Beıbit zamannyń zaýaly

Kúndelikti ómirde jol-kólik oqıǵalary týraly aqparattardy kórip te, estip te júrmiz. Oǵan tipti, jurttyń eti úırenip ketkendeı. Al, árbir oqıǵanyń artynda adamdardyń ómiri men densaýlyǵy, taǵdyry tur emes pe? Keıbir jantúrshigerlik kórinisterdi kórsetkende deneń dir ete qalady. Kólik apattarynyń statıstıkasy da sumdyq. Sońǵy on jylda elimizde kólik apattarynan 32 myń adam qaza tapsa, jaraqat alǵandardyń sany 166 myń adamǵa jetken. Jaǵańdy ustatar jaısyz derekter. Qanshama otbasy qara jamyldy, talaılar múgedek bolyp qaldy. Jaraqatynan azap shegip júrgender qanshama? Apat aıtyp kelmeıdi. Ony jazym dep, qudaıdyń isi dep Jaratqanǵa jaba salýymyz qanshalyqty ádi­lettilik? Mundaı oqıǵalar bir ne birneshe júrgizýshiniń, ıa bolmasa jaıaý júrginshiniń kinásinen, tıisti zańdylyqtardy saqtamaýynan, jol erejesin óreskel buzǵandyqtan oryn alady. Sonyń ishinde, apatty jaǵdaılarǵa kóbinese júrgizýshiler sebep bolatyny jasyryn emes. Oǵan dálel bolar mysaldar da jeterlik. Osy joldardyń avtory da sondaı jaıtty bastan keshti. Tańǵy saǵat 8-ge jaqyn kúndegi minip júrgen qalaishilik baǵyttaǵy jolaýshy kóligine otyrdym. Kádimgi bir esikti “Mersedes”. Júrgizýshi jas jigit pen onyń kassıri túsip mingen adamdardy “tez-tez” dep asyqtyrýmen boldy. Kóliktiń esigi jabylar-jabylmastan birden joǵary jyldamdyqqa basyp, zymyraı jóneledi. Kóshedegi kólikterdiń bárinen basyp ozyp otyrdy. Júrgizýshiniń qatty aıdaǵany sonshalyq, jolaýshylardyń ashý-yzasyn týǵyzdy. Bárimizdiń “Jaı júrseńshi, bizdi, ne, óltireıin dep pe ediń?!”, “Adam alyp kele jatyrsyń ǵoı” degenimizge qulaq asqan joq. Júrgizýshi jyldamdyqty odan saıyn asyra tústi. Eki aıaldamadan soń túsemin, aqshamdy daıyndaı bereıin dep qolymdy qaltama sala bergenmin. Sol sátte “tars” etken daýysty estidim jáne bir jaǵymyzǵa aýdarylyp bara jatqanymyz, “oh, avarııa!” degen oı sanamdy sharpyp ótkeni ǵana esimde. Odan ári eshteńe bilmeımin. Esimdi tórt-bes saǵattan soń, aýrýhana tóseginde bir-aq jınadym. Bul aralyqta aýdarylǵan kólikten shyǵaryp, jedel járdemmen alyp ketkenin, rentgenge, kompıýterlik tomografııaǵa túsirgenin esh sezgen joqpyn. Bul 2013 jyldyń 9 tamyzynda Qyzylorda qalasyndaǵy Astana dańǵylynda oryn alǵan № 22 kópshilik kóliginiń apaty bolatyn. Jedel járdem kólikteri aýdarylǵan “Mersedesten” on bir adamdy aýrýhanaǵa jetkizgen. Áıteýir, adam óligi joq, áıtse de... “Mersedes” kóligi sol kúni jolaýshy tasymaldaýǵa shyqqan jas jigittiń atynda emes eken jáne oǵan kólikti basqarý jónindegi senimhat berilmegen bolyp shyqty. Ákesi on bes kún jolaýshy tasymaldaǵannan keıin vahtalyq jumysqa ketisimen, ózi minip shyqqan. Buǵan deıin jol erejelerin buzǵany úshin jol polısııasy júrgizýshi kýáligin alyp qoıyp, ýaqytsha kýálikpen júripti. Apat kezinde joǵalyp qaldy dep ony da kórsetpegen. Eń basty óreskel kinási – jolaýshylar tasymaldaýǵa ruqsat beretin “D” sanaty joq bolyp shyqty. Ruqsatsyz alyp shyqqan kóligi saqtandyrylmaǵan. Oǵan qosa qatty jyldamdyqpen