Majarstannan hat

Sonaý Majar elindegi Aısha apamyzben tanystyǵymyzǵa qyzylordalyq Ǵalym Baımanov aǵamyz sebepker boldy. Kezinde Syr munaıyna túren salǵan Salamatov sarbazdarynyń birinen sanalatyn Ǵalekeń rýhanııatqa da bir taban jaqyn júretin azamat. Ol qazaq pen majardyń tamyrlas, taǵdyrlas el ekendigin dáleldegen Ishtvan Qońyrdyń jubaıy Aısha apaıdyń qazaq poezııasynyń padıshasy Farıza Ońǵarsynova jaıly jazǵan esteligin tapsyryp, avtordyń elektrondy poshtasyn qosa berdi. Alystaǵy Majar elimen hat-habar alysý úshin, ǵalamtorǵa sharladyq ta kettik... Ǵalamtordaǵy mekenjaıyn qınalmaı tapqanymyzben apaıdyń ózin «ustaý» qıyn boldy. Ishtvan Qońyrmen bas qosyp, 30 jyldan astam Majar jerin meken etip kele jatqan Ońaısha Maqsymqyzy kezinde ELTE ýnıversıtetiniń Ishki Azııa bóliminde stýdentterge dáris oqypty. Qazir zeınetke shyqsa da syrtqy ister mınıstrliginiń uıymdastyrýymen depýtattar úıinde qazaq tilinen sabaq berip júr eken. Vengrııadaǵy saıası jumystardyń bel ortasynan tabylatyn apaımen ǵalamtor arqyly qoly qalt etkende suhbat quryp úlgerdik. – Armysyz, Aı-apa! Bıyl qazaq pen majardyń arasyndaǵy altyn kópir bolǵan Qońyr aǵanyń týǵanyna 70 jyl tolyp otyr. Jalpy, Dýnaı men Uly dala arasyndaǵy baılanys qalaı ornap edi? – Aınalaıynym-aý, eń aldymen meni izdep, habarlasyp jatqandaryńa rahmet. Neshe jyl syrtta júrsem de elden habar úzgen emespin. Tórkin jurtyma jyl aralatyp bolsa da baryp turýǵa tyrysamyn. Elimniń jaqsylyǵyna syrttaı marqaıyp otyramyn. Bıyl Qońyr aǵalaryń tiri bolǵanda 70 jasqa tolar edi. Biraq amal ne... Qamshy sabyndaı qysqa ǵana ǵumyrynda túrkitaný salasynda tereń iz qaldyrǵan onyń eńbegin Elbasy men qalyń qazaǵy umytpaı, esimin ulyqtap keledi. Kóńilge sol medet. Kishkentaıynan-aq áke-sheshesi Qońyr­ǵa: «Sen – qypshaqsyń, atamekeniń – qyp­shaq dalasy» degendi jıi aıtyp otyrady eken. On eki jasynan ózi turatyn Qarsaq qalasyna Keńes áskeriniń quramynda kel­gen qazaq jigitterinen til úırengen Qońyr eseıe kele túrki tilderin zertteýge den qoıyp­ty. Keıinnen baıyrǵy babalar topy­ra­ǵyna bet burýyna atajurtqa jete almaı ketken ákesiniń armany sebep bolsa kerek. Jalpy sonaý VIII ǵasyrda Qotan han salǵan izdi zertteýshiler Qońyrǵa deıin de bolǵan ǵoı. Eki el arasyndaǵy týystyq baılanys jaıly eń alǵash HIH ǵasyrdyń ortasynda jazyla bastaǵan. Qońyrǵa qazaq eli azamattarynyń kómegi kóp boldy. Ábish Kekilbaev, Oljas Súleımenov, Aqseleý Seıdimbekov, Asan­áli Áshimovter Qońyrdy týǵan baýyryn­daı qushaq jaıa qarsy aldy. Ábdýáli Qaı­dar, Rábıǵa Syzdyq, Bolat Kómekov, Baızaq Qojabekov, Kóbeı Qusaıynov bastaǵan tilshi-ǵalym­dar aǵańnyń tilekshileri boldy desem artyq emes. Marqum О́zbekáli Jánibekov aǵamyz da Majarstanǵa kelse, bizdiń úıge toqtaıtyn. Ekeýiniń qazaqtyń mádenıe­ti, túrki jurtynyń keleshegi týraly áńgi­me­le­ri tańǵa taýsylmaı jalǵasyp jatatyn edi. Qońyrdy qazaqqa etene etken taǵy bir jan – ózimniń Farıza apam. Batys óńirinde týǵanyna oraı apam degenim bolmasa, Farıza qazaqqa ortaq tulǵa edi ǵoı. Farıza apam dúnıeden ótti degen qaraly habardy estip, júregim syzdap, del-sal kúıge tústim. Amalsyzdan eki kózge erik berdim. Qońyrym qaıtys bolyp, qaıǵy jutyp otyrǵanymda Farıza apam qasymnan tabylǵan edi. Qazaqtyń eski dástúrine salyp, óleńmen kóńil aıtyp, jurttyń bárin jylatqan sol joly. Sol eki