Muhtar Omarhanuly sóziniń áýezi áýdem jerden kóńil baýraıdy. Áýdem jerden án jetkendeı. Sol ánniń sol ánniń syrly da muńdy sazy men nazy alaburtqan kúı keshtirgendeı. Joǵaltqanyńdy tapqandaı, tapqanyńdy tábárik etkendeı. Sarqa sóılegendeı, saýsaq basynan qan qashyp bozarǵansha jazǵandaı. Ol sońyra ıilmesteı, ıkemge kelmesteı, ıne ustaı almastaı. Bir ýaqta baryp qana qan júrgendeı, jan kirgendeı.
Tilimizde aýzynan jalyn atý, aýzynan jalyn shyǵý degen turaqty sóz tirkesi bar. Jaıpap, jaıqap sóıleýdi, ottylyqty, tipti keıde yryq bermes yzany, ymyraǵa kónbes yzbardy, batyrlyqty da bildirip turady. Mysaly, Maǵan Jumabaev ony «Batyr Baıanda» «Aýzynan jalyn shyqqan jas Janataı, naızany najaǵaıdaı oınatatyn» dep berse, Júsipbek Aımaýytulynyń «Qartqojasynan» «O kez Mekalaıdyń aýzynan jalyn shyǵyp turǵan shaǵy edi. Al bu kúnde Mekalaıdyń jalyny túgil, áýeli qabirin taba alar ma ekensiń», degen nusqasyn jolyqtyramyz. Birinen daýyly basylmaǵan jastyqtyń jalyn atqan kúshi kórinse, birinen dáýreni ótken, damyl tapqan, zamany qaıtqan, zary kúsheıgen kóńil aýanyn tabamyz.
Qusaly ishtiń órti syrtqa qalaı kóriner, neden biliner, ony «jalyn ata kúrsindi» dep sıpattarmyz. Zarly kúıdiń zapyran bolyp tógilgenin sezinermiz.
Muhtar Áýezovtiń «Abaı jolynan» osy kúıdiń san alýan sıpatyn tabamyz. Onda kisiniń zaryn kisiniń kúıine kóshirip beıneleıdi. Onda qaıǵy jalyn atady, sher jalyn atady, dert jalyn atady.
Áýeli Qodardyń jaıyn aıtaıyq. Jalǵyzyn jer baýyryna bólep salyp bergen soń Qodar dúnıesin qara bult basty. Jesir qalǵan Qamqanyń kóz jasy, qara basy shoshaıyp qalǵan Qodardyń arǵy tarıhy belgili. Sol kúıdi Áýezov: «Úıden shyǵyp, áldebir sózge, sypsyńǵa da aralaspaýshy edi. Sondyqtan alysty qoıyp, aǵaıyn ishinde de buny biletin jan az. О́zi de az ǵana Borsaqtan, Bókenshiden basqa jurtty tanymaıtyn. Sońǵy alty aı ishinde, barlyq jalyn atqan qaıǵysy – jalǵyz balasy Qutjan jaıy. Endigi úmit ne? Qulazyǵan qý ómirde tirek ne? Oılanǵanmen tapqan emes. Tappasyn bilgen soń, sońǵy kezde ony oılamaıtyn da», dep beredi.
Anasy aldynda kórgen túsinen alakóńil bolǵan soń, Abaıdyń Bójeı aýylyna baryp, habar alyp kelgen tusy: «Jigitter úıge kirgen kezde, osy úıge Aıǵyz da keldi. Ana júregi bir jamanatty sezgendeı buny asyqtyryp, osylaı jetektep kelgen. Kúndiz Abaıdyń Bójeı aýylyna ketkenin Aıǵyz biletin. Ol úıge kirisimen kóp bógelmeı, Abaıǵa qarap: – Ne kórdiń, ne bildiń, Abaıjan? Bildiń be álgi sorǵa týǵan beıbaq baýyryńnyń kúıin? dedi. Jalyn atyp turǵan sher úni».
Úshinshi epızod – Bójeıdiń ólimi. Bójeıdiń qazasyn estirtkende úı ishindegi kóptiń arasynan Áýezov úsh kisiniń ǵana kúıine nazar saldyrady: «Qunanbaı qatty surlanyp alyp, túrýli turǵan esikten alystaǵy kók adyrǵa qadalyp otyryp, ernin jybyrlatty da, baıaý ǵana bata qyldy. Zere jalyn atyp, zor kúıinishpen kúrsinip qoıyp, kesek-kesek jas yrshytty. Abaıdyń eki ókpesi aýzyna tyǵylǵandaı bop, tynysy bitip, júregi qatty soǵyp ketti».