júrdi. Keıinirek sotta kýágerler bergen túsiniktemeden apat bolar sátte kóliktiń spıdometri 100 km/saǵattan túspegenin bildik. Apattan keıin aýrýhanaǵa jetkizil­genderdiń ekeýi jansaqtaý bólimine jatqyzylsa, bes-altaýy neırohırýrgııa bólimine ornalastyrylady. Olardyń arasynda aıaǵy aýyr kelinshek te bolǵan. Travmatologııa bólimine jatqyzylǵan tek men ǵana. Eki-úsh apta ótken soń olardyń bar­lyǵy aýrýhanadan shyqty. Meniń on bir qabyrǵam men tós súıekterim synǵan bolatyn. Odan bólek, jaýyrynym jáne úsh omyrtqam jarylǵan. Taǵy eki omyrtqamnyń qanatshalary synǵan edi. Tek shalqamnan ǵana jatamyn. On táýlikteı esh uıyqtaı almadym. Jetinshi kúni ǵana dárigerlerdiń kómegimen turýǵa talpynys jasadym. Qabyrǵalar synǵanda ókpeni jaraqattaıdy eken. Sodan ókpege uıyǵan qan, sarysý tolyp qala beretin kórinedi. Ony jaýyrynnyń astynan tesip, tartym alyp (pýnksııa) turdy. Úsh aıdan astam korset kıip júrdim, bul ýaqytta otyrýǵa ruqsat etpedi. Iá túregelip júresiń, bolmasa jatýyń kerek. Apattan úsh aı ótken soń MRT apparatyna túsirip, bir omyrtqanyń qısyq turǵanyn anyqtady. Osydan keıin dárigerler pikiri ekige jaryldy. Olardyń basym bóligi ota jasatyp, qısaıǵan omyrtqany túzetý kerek dese, endi biri artyq qylamyz dep tyrtyq qylyp alarmyz, osylaı tura bersin degendi aıtty. Jaraıdy, er jigittiń basyna neler kelip, neler ketpeıdi. Eger bizben birge apatqa ushyrap, jansaqtaý bólimine túsken eki jas jigit bolmaǵanda, osynyń bárin jazbaı-aq qoıar edim jáne bul taqyrypty qozǵamas ta edim. Olar – 21 jastaǵy Saǵatbek Súıinov pen 29 jastaǵy Eldar Adyrbaev. Búginde ekeýi de tósekke tańylǵan, birinshi toptaǵy múgedek jandar. Apat saldarynan ekeýiniń de 4-5 omyrtqasy myjylyp, kúl-talqany shyqqan. Olarǵa ota jasaýǵa sol kezde shuǵyl túrde Astanadaǵy ortalyqtan maman aldyrtady. Dárigerler ýatylǵan omyrtqalardy qoldan kelgenshe jınap, kelmegen jerinde metaldan qurastyrýǵa májbúr bolady. Jansaqtaý bóliminde on táýlikten asa jatqannan keıin pala­ta­ǵa shyǵarady. Mine, sol ýaqyttan beri olar ózgelerdiń kómeginsiz eshteńe atqara almaıdy. Saǵatbek otbasynda balalardyń úlkeni. О́zinen keıin stýdent qaryndasy men inisi bar. Inisi jas kezinen múgedek retinde esepte turady. Ákeleri erte qaıtys bolǵan. Anasy Gúlsim Aqparova jedel járdem bólimshesinde tazalyqshy bolyp jumys isteıdi. Otbasy eki bólmeli jer úıde turady eken. Saǵat­bek kolledjdi qyzyl dıplommen bitirgennen keıin anasyna qolǵabys jasamaq nıetpen jumysqa kirisip ketedi. Instıtýtqa qujattaryn syrttaı tapsyrǵan. Sol kezde qurylys brıgadasynda jumys istep júrgen eken. Anasyna “mama, ýaıymdama, aldaǵy tórt-bes jylda ishinde vannasy, týaleti bar bes-alty bólmeli úı salyp bitiremin, kelin túsirip beremin” dep únemi kóńilin bir demdep qoıady eken. Ol jaı aıtylǵan sóz emes, úı salatyn jerdi kóterip, tegistetip qoıypty. Keler jyly irgetasyn quıamyn, odan keıingi jyly qabyrǵasyn kóteremin, qalǵan jumystaryn bitirýge taǵy eki jyl ketedi dep josparlap júrgen. Eldar joǵary bilimdi maman dáriger. Aqtóbe