Jylqyshynyń balasyna nemese jylqyshyǵa ómir attyń ústinen, jylqynyń qulaǵynan bastalady. «S.Seıfýllınniń «Taý ishinde» áni aıańshyl attyń júrisin eske salady» degenin bir emes, birneshe esti adamnan estigem. Qazirgi motosıkl mingen jylqyshylar túsinbeýi múmkin, negizi attyń ústi, onyń eleńdegen qulaǵy – nebir dúnıeniń kózin ashady. Júregi bar adamdy tabıǵı tepe-teńdikke (úılesim), esti arnaǵa túsirmeı qoımaıdy. Jol jorǵasy bar jelisti atqa taqymyń bir tıdi eken, tolqytyp ala jóneledi. Bálkim siz buryn olaı tolqyp ta kórmedińiz? Al eleńdegen qulaǵy aınaladaǵy ártúrli qubylysty ańdatqysh sezim núktesi sekildi... Muny áride tamyrynan tartyp jetkizýshi Asqar Súleımenov bolsa, beride aqyn Ǵalym Jaılybaıdyń óleńderinen ańǵaramyz.
О́leń tolqyp ala jóneledi nemese tolqytyp ákete barady. Kádimgi qazaq saharasynda Ardakúreń atqa taqymyń tıgendeı qalqyp ap ketesiń. Bir kezde aq shýaǵy saǵym esip buldyraǵan dalanyń tóbesinen boztorǵaı saırap, tuıaq astynan tysyrlap shóp sóıleıdi. Ana jerden boz qaraǵan maıysyp, myna jerden tobylǵy sheshek jarady nemese múlde kerisinshe sýret óredi kóz aldyńnan. О́ıtkeni japyraǵy jelge ushyp, jasyl shóbi men gúli tonalǵan qara taqyrǵa tap bol – meıli. Bastysy sen attyń ústinde jarty álemdi ıgerip kele jatasyń. Buǵan deıin «Ardakúreń», «Tobylǵyjarǵan», taǵy basqa óleń kitaptary «Aı tańbaly arǵymaqqa» jalǵasqan Ǵalym Jaılybaı jyrlarynyń bir qasıeti, ishinde osyndaı ǵalamattar júzip júredi. Kóktemde búrshik jara gúldep turǵan, jazda tolysyp, kókoraı shalǵynǵa aınalǵan, kúzde jasyly qaıtqanymen, nárin boıyna saqtap pisip jetilgen, qysta saqyldaǵan sary aıazdyń ózinde kúnmen shaǵylysyp, aspanmen tutasyp ketken qazaqtyń qońyr dalasynyń qasıeti. Jáne bul – aqyn óleńderiniń jalǵyz-aq qasıeti, búkil emes. Biraq osy jalǵyz-aq qasıetke búkil ulttyń bolmysy syıyp turǵan joq pa?! Ony árkim ózi baǵamdap alady. Biz attyń júrisi arqyly shet jaǵasyn ǵana ıisketip ótkendeı boldyq oqyrmanǵa. Al anyǵynda, Ǵalym Jaılybaıdyń «Aı tańbaly arǵymaq» kitabynyń bıyl Abaı atyndaǵy memlekettik syılyqty ıelenýi – qazaq qara óleńiniń jeńisi desek, artyq aıtqandyq emes. Etek-jeńi keń pishilgen, syrty qońyrqaı kóringenimen, ishi altyn erdiń qasyndaı nemese altyn-kúmiske baı daladaı qara óleńniń bul býynnan sońǵy taǵdyry ne bolaryn kim bilgen?..
