Táýelsiz Qazaqstannyń damýyndaǵy eń kúrdeli jyl artta qaldy. 2022 jyl quqyq tártibi áskerleri úshin mereıtoılyq jyl ǵana emes, el men Ulttyq ulan tarıhyndaǵy eń qıyn kezeń boldy. Osy turǵyda qańtar oqıǵasynan qandaı sabaq aldyq? Qandaı tujyrym jasadyq? Memleket basshysy qoıǵan mindetter aıasynda Ulttyq ulandy sandyq jáne sapalyq nyǵaıtý maqsatynda qandaı jumystar atqaryldy?
30 jyldaǵy tarıhı meje
30 jyl ishinde Ishki áskerlerdiń qalyptasýynan Ulttyq ulannyń qazirgi deńgeıine deıin jetý úshin birneshe kezeń artta qaldy. Áskerı qalashyqtardyń ınfraqurylymy jaqsardy, jańa áskerı bólimder qurylyp, kóptegen áleýmettik másele sheshimin tapty. Aýqymdy ózgerister tárbıe jumysynan tyldyq qamtamasyz etýge, jaýyngerlik qyzmet pen daıyndyqtan tehnıka men qarý-jaraqqa deıingi barlyq salany qamtydy. Qyzmettik-jaýyngerlik mindetter aıasy keńeıip, áskerlerdiń barlyq qajetti quqyqtyq negizi qalandy. Uıymdyq-shtattyq qurylymdardy utymdy ońtaılandyrý satylary ótti. Kadrlyq problemalar jáne áskerı bólimderdi materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý máseleleri sheshildi. Tórt óńirlik – «Ońtústik», «Ortalyq», «Batys», «Shyǵys» qolbasshylyqtary quryldy, tıisinshe tikeleı baǵynystaǵy áskerı bólimder de uıymdastyryldy.
2014 jyly Ishki ásker Ulttyq ulanǵa aınalyp, tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılar qaýpi týyndaýy kezinde áskerlerdiń is-qımyldaryn úılestirý jáne basqarý boıynsha jańa mindetter júkteldi. Al 2015 jylǵy 10 qańtarda «Ulttyq ulan týraly» zańnyń qabyldanýy memlekettik shekarany qorǵaý kezinde UQK Shekara qyzmetine járdem kórsetý jónindegi maqsatyn aıqyndap berdi. Qorǵanys mınıstrligimen birlesip, soǵys ýaqytynda eldiń aýmaqtyq qorǵanys júıesindegi jekelegen mindetter naqtylandy. Bul – áskerdi damytýdyń mańyzdy kezeńi. Quqyqtyq tártip áskerleri damýynyń 30 jylynda ótken kezeńin qysqasha osylaısha sıpattaýǵa bolady.
Alaıda 2022 jyl halqymyzdyń búkil ómir saltyn ózgertken «Qasiretti qańtarmen» este qaldy. Syn saǵatynda el egemendigine qaýip tóndi. Qańtar qyrǵyny barlyq memlekettik organdar men qoǵamdyq ınstıtýttar, sonyń ishinde Ulttyq ulan úshin de úlken synaq boldy.
Parlamenttiń birlesken otyrysynda Prezıdent – Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Qasym-Jomart Toqaev qańtardaǵy qaıǵyly oqıǵa týraly aıta kelip, Ulttyq ulan jeke quramynyń is-áreketterin de joǵary baǵalady. Alaıda eń ókinishtisi – biz eki sarbazdan, qatardaǵy Madııar Qaısarov pen Aıbat Amanovtan aıyryldyq. Jaýjúrek jaýyngerlerdiń esimderi «Ońtústik» óńirlik qolbasshylyǵy 5514 jáne 5547 áskerı bólimderiniń tizimine engizildi. Qos sarbazdyń esimi men erligi júregimizde máńgi qalady.
