XVIII-XIX ǵasyrlarda ómir súrgen qazaq aqyndary men ánshi-kompozıtorlarynyń bir ókili – Sary Bataquly. El aýzynda Bataqtyń Sarysy dep atalyp ketken ol – aqyn, ánshi-kompozıtor ǵana emes, batyr, kúresker tulǵa.
Ataqty Ahmet Jubanovtyń jazyp qaldyrǵan deregine qaraǵanda, Sary Bataquly shamamen aıtqanda 1863 jyly Aqtóbe oblysy Shalqar aýdanyndaǵy Taldyqum degen jerde týǵan. Kishi júz Shektiniń ishindegi Tileý atasynan taraıdy. Ol Sibirge aıdalyp bara jatqanda 1894-1895 jyldar shamasynda Jamanqalanyń (Orsk) mańynda orys jasaýyldarynyń qolynan qaza tabady. Tarqata aıtsaq, aqyn jalaly bolyp aıdalyp bara jatqanda jolda qaljyrap, aýrý meńdep júre almaı qalady. Jendetter onyń bul haline qaramaı, «qashaıyn degende atyp tastadyq» dep qaǵaz toltyryp, aqyndy sotsyz oqqa baılaı salady. Osylaısha, Sarynyń bul tirshiliktegi tuz-dámi nebári otyzdyń o jaq, bu jaǵynda taýsylady.
Sary Bataqulynyń shyǵarmalary óziniń ómirinen barynsha maǵlumat beredi. Onyń óleńderinen rýhtyń lebi esedi, ójettiktiń, órliktiń úni estiledi. Uly dalanyń basy noqtaǵa syımaǵan erkin, batyr ulynyń jaýy da az bolmaǵan. Úlken kúsh ıesi ári «ot aýyzdy, oraq tildi» aqyn, kómeıinen shyqqan óleńin eline óz ánimen jetkizer san qyrly jigittiń basyndaǵy baǵyn qyzǵanar qyzylkóz pendeler alystan emes, óz tóńireginen ońaı tabylady. Qyzǵanyshtyń qyzyl ıti ishin tyrnalap azaptanǵan pendeler bul dertine sebepkerdi súrindirýge, múmkindik bolsa, tipti kózin qurtýǵa daıar júredi emes pe?
«Balasy men Bataqtyń atym – Sary» degen óleńinde (Sary bul óleńin ánge qosyp aıtqan):
«Basynda Baqsykóldiń Esenaman
Taıaqtan ólip ketti sálińgirdeı.
Aǵanyń kegin qýyp joqtaımyn dep,
Jalanyń japty Sholan bárin birdeı», deıdi aqyn. Sarynyń ózi aıtyp turǵandaı, qatar otyrǵan shaǵyn, atalas eki rý – eki aýyl arasynda daý shyǵyp, sodan arada tóbeles bolyp kisi óledi. Bul ólimge burynnan Saryǵa tisin qaırap júrgender aqyndy kináli sanap, joǵaryǵa aryz jóneltedi. Al óziniń jazyqsyz ekenine senimdi Sary aýylynda erkin júre beredi. Sóıtip júrgende orys jasaýyldary kelip ustap, Yrǵyzdyń (Jarmola) túrmesine qamaıdy. Mine, osylaısha, aqynnyń qýǵyn-súrgindegi ómiri bastalady. Tómendegi óleńdi osy Yrǵyz túrmesinde shyǵaryp, ony ánge qosyp aıtqan.
«...Jatyrmyz Jarmolanyń
qalasynda,
Sálem aıt bizdiń qazaq balasyna.
Aqyryn, Alla óziń jetkermeseń,
Qaldyq qoı kisi óliminiń jazasyna»,
degen aqyn túrmedegi kórgen qıynshylyǵynan góri jazyqsyz qamalǵanyna kúıinip, Alladan medet tileıdi.