medısınalyq ınstıtýtynyń túlegi. Astanadaǵy №2 balalar emhanasynda pedıatr bolyp jumys istep júrgen ony oblys basshylyǵy Qyzylordaǵa shaqyrady. Sebebi, bizde de neonatolog mamany jetispeıtin. Sol shaqyrtýdy qabyl alyp, oblystyq medısına ortalyǵynyń perınataldyq bóliminde dáriger neonatolog bolyp istep júrgenine eki aı bolǵan eken. Oǵan jaqyn arada oblystyq medısınalyq ortalyqtyń jas mamandaryna arnalǵan úıinen páter berýge ýáde etken-di. Kelinshegi alǵashqy nárestesine aıaǵy aýyr bolyp júrgen Eldar endi úsh-tórt kúnnen keıin otyzǵa tolǵanyn atap ótpekshi edi. Jastardyń bolashaǵyna 2013 jyldyń 9 tamyzyndaǵy kólik apaty balta shapty. Birin inim, birin balamdaı sanaıtyn eki jigittiń kórip jatqan qıyndyqtaryn, tán azaby men jan azabyn, ishki janaıqaıyn sózben jetkizip aıtý múmkin emes. Sol sekildi, olardyń analarynyń, jubaıynyń, baýyrlarynyń jankúızelisin de aýyzben aıtý qıyn. Olar sońǵy bir-eki aıda ǵana múgedek arbasyna otyra alatyn boldy. Onda da, árıne, basqalardyń kómegimen jáne az ýaqytqa ǵana. Apattan keıin týǵandary Eldardyń kelinshegi, aıaǵy aýyr Ásemniń jaǵdaıyna qatty alań bolyp edi. Bir qýanyshtysy, ýaqyty jetip, aman-esen bosandy. Qazir Sanjar esimdi sábı ósip keledi. Eldardyń otbasy oblystyq medısınalyq ortalyq bergen eki bólmeli páterde turyp jatyr. Ol úshin rızashylyǵyn bildiredi. Qoldan kelgen kómegin kórsetken aýrýhana basshylyǵyna, ujymǵa rahmetin aıtady. Sol sııaqty, Saǵatbektiń anasy da óziniń ujymyna, ulynyń dostaryna, jaqyn-jýyqtaryna alǵysyn bildiredi. Osy rette baspasóz betin ózim de paıdalanǵym kelip otyr. Áýeli Allanyń qudiretiniń arqasynda, sodan soń dárigerler kómegimen aıaǵymnan tik turdym. Oblystyq medısına ortalyǵyna, onyń ishinde, travmatologııa bólimi ujymyna alǵysym sheksiz. Alǵash sátten shyryldap asty-ústime túsip júrgen jarymdy, ýnıversıtettegi oqýy bastalǵansha aýrýhanadan shyqpaı, 21 kún janymda bolǵan ulymdy, “papa, jaqsy bolyp ketesiń” dep aınalyp-tolǵanyp júrgen qyzymdy, baýyrlarym, aǵaıyn-týysqan jáne moraldyq, materıaldyq qoldaý kórsetken dos­tarym men áriptesterimdi qalaı atap ótpeske. Qıyn sátte qoldaý kórseter adamdardyń bolǵany qandaı jaqsy. Saǵatbek pen Eldardyń úıinde bolǵanymda olarǵa tek jaqsylyqtan úmittený kerek ekenin aıttym. Áli aıaqtaryńa turyp ketesińder dedim. Bul shyn sózim, ózim solaı bolatynyna senemin. Qazir medısına jedel damyp keledi. Sheteldermen baılanys jaqsy. Neırohırýrgııa salasy damyǵan Izraıl, Germanııa, Qytaı sekildi memleketterdegi emdeý oryndarymen baılanysqa shyǵyp, keńes alýǵa, barýǵa, tekserilýge bolady. Qajet bolsa ota jasatý múmkindikteri týyp qalar. Árıne, aıtýǵa ońaı. Oǵan kóp qarjy kerek. Olardyń ondaı qarjy múmkindikteri joq, árıne. Múmkin belgili kásipkerler kómek qolyn sozar. Bizdiń zańymyz Qytaıdaǵydaı emes. Aspanasty elinde kólik apatyna túsip múgedek bolyp qalǵan jandardyń ómir boıǵy shyǵyny, kólik apatyna kináli adamdardyń moınyna ilinedi eken. Solaı bolsa, bizdegi áperbaqan júrgizýshiler abaılap júrýdi úırener me