Qańtar qasiretiniń qatal sabaǵy
Qańtar qasireti osal tusymyzdy da aıqyndap berdi. Ásirese daǵdarys jaǵdaıynda jeke quramnyń is-áreketterin jetildirýde, basqa kúshtik qurylymdarymen ózara árekettesýde, sondaı-aq áskerlerdiń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýy taıǵa tańba basqandaı kórindi. Jeke qurammen tárbıe jáne ıdeologııalyq jumysty kúsheıtý, olardyń jaýyngerlik rýhyn nyǵaıtý máseleleri de aldyńǵy qatarǵa shyqty. Sondyqtan el Úkimeti men Ishki ister mınıstri alǵa qoıǵan mindetter aıasynda Ulttyq ulandy damytýdyń 2022-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary bekitilip, arnaıy jáne jedel maqsattaǵy jańa bólimsheler quryla bastady. Sondaı-aq qoldanystaǵy qurylymdardy nyǵaıtýdy da qolǵa aldyq.
Bul bólimsheler ár óńirde tıisti ınfraqurylym, kólik jáne materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etiledi. Biz olardy qajetti sanǵa jetkizýdi josparlap otyrmyz. Áskerı kóliktik jáne armııalyq avıasııany damytý, avtobronetank tehnıkasynyń zamanaýı úlgilerimen jaraqtandyrý, avıasııalyq bazany qalyptastyrý jónindegi is-sharalar iske asyrylyp keledi.
Ulttyq ulannyń Áskerı ınstıtýtyna akademııa mártebesin berý jáne magıstratýra baǵdarlamasy boıynsha ofıserlerdi joǵary oqý ornynan keıingi daıarlaý úshin fakýltet ashý – ótken jyldaǵy mańyzdy oqıǵanyń biri.
Almaty, Aqtóbe, Túrkistan, Jezqazǵan, Pavlodar, Qostanaı qalalarynda qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi mindetterdi sheshýge qabiletti bólimshelerdi qalyptastyrý da áskerılerdiń jaýyngerlik ázirligin qoldaýǵa baǵyttalyp otyr. О́tken jyly polkter bazasynda Astana, Almaty, Aqtóbe qalalarynda quramalar jasaqtalyp, Pavlodardaǵy jedel maqsattaǵy batalon polk bolyp qaıta quryldy. Jedel maqsattaǵy áskerı bólimderdi jasaqtaý bıyl da jalǵasady.
Akademııanyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn, Almaty oblysyndaǵy jaýyngerlik jáne ádistemelik daıarlaý ortalyǵyn, Túrkistan oblysyndaǵy taýly oqý ortalyǵyn jáne Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy daǵdarysqa qarsy oqý ortalyǵyn daıarlaýdyń jáne jetildirýdiń jańa baǵdarlamalary engiziledi. Jetildirý maqsatynda biz Qarakemer kentindegi oqý quramasyn áskerı kolledjge aınaldyrýdy josparlap otyrmyz. Bul, eń aldymen, áskerı qyzmettiń bedelin arttyrý úshin jasalady, osylaı áskerde mamandyq alǵan sarbaz azamattyq sektorda suranysqa ıe bolady.
Budan basqa, áskerı qyzmetshilerdiń moraldyq rýhyn nyǵaıtý, jeke qurammen tárbıe jáne ıdeologııalyq jumysty kúsheıtý boıynsha úlken jumys júrgizilip keledi. Jaýyngerlerdi destrýktıvti kúshter tarapynan jaǵymsyz aqparattyq-psıhologııalyq áserden qorǵaýǵa jáne qarsy nasıhat júrgizýge múmkindik beretin áskerı-saıası jumystyń jańa tujyrymdamasy qabyldandy.