Baıdalynyń jaıyn «Jylaǵanmen jaqsy Bójeı qaıta ma? Tiriler bolsa, kúńirengen dúnıe, tógilgen jas az ba? Ánekı, dedi. Tún aspanyn qaq jara shýlap, bozdap, zarlap jatqan qyz-qatyn, er-azamat jaqqa qol nusqady.
Jalyn atyp, ah uryp, kúrsinip alyp: – Esti jı, Baısal! Beldi bekem bý, túge! dep ózgelerge de ámir, buıryq sııaqty sóz tastap, – aqyl qosyńdar odan da! Habarshy jónelteıik. Qamǵa kiriseıik! – dedi» dep kórsetse, Bójeıdiń boıjetken qos qyzynyń kúıin munnan ańdaımyz: «Bular bar sózin anyq qyp, anda-sanda «ah» dep, jalyn atyp qoıyp, suńqyldap zarlap otyr. «Ákekem... jetkizbeı kettiń... armanda kettiń... zarmen kettiń, jetim beıbaq biz boldyq... pana kim?.. Nege ańyrattyń?» degen sııaqty jerlerge kelgende, barlyq úıdiń ishi qaıta egilip, tyıyla almaı, tunshyǵa jylasady. Abaıǵa da shyn jylaýdyń eń aýyr kezi osy boldy. Ol kóz jasyn tipti irke almaı qoıdy. Býyna jazdap, býlyǵa jylap otyr».
Jalyn atý tirkesi arqyly jan azasynyń jaıyn ańǵartý osy Qodardyń kúıi men Bójeıdiń qazasy ústinde ǵana qalyń boıaýda baıqalady. Odan keıin epopeıanyń óne boıynda Abaıdyń dert jeńgen Dárkembaıdyń kóńilin surap kelýi men Jambyldyń qabir basynda Abaıǵa arnap sóz aıtýynda ǵana qylań beredi. О́ńge «jalyn atý» mahabbat dúnıesine qaraı aýysady. Súıispenshilik ráýishinde, yntyzarlyq yńǵaıynda aıtylady.
«Kópten kózden shyqpaǵan kesek tamshy, ystyq jastar Abaıdyń kózinen kári dosy Dárkembaıdyń murnyna, oń jaq betine sap-salqyn tamshy bop qat-qat tamdy. – Qaıran qartym-aı!.. Qadirlim-aı! – dep Abaı, ózimen ózi sóıleskendeı kúrsinip, bir jalyn atty» jáne «Áýeli ah uryp, jalyn atty da, kózinen yrshyǵan ystyq jasyn úlken júzine aǵyzyp turdy. Sóıte tura, ol bundaǵy dos qazaqtyń, baýyrmal qazaqtyń atynan dál osy qabirdiń basynda, Abaıǵa arnaǵan sóz bastady. Bul sóz kóńil aıtqan, jaraly júrekti jubatqan, talaı adal, dos beıilden til qatqan sóz edi».
Sonymen qatar Qadyrbaıdyń Abaımen áńgimesinde «Sen aıtqandaı panasyz, aılasyz bolǵandyqtan týyp jatyr. Jalyn atqan kóptiń derti aıtqyzyp jatyr ǵoı! – dep Qadyrbaı, bir úlken túıin túıdi», Abaıdyń ońasha qalǵandaǵy oı keshý sátinde: «Bir úıde emes, kúńirengen kóp úılerdiń kókirek jarǵan óksigin estidi. Jetim balalar men jesir jar, jylaýlar, analar aıyrylý kúıiginen jalyn atady» jáne «Abaı osy az ǵana jumalar ishinde ózi keshken qaıǵy men óshken jandar jaıyn oılap, jalyn ata kúrsindi. El ýaıymy, er zary edi» kórinis beredi.
Al súıispenshilik sáýlesi túsken myna joldardan jalyn atýdyń jańa bir órnegin tabamyz: «Ol Abaı jazbaı aıyratyn shabyt shyraǵy tárizdi. Dármen qazir sondaı bir jalyn atyp turǵandaı», «Mynada sonshalyq jalyn atyp kep, yntyzardyń únimen: «Ańsadym ǵoı, zaryqtym ǵoı!» – dedi», «Sonysyna oraı, Abaıdyń da buǵan qazirgi sátte anyq asyq mastaı qarsy jalyn atyp, qyzyǵyp, súıip otyrǵanyn ańǵardy», «Qýantqan qyzyǵy mol, qyzý oty mol ystyq jaryn jan-tánimen jabysyp súıedi. Burynǵy ómirinde bundaı qyp sezbegen, alǵysy aralas súıý jalynyn, óz ishinen búgip, ásirese, aıqyn tabady», al Máken qyz ben Dármenniń ońasha sáti de ózgeshe bederlenedi: «Keıin ol da kezek jalyn atqandaı dirildegen ystyq erinderimen Dármenge ózi de ózgeshe boı jaza túsip, ystyq, názik jalynmen jabysty».