Atalǵan kitap týraly bıyl kóp jazyldy. Aıtylyp ta baqty. Biz basynan bastap taǵy paraqtap shyqqanda basymyzdan keshirgen kúı álgindeı. Arqanyń alty aı qysynda minseń moıymaıtyn arda kúreń attyń júrisin shyǵaryp, jele-jortyp ketkendeı. Sóıte-sóıte qazaq dalasynyń bar qasıetin boıyńnan ótkeresiń. Kólikpen kezseń ondaı syıdan maqurym qalaryń anyq. Júre-júre Arqanyń bir qıyry Betpaqqa tirelesiń. Aqynnyń birneshe óleńine arqaý bolyp, qyr-syryna qanyqqan Betpaqdaladan tama jurtynyń kóshken izine, úıilgen adam bastaryna ushyrasqanda, ishiń ýdaı ashyp, kóz jasyńa erik beresiń. Qobyzdyń shanaǵynan kúı emes – ý, zar-zapyran tógiledi. «Tamakóshken» poemasy: «Dúnıe alaı-túleı, astań-kesteń, Bul qazaq san taǵdyrdy bastan keshken. Baıany joq ǵumyrda baıyz tappaı, astań-kesteń tirlikten qashqan, kóshken...», – dep bastalady. 1932 jyly ashtan qyryla bastaǵan, aman qalǵany jan saýǵalaı shubyra jónelgendegi kartına kóz aldyńa tura qalady. «Alys pa eń, Arqa menen Shý arasy, Qan ishken myń toǵyz júz otyz eki» dep náýbet kenetten bastalǵanda, shybyn janyń shyrqyrap qoıa beredi. «Tamakóshken» aqynnyń buǵan deıin jaryq kórgen «Qara oramal» poemasynyń jalǵasy sekildi. Eki shoqtyqty týyndy qazaq dalasyn qansyratyp ketken azaly tarıhtyń tutas kórinisin elestetedi.
«Aryp-ashqan el 1932 jyly qarashanyń 24 juldyzynda Áýlıeatany betke alyp bosty. Ashtyqtan, juttan qyrylǵan eldiń Shabaqty ózeniniń boıyna, Baıqadamǵa jetkeni 500-deı tútin ǵana. Al Sarysý ózeni boıynan ketken el eki jarym myńnan asa shańyraq bolatyn» delinedi. Poemany paraqtaǵanda osy qasiret pen azanyń saryny jyrdyń kúıi bolyp qulaqqa keledi. «Jyrdan ashtyqta qyrylǵan qazaqtyń qasiretti kóz jasy kóldeı bop tógilip, Sákenderdiń ózeginde ketken ókinish pen óksik kókirekti syzdatady. Yrshyǵan shýmaqtarynyń ár jolynan Saıdaly Sary Toqanyń muńdy saryny esedi» deıtini sondyqtan bolsa kerek Serik Aqsuńqarulynyń.
Adam ashyqqanda boıynan kúsh ketkeni bylaı tursyn, kisi tanýdan qalady. Esi aýysqannyń áreketin jasaı bastaıtynyn buryn da estigenbiz. Sondaı kórinister jyrda da kórinis taýyp otyrady. «Tamakóshkende» Aıman atty jesir áıeldiń jalǵyz uly Násir jolda aýyra bastaıdy. Ony baıqaǵan adamjegishke aınalǵan ash-aryqtar jesirdi tus-tusynan torýyldaıdy.
«Tatyǵany-aı sol kúni ǵalam kermek,
Endi qandaı bul Aıman amal kórmek?
...Bir qubyjyq taıandy túske qaraı –
Myna bala aýyrǵan, maǵan ber, – dep.
Sol bir kúndi atqan joq qarǵys áli,
Aıman sorly qapadan qan qusady.
...Ekeýiniń sońyna ilesip ap –
Adamjegish ash-aryq ańdysady.
Tula boıyn adamnyń túrshiktirip,
Sál aıaldap, sodan soń yrshyp turyp.
Jalǵyz uly Násirin Aıman sonda
Qarasýǵa batyrdy tunshyqtyryp.
Japalaqqa aıtady jar, quz ánin,
Jel estidi Ananyń tańǵy zaryn.
Sodan beri Aımannyń deregi joq –
Men de jyrǵa qospaımyn
arǵy jaǵyn...»
Qazaq dalasynda qoldan jasalǵan asharshylyqtyń azasyn jalǵyz-aq osy jesirdiń basyndaǵy halden tanýǵa bolady. Bul – poemanyń bir bólimi emes, bólimderiniń ishindegi qysqa ǵana úzindi. Biraq munyń ózi asharshylyq qasiretin ashyp turǵan tutas kartınanyń salmaǵynan habar berse kerek.
Ǵalym Jaılybaıdyń jalǵyz-aq óleńiniń jelisin taldap kezinde bir maqala jazyp shyqqanbyz. «Sút berińder» degen. Ol da osy Betpaqtyń bir ushyndaǵy oqıǵa. Anasynan kóz jazyp qalǵan bókenniń quralaıyn asyrap alǵan bala aqyn keıin ony qyrǵa qoıa beredi. Sońyn «Sút berińder, tiriler, bir-birińe, erinderiń kezerip ketpeý úshin» dep aıaqtaıdy. Qazaq ta sondaı halyq. Qasıetinen aıyrylyp qala jazdaǵan. Ony qaıtarý úshin osyndaı óleńder kerek.