paraq qaǵazdy sońǵy kezdesýde ózine kórsetkenimde: «Bul óleńdi saqtaǵanyń jaqsy bolǵan eken», – dep qýanyp qaldy. Qońyrdyń Keńsaıǵa, batyr Baýyrjan Momyshulynyń janyna jerlenýi de Farızanyń arqasy edi. – Jalpy Vengrııada Ishtvan Qo­ńyrdy ulyqtaıtyn qandaı sharalar atqa­rylyp jatyr? Tórkin jurtyńyz Qa­zaqstanda ataqty túrkolog esimin jań­ǵyrtatyn qandaı jańalyqtar bar? – El azamattary Qońyr salǵan joldy jalǵastyryp keledi. Qazir Qazaqstanmen baılanys ornatý Majarstan (Vengrııa) úshin mádenı, saıası jáne áleýmettik-ekono­mıkalyq jaǵynan eń mańyzdy iske aınalyp otyr. Tórkin jurtymda da túbi bir túrkiniń túgeldigin ańsap ótken Qońyrǵa degen qurmet erekshe. Ǵalym esimin ıelengen Almatydaǵy №154 mektepte balalar jyl saıyn tanymdyq konferensııalar uıymdastyryp, jyl saıyn sharalar ótkizip turady. Oqý ornynyń burynǵy dırektory Ernar Másálim, qazirgi basshysy Qalamqas Almasbaevalar osyndaı sharalar arqyly eki el arasyndaǵy mádenı baılanysty tereńdetýge kúsh salyp júr. Jaqynda ǵana Majar parlamentiniń spıkeri Laslo Kóver bastaǵan resmı top Qońyrdyń basyna taǵzym etip, osy mektepte bolyp qaıtypty. Olardyń bilim oshaǵyndaǵy mýzeıdiń jumysy jaıly jaqsy pikirlerin estip, azamatyn ardaqtaı biletin elim úshin marqaıyp qaldym. Bulardan bólek Atyraý qalasynda Qońyr atynda Rýslan inimiz bastaǵan «Qazaq tili» qoǵamy bar. Olar da jyl saıyn ǵalym isin jańǵyrtatyn jaqsy sharalar ótkizip keledi. Qurylǵanyna 18 jyl tolǵan qoǵam jaqynda Qońyrdyń 70 jyldyǵyn atap ótti. Bul elde qazaq-majar baılanysyna qatysty ótetin sharalarda Qońyr aty atalmaı qalǵan emes. Bıyl da 70 jyldyqqa baılanysty Majarstan (Vengrııa) syrtqy ister mınıstrligi, Qazaqstan elshiliginiń azamattary, ózimiz turatyn 11 aýdan ákimshiligi ókilderi birlesip, mazmundy shara ótkizdi. – Qońyr aǵanyń jolyn jalǵaǵan kimderdi aıryqsha atar edińiz? – Shúkir, Qońyr salǵan jol jalǵasyp keledi. Ásirese, tynbaı izdenip júrgen jas ǵalym Dáýit Qara Shomfaıdy atap ótkim keledi. Baqsylyq, aýyzeki ádebıet taqyrybynda birtalaı maqala jazǵan ol qazaq tilin tolyq meńgerip alyp, Qazaqstanda zertteý jumystaryn júrgizýde. Sonymen qatar, mádenı baılanysty nyǵaıtý baǵytyndaǵy jumystardyń bel ortasynan tabylyp júr. Osydan onshaqty jyl buryn Benko Mıhaıdyń «Torǵaı madıarlary» dep atalatyn monografııasy jaryq kórdi. Ol osy baǵytta talmaı izdenip kele jatqan zertteýshiniń biri. Sonymen qatar, antropolog Bıro Andrashtyń da eńbegin ataı ketken jón. Ol qazaq ǵalymdarymen birlesip, Torǵaı óńirindegi madııar rýynan taraǵandardan genetıkalyq saraptama alý arqyly antropologııalyq zertteý jumystaryn júrgizdi. Osynyń negizinde, qazaq pen majardyń bir týǵan ul ekendigi ǵylymı turǵyda dáleldendi. Munyń bári Qońyrdyń ózi ketkenmen isiniń máńgi ólmeıtindigin dáleldep tur. – Uldaryńyzdyń áke jolyn qýar oıy joq pa? – Alla taǵala Qońyr ekeýmizge Atlan esimdi ul berdi. Qazir ol Oksford ýnıver­sıtetiniń Býdapeshttegi fılıalynda halyq­aralyq baılanys jáne bıznes baǵyty boıynsha bilim alyp jatyr. Esimin «Attan!» dep jaýǵa shapqan baba uranynyń negizinde ákesi qoıǵan. Keıinirek bolmasa qazirshe túrkologııamen aınalysa qoıatyn oıy joq. – Áńgimeńizge rahmet, Aı-apa. Baýyr­las eldiń baılanysyn nyǵaıtý­daǵy eńbegińiz jemisti bolsyn. – Saǵan da rahmet, aınalaıyn. Elge sálem aıt! Áńgimelesken Murat JETPISBAEV, QYZYLORDA.