Kúrdeli meteojaǵdaılar kezinde Ulttyq ulan bólimsheleri ózara is-qımyl jasaıtyn organdarmen birlesip Mańǵystaý oblysynyń Jańaózen qalasynda sý basý jaǵdaıynda, Aqmola oblysynyń Qyzylsýat kentinde jolaýshylar men tehnıkany qar qursaýynan evakýasııalaý kezinde avarııalyq-qutqarý is-sharalaryna belsendi qatysty. «Ortalyq» óńirlik qolbasshylyǵyna qarasty 5510, 6697 áskerı bólimderiniń jeke quramy Qostanaı oblysy Áýlıekól aýdanynyń aýmaǵynda órt oshaqtarynyń zardaptaryn joıýǵa TJ qyzmetkerlerimen birge qatysyp, barlyǵy 400 áskerı qyzmetshi tartyldy. Al qazan aıynyń basynda 5518 áskerı bóliminiń jeke quramy Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Serebrıansk, Jańa Sogra kentterinde órt bolǵan kezde halyqqa kómek qolyn sozdy.
Ár sannyń artynda úılesimdi jumys tur
О́tken jyly ulandyqtar 784 qoǵamdyq-saıası jáne basqa da buqaralyq is-sharany qamtamasyz etýge qatysyp, daǵdarys jáne tótenshe jaǵdaı kezinde 164 mindetti atqarǵan. Áskerı jasaqtar 29 myńǵa jýyq quqyq buzýshyny ustap, ishki ister organdaryna jetkizdi. Sondaı-aq qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerin kúzetý jónindegi qaraýyldar sottalǵandardyń ishki tyıym salynǵan aımaqqa kirýiniń 3 deregin anyqtap, tyıym salynǵan aımaqtarǵa zańsyz zattardy laqtyrýǵa tyrysqan 153 adamnyń áreketine tosqaýyl qoıdy. Osylaısha, 111 adam ustaldy, tyıym salynǵan zattardy kólikti ótkizý jónindegi BО́P arqyly tasymaldaýdyń 25 jaǵdaıy tilkeldi.
QAJ mekemelerin kúzetý, aıdaýyldaý jónindegi qaraýyldar men sottalǵandardy baqylaý jáne qadaǵalaý jónindegi baqylaýshylar áskerı jasaqtar quramynda esirtki bar 1 kg jýyq zat, quramynda spırti bar 37,4 l suıyqtyq, 1622 uıaly telefon, 915 sım-karta, 1 mln teńgeden astam aqsha, 634 shanshý-kesý zatyn tárkiledi. Qaraýyldar aıdaýyldaý boıynsha 3 868 mindet oryndap, olar 55 myńǵa jýyq sottalǵan men qamaýda otyrǵan adamdy tasymaldady.
Qyzmettik ıtterdi qoldana otyryp, qylmys jasaý belgileri bar 47 quqyq buzýshy ustaldy, 10,27 kg esirtki zaty, 2 mln teńgeden astam somaǵa urlanǵan múlik, 3 atys qarýy, 3 travmatıkalyq, 3 sýyq qarý, 10 granata, 35 oq-dári tabylyp, tárkilendi.
Jaýyngerlik mindetterin oryndaýdan bólek jeke quram jyl boıy 119 birlesken oqý-jattyǵýǵa qatysty. Onyń ishinde 8 respýblıkalyq, «Qazqutqarý-2022», «Beket-2022», «Alań-2022» jedel-taktıkalyq oqý-jattyǵýlarynda jáne terrorǵa qarsy arnaıy jedel josparlary boıynsha – 36, sondaı-aq IIM-niń arnaıy jedel josparlaryna sáıkes ózara is-qımyl jasaıtyn organdarmen birlese ótkizilgen 40 jedel-taktıkalyq oqý-jattyǵýlaryn aıtyp ótse bolady. Bul sandardyń artynda Ulttyq ulannyń barlyq qyzmetiniń úılesimdi jumysy, qylmysqa qarsy kúreste aldyńǵy shepte júrgen áskerı qyzmetshilerdiń orasan zor eńbeginiń nátıjesi.