edi? Oqyrmandardy kólik júrgizýshige qandaı jaza taǵaıyndalǵany qyzyqtyrary belgili. Densaýlyqtaryna asa qaýipti zalal keltirilgender retinde úsheýimizdi jábirlenýshi dep tanydy. Sot júrgizýshini bir jylǵa bas bostandyǵynan aıyryp, eki múgedek jigitke 1 mln. teńgeden, maǵan bes júz myń teńge moraldyq shyǵyn óteý týraly sheshim shyǵardy. Qylmystyń ádeıi jasalmaǵanyn, buryn sotty bolmaǵanyn jáne kelinsheginiń aıaǵy aýyr ekenin eskerdi. Bul jaza­ǵa kelispegen Saǵatbektiń anasy apellıasııalyq aryz berdi. Ol sotta “meniń balam qınalyp tósekte jatqanda bul jigit bir jyl merzimin lezde ótep shyǵady. Meniń aılyǵym 50 myń teńge, balamnyń múgedektigine beriletin zeınetaqy 30 myń teńge, aı saıynǵa massajy men qajetti dárileriniń ózine 40 myń teńgedeı ketedi. Moraldyq shyǵyn keminde 2 mln. teńge bolýy tıis jáne jyldarǵa sozbaı qazir berilýi kerek. Jan-jaqqa aparyp kórsetý kerek bolady. Al, jaza merzimi 2 jyl bolǵanyn suraımyn” dep ashyndy. Ol kisini túsinýge bolady. Bul tipten de aqshaǵa qunyqqandyq emes. Jany kúıgen ananyń janaıqaıy. Oblystyq sot jazany burynǵy kúıinde qaldyrdy. Osyndaıda sot aldynda tek júrgizýshi ǵana emes, sol kezdegi oblys ortalyǵynda jolaýshy tasymalyn retteıtin arnaýly mekeme turýy tıis pe edi degen oı keledi. Tipti, qala ákimdigin sotqa bergen durys bolar ma edi? О́ıtkeni, ákimdikke qarasty kólik salasyna jaýapty, jumystaryn úılestiretin, baqylaıtyn, qadaǵalaıtyn qanshama organdar bar. Solardan esh qaımyqpaı qujattary sáıkes kelmese de «Mersedes» kóligimen  jolǵa  shyǵýy neni bildiredi. Demek, olar óz mindetterine salǵyrt qarap, tıisti baqylaý jasamaǵan bolyp shyǵady. Áıtpese, tańerteń reıs­ke shyqqan jolaýshy kóligi, onyń júrgizýshisi tekserýden ótý kerek emes pe?! Osylaısha, qala ákimdigin jaýapqa tartqanda jábirlenýshilerge kómek der ýaqytynda tıer edi. Mine, osylaı jol kólik oqıǵalary adamdarǵa qanshama qıyndyq ákelýde. Qandaı adamdy almaıyq, onyń jol apatynan qaza bolǵan jaqyny ne jaqsy tanysy bar bolyp shyǵady. Jol ústinde ómiri qıylǵan halyqtyń súıikti ul-qyzdary qanshama. Kólik apatynyń adamdarǵa, memleketke keltirip jatqan shyǵyndaryn eseptep shyǵý múmkin emes. Apatqa ushyraǵan adamnyń otbasy qansha qıyndyq kórse, apatqa kináli jannyń jaqyndaryna da ońaı soqpaıtyny túsinikti. Al memleket jaraqat alǵan jandardy emdeýge, olardyń eńbekke jaramsyz ýaqytyna aqsha tóleýge, múgedektigine zeınetaqy berip turýǵa qyrýar qarjy jumsaýda. BUU málimetterine súıensek, Qazaqstan jol kólik apattarynyń kórsetkishteri jóninen álemde alǵashqy oryndardan tabylady eken. Osy derekke sáıkes, bizdiń elimizde jol-kólik oqıǵalarynan 100 myń adamǵa eseptegende jylyna 30-daı adam qaıtys bolady. Bul TMD boıynsha eń joǵary kórsetkish. Al damyǵan elder úshin mundaı kórsetkish tipti soraqy sanalatyny aıtpasa da túsinikti. Osy maqalany oqyǵan bir júrgizýshi oılanyp, jol úsindegi jaýapkershilikti burynǵydan da jete sezinip jatsa, sonyń ózi jetistik bolar edi. Bárimiz de aman-saý júreıik! Ydyrys TÁJIULY. Qyzylorda qalasy.