Jarmola túrmesinen ebin taýyp qashyp shyqqan Sary Besqalany (Qońyrat, Shymbaı, Tórtkól, Úrgenish, Horezm) betke alady. Jolǵa shyǵarda aqyn óziniń júrek qalaýy, biraq ózgege aıttyryp qoıǵan Qosan arýǵa jolyǵyp attanady. Osy tusty aqyn bylaı dep jyrlaǵan:
«Beripti Qosan bizge maqpal qolǵap,
Men kettim Besqalaǵa basym qorǵap.
Qyz Qosan men kelgenshe úıden shyqpa,
Tórtqara alyp ketpeıd seni zorlap», dep súıgenimen qımaı qoshtasady.
Elinen eriksiz aýǵan aqynǵa serik bolyp tek astyndaǵy sáıgúligi ǵana qalady. Epostyq jyrlardaǵy batyrlardaı tulparyna senim artqan Sary bylaı tolǵaıdy:
«Tarlan at, bas-aıaǵyń urynbaı-aq,
Salbyrar tóbe shashyń tulymdaı-aq.
Jem berip saýyryńdy tursam sıpap,
Albarda turýshy ediń qulyndaı-aq.
Minýge sen tulpardy árkim qumar,
Baılardyń álpeshtegen ulyndaı-aq,
Ári atym, ári dosym meniń Tarlan,
Qaıteıin óleń qylmaı,
sózimdi aıap...»,
deıdi. Tarlanymen Besqala asyp, ol jaqta eki-úsh jyldaı júrip, daý eskirdi, aýyl-aımaq arasy tatýlasty degendi estip eline senip kelgen aqynǵa tynysh ómir buıyra qoımaıdy. Basynda aǵaıyndyq kórsetkendeı bolǵan Myrzaǵul men Sholan oǵan patshanyń áıeli ul týypty, soǵan oraı raqymshylyq jarııalanypty, seni keshiredi dep Orynborǵa baryp, general-gýbernatordan keshirim suraýǵa jiberedi. Ańǵal aqyn Orynborǵa barǵanda ustalady, biraq odan da biraz ótken soń qashyp shyǵady da eline kelip, sodan Tabyn jurtyna asady. Alaıda sońynan ańdyǵan jaý taǵy da ustap alady da, endi qashpastaı etip, aıaq-qolyna kisen salyp, aıdap áketedi. Odan arǵy taǵdyryn joǵaryda aıttyq.
«...Kúz bolsa, qus qaıtady jaılaýyna,
Dushpannyń bizder tústik baılaýyna.
Artymda izdeıtuǵyn kisi joq bop,
Sibirdiń kettim qapy aıdaýynda.
Ishinde kóp tutqynnyń Sary júred,
Talaı jyl jaıaýlyqpen dáýren súred.
Biz shyqtyq aldy tuman alys jolǵa,
Qaıdan dám buıyraryn Qudaı biled», dep aldaǵy taǵdyryna kúmánmen qaraǵan, súıgenine qosyla almaı toryqqan, eliniń basyna tóngen qasiret bultyn júregimen sezingen aqyn, ánshi, kompozıtor osylaısha jan jarasyna óleńin dárý etip, buıyǵy syryn ishine búgip kete barady...
«Basy edi Ulyqumnyń Qarasholaq,
Aıaǵy kórinedi Qaratamaq.
Sýattan myń jylqy ishken aıdyn
kóldeı,
Ortada otyrýshy edi Tileý-Qabaq.
Qasqajol, Qaratamaq, Qozybulaq,
Aldymda Qojasaıy jatyr sulap.
Basyna Esenshaǵyl shaýyp shyqsań,
Kóriner eles-eles Qoıanqulaq»,
deıdi qaıran aqyn «Tileý-Qabaq» degen óleń-áninde. Sóz saptaýyn qarańyzshy, tógilip tur.
Sarynyń óleńderinen bólek, «Qyz Qosan», «Tileý-Qabaq», «Darıǵa», «Árıdaý», «Dúnıe», «Sarynyń Sibirge aıdalyp bara jatqandaǵy áni», «Týǵan el» sekildi adamnyń jan dúnıesin tolqytyp, qııalyn sharyqtatar ánderi bar. Bul týyndylary turǵanda Sary aqynnyń ór rýhy elimen birge jasaı bermek.