О́tken jyly ǵana zańdylyq pen quqyqtyq tártipti qamtamasyz etý kezinde kórsetken batyldyǵy men janqııarlyǵy úshin Ulttyq ulannyń 21 áskerı qyzmetshisi memleket tarapynan marapattaldy. О́kinishtisi, onyń 3-eýi qaıtys bolǵannan keıin marqumnyń otbasyna tapsyryldy. Jalpy, osy 30 jyl ishinde Ulttyq ulannyń 250-den astam áskerı qyzmetshisi, onyń 27-si qaıtys bolǵannan keıin nagradtalǵan.
Jaýyngerlik daıyndyq asa mańyzdy
Syrtqy destrýktıvti áserdiń ósýi, ishki qaýipsizdiktiń qazirgi qaýipteri, qańtar oqıǵasy men pandemııa Ulttyq ulannan tyńǵylyqty jaýyngerlik daıyndyqty, biliktilik pen kásibılikti talap etti. Sondyqtan biz árqashan syn-qaterlerge daıyn bolýymyz kerek. Osyǵan oraı áskerlerdiń jaýyngerlik áleýetin arttyrý maqsatynda «Búrkit» arnaıy maqsattaǵy, jedel maqsattaǵy bólimshelerdiń uıymdyq-shtattyq qurylymyn jetildirý kesheni ótkizildi.
Áskerı-kóliktik jáne armııalyq avıasııany damytý, avtobronetank tehnıkasynyń zamanaýı úlgilerimen jaraqtandyrý, avıasııalyq bazany qalyptastyrý jónindegi is-sharalar da iske asyrylýda. Avıasııalyq bólimshelerde qarapaıym jáne kúrdeli meteorologııalyq jaǵdaılarda qyzmettik-jaýyngerlik mindetterdi sheshýge qabiletti ushaqtardyń ártúrli túrleri bar. Avıatehnıkany sapaly paıdalaný jáne avıasııalyq personaldy daıarlaý úshin Astana áýejaıynda avıabaza ınfraqurylymynyń qurylysy aıaqtaldy.
Odan basqa Y-8 ushaqtary men Mı-171 tikushaqtary sııaqty avıasııalyq tehnıkanyń jańa úlgileri kezeń-kezeńimen qarýlanýǵa engiziledi, bul qoǵamdyq qaýipsizdiktiń barlyq syn-qaterleri men qaterlerine jedel den qoıýǵa múmkindik beredi. Bul sharalardy iske asyrý qysqa merzimde eldiń kez kelgen óńirinde arnaıy operasııalardy júrgizý úshin kúshter men quraldardy tıimdi basqarýdy jáne ýaqtyly arttyrýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
О́tken jyly bizdiń bólimsheler 9 halyqaralyq, onyń ishinde «Kobalt-2022» taktıkalyq-arnaıy jáne «О́zara is-qımyl-2022» komandalyq-shtabtyq oqý-jattyǵýlaryna qatysyp, joǵary jaýyngerlik daǵdy men kásibılikti kórsetti. Sonymen qatar ShYU jelisi boıynsha arnaıy bólimshelerimiz terrorızmge qarsy birlesken oqý-jattyǵýlarǵa belsendi qatysady.
«Búrkit» arnaıy maqsattaǵy bólimsheleri – Ulttyq ulannyń elıtasy. Bul eldegi jaýyngerlik tapsyrmalardy óz betinshe oryndaı alatyn úsh arnaıy jasaqtyń biri. Olardyń basty mindeti – joǵary qaýip tóndiretin jáne memlekettiń negizgi múddelerine, azamattardyń ómiri men densaýlyǵyna qaýip tóndiretin quqyq buzýshylyqtarǵa den qoıý. Arnaıy kúshterdiń jaýyngerleri kúres pen atýdyń barlyq negizine ıe jáne olarǵa úlken moraldyq-psıhologııalyq júkteme júkteledi.
О́tken jyly áskerı bólimder men arnaıy maqsattaǵy bólimsheler 4387 túrli qyzmettik-jaýyngerlik mindetti, onyń ishinde jedel-izdestirý qyzmetin júzege asyratyn organdarǵa járdem kórsetý boıynsha 725 mindetti oryndady. 139 ret qarsy qaraýyldardyń qaýipsizdigi qamtamasyz etildi.
