǵan sáttegi qımyl-qozǵalysy ári qyzyq, ári ezýge kúlki uıalatady. Sýretshi personajdaryna súısine qaraısyń. Kenen atanyń dombyramen án salǵan sáti qandaı? Qomaqty kesek murny, shyǵyńqy jaq pishini, appaq saqaly qandaı jarasymdy. Dombyra ustaǵan salaly saýsaqtary halyq sherin tarqatyp, tyńdaýshylarynyń ishki álemin, jan saraıyn qońyr áýenmen baý­rap alǵan. Sonaý alystaǵy kógildir saǵym oınaǵan dala kelbeti án men kúıge terbelip turǵandaı. Sonaý áride mama aǵashqa baılaý­ly attar, kıiz úı aınalasynda samaýryn tutatqan aq kımeshekti áıelder, odan árirekte óriste jaıylǵan tabyn-tabyn mal, qoıshy úıinen býdaqtaı shyqqan qoıý tútin bul óńirdiń qazaqy qonaqjaı saltyn pash etip tur. Ábilhan Qasteev Eýropa jáne orys sýret óneriniń ozyq izdenisti tanytatyn erekshe qasıetin boıyna sińirgen, kez kelgen tańdaýly týyndysy kóp eńbektenýmen izdenistiń nátıjesinde dúnıege kelgeni baıqalyp turady. «Qapshaǵaı sý elektr stansııasy» kartınasynda negizgi maqsat alyp qurylysty ǵana kórsetý emes, tabıǵattyń romantıkalyq kórinisi, bıik jota joldar, tereń shatqal, qyzylkúreń quz, jar qabaqtar, bir belesten soń taǵy bir beles, túıe órkesh tóbeler alma-kezek aýysyp otyrady. Sonaý kóz ushyndaǵy kógildir munar saǵym ishinen Ile Alataýy kók aspanmen astasyp, kók munarǵa aınalyp, alystan men mundalaıdy. Kórermen kóńilinde dál osy sát uly kúıshi Qurmanǵazynyń serpinge toly, tereńge tolǵaıtyn asqaq rýhty «Alataý» kúıin tyńdaǵan sáttegideı erekshe sezimge bólen­esiń. Sýretshi shyǵarmanyń kólemine de asa mán bergen. Bıiktigi – 180 sm, eni 120 sm. monýmentaldy kartınanyń áser kúshi de aýqymdy. Kartınanyń kók aspanmen tildeser tusy kórermenniń shalqaıyp qaraýyna, kók zeńgirdiń sheksiz keńistigin túısinýine mursat beredi. Sýretshiniń eń kóp eńbek etken salasy peızaj janry ekendigi akvarel boıaýymen salynǵan sýretterinen aıqyn ańǵarylady. Qoldanylýy kúrdeli sýly boıaý tilin sheber meńgergendigimen kórermenin tamsandyrady. О́ziniń týǵan aýyly Shejinniń ásem sulýlyǵyn «Shejin ózeniniń ańǵarynda» eńbeginde kórsetedi. Bıik jarqabaqtan eńiske qaraı túse beristegi uzynnan-uzaq sozylǵan taý joly birte-birte shoq terekke qaraı sozylyp jatyr. Shejin ózeniniń ańǵary, qońyr-qoshqyl buıra taldarmen tutasyp, kóz arbaıdy. Birde tasyp, birde báseńdeı aǵatyn ózen arnasyndaǵy qoıtastar aqshyl-bozǵylt bolyp kórinedi. О́zenniń bergi jaǵasyndaǵy sazdaqqa jaıylǵan mal taýly óńirdiń sánin keltirip tur. «Jaılaý kórki – mal» degen qazaq maqaly osyndaıda aıtylsa kerek. Jol boıynda ketip bara jatqan adamdar beınesi alystan emis-emis baıqalady. Basyn qar basqan zeńgir taý­lar tákappar ór minezimen sustana qaraıdy. Taý etegindegi tereń saılar salalanyp erekshe kórinedi. Sarǵysh qońyrqaı tóbe qandaı ásem edi. Bul kóriniske tamsanyp ta, tańǵalyp ta qaraı beresiń... Taýdan soqqan samal jel, tóbe betkeıdegi bozǵylt jýsannyń jupar ıisin sezinesiń. Kartınanyń ón boıyndaǵy boıaý tústeri sýretshiniń tereń sezimine qurylǵan, ishki oıly parasatyn kórsetip turǵandaı. Osy oraıda sýretshiniń zamandasy Sahı Romanovtyń myna sózi eriksiz eske oralady: «Ábilhan Qasteev ómirdiń ózinen, «natýradan», bárinen ozdy. Natýra sýretshini tez ósiredi». Ábilhan aǵanyń 90 jyldyq mereıtoıy qarsańynda sýretshi úıinde bolǵan kezde Saqysh apamyz Ábekeńniń ómiriniń sońǵy kezindegi salǵan, omyraýy orden-medalǵa toly «Avtoportretin» kórsetip: «Sýretshiler «bul jaqsy týyndy eken» dep maqtady. Men ózim bul sýretti qaı kezde salǵanyn baıqamappyn», – dep asa bir qımastyqpen eske alyp edi (...bir tańǵalarlyǵy, osy sýret katalog kitaptarynda, baspa betterinde kórinbeı-aq keledi). Kórgenim men bilgenimniń bárin qoryta kele, sýretshi shyǵarmashylyǵy jaıynda mynan­daı oı túıdim: «Tabıǵı daryn men qajymas eńbek ómirdiń ózimen toǵysqanda ǵana has sýretker – shyǵarmashylyq adamy qalyptasady eken».

Aqan OIMAÝYTOV,

Qazaqstan Respýblıkasy Kórkemsýret akademııasynyń akademıgi.

Almaty oblysy, Panfılov aýdany.