Ishki ister mınıstrliginiń basshylyǵy men Ulttyq ulannyń Bas qolbasshylyǵy «Búrkit» bólimsheleriniń jeke quramyn daıarlaýǵa erekshe kóńil bóledi. Kúreń beret – quqyqtyq tártip áskerleriniń arnaıy maqsattaǵy bólimshesiniń sımvoly. Ony tek biliktilik synaqtarynan sátti ótip, óziniń kásibı, fızıkalyq jáne moraldyq qasıetterimen osy quqyqty dáleldeı alǵan áskerı qyzmetshiler ǵana kıe alady.
Arnaıy maqsattaǵy bólimshelerde tek kelisimshart boıynsha áskerı qyzmetshiler men ofıserler qyzmet atqarady jáne olar úshin jaýyngerlik daıarlyqtyń arnaıy baǵdarlamasy ázirlendi. О́ıtkeni olardyń qyzmeti óte qaýipti. Ishki ister organdarymen birlesip, olar kún saıyn qylmystardy ashýǵa, asa qaýipti qylmyskerlerdi ustaýǵa, arnaıy operasııalarǵa qatysady.
Tarıh bolashaq Otan qorǵaýshylardy erte jastan daıyndaý kerektigin talaı ret kórsetti. Ulttyq ulanda «Jas búrkit» áskerı-patrıottyq qozǵalysy jumys isteıdi. Búginde óńirlerde qamqorlyqqa alynǵan 61 áskerı-patrıottyq synyp jáne 7 «Jas búrkit» sporttyq áskerı-patrıottyq klýb tabysty jumys istep keledi.
О́tken jyly arnaıy maqsattaǵy bólimsheler týraly «Búrkit» kórkem fılmi túsirildi. Bul – Ulttyq ulannyń bastamasymen túsirilgen úshinshi fılm. Memleket basshysynyń áskerge shaqyrý jáne áskerge deıingi jastarmen jumysty kúsheıtý, olardy patrıotızm rýhynda tárbıeleý týraly tapsyrmasyn iske asyrý maqsatynda túsirilgen fılmniń keń ekranǵa shyǵýy osy jyldyń kókteminde josparlanǵan.
Árıne, áskerı qyzmettiń bir jylynda jas sarbazdy tárbıeleý, áskerı isti úıretý jáne fızıkalyq turǵydan ony qataıtý ońaı sharýa emes. Áskerde jas jaýyngerler qyzmettiń birinshi kúninen bastap olardy ulandyq ortaǵa beıimdeýge jáne áskerı isti osy tásilmen oqytýǵa baǵyttalǵan tárbıe jáne uıymdastyrý is-sharalary keshendi túrde ótkiziledi. Jalpy, áskerı qyzmetshilerdiń moraldyq-psıhologııalyq jaǵdaıy búgingi kúni barlyq qyzmettik-jaýyngerlik mindetterdi oryndaýǵa múmkindik beredi. Buǵan qańtar oqıǵalary dálel. Syn sátte jaraqat alǵan áskerı qyzmetshilerdiń jaýyngerlik shepterge qaıta oralýǵa tyrysqany moraldyq-psıhologııalyq daıyndyqtyń joǵary deńgeıin kórsetedi.
Áskerı qyzmetshilerimiz kúndelikti qyzmet atqarý kezinde batyldyq, qyraǵylyq tanytyp, túrli jaǵdaılarda azamattarǵa kómektesip, janqııarlyq erlik úlgisin kórsetip júr. Al kásibı mereke kúni Ulttyq ulannyń barlyq jeke quramyn, olardyń otbasy múshelerin, ardagerleri men qyzmetshilerin quttyqtap, qajyrly qyzmetterine tolaıym tabys tileımin.
Erkin BOTAQANOV,
Ishki ister mınıstriniń orynbasary – Ulttyq ulannyń bas qolbasshysy